Кіріспе
Грекияның Бақыт Құдайы Тихе (Tyche, Тюхе, 'Бақыт', Fortuna) – қалалардың бақыты мен өркендеуін, олардың тағдырын басқаратын құдай. Ежелгі грек мифологиясында ол көбінесе Титан Тетіс пен Океанның қызы, немесе кейде Зевстің қызы болып есептеледі. Бұл кезде ол адамдарға сыртқы жағдайларға байланысты жақсы жаңалықтар әкелді, яғни олардың бақытын өздері бақылай алмайтын оқиғалар арқылы жеткізді. Гелленистік дәуірде, Ұлы Александрдан басталатын әлеуметтік-саяси өзгерістер кезінде Тихе тағдырдың қалауларын (жағымсыз да, жақсы да) көбірек бейнеледі, Олимпиада құдайларының рөлін ығыстырды. Грек тарихшысы Полибий, егер су тасқыны, құрғақшылық, аяз сияқты оқиғалардың немесе тіпті саяси жағдайлардың себебін анықтау мүмкін болмаса, онда олардың себебі Тихеге байланысты болуы мүмкін деп санады. Пиндар сияқты басқа да ежелгі грек деректері Полибийдің пікірін қолдайды, олар Тихе тіпті нашар спортшыға жеңіс сыйлай алатынын айтады. Бұл "Гелленистік Тихе" Димитрий I Сотердің монеталарында жиі бейнеленген. Тихе тек жеке адамның ғана емес, сонымен қатар қауымдардың тағдырын да білдіреді. Қалалар өздерінің Тихаилерін, түпнұсқа Тихедің ерекше бейнеленген түрлерін құрметтеді. Бұл дәстүр римдік өнерде, тіпті христиандық кезеңде де сақталды, көбінесе империяның ең ірі қалаларының жиынтығы ретінде бейнеленді. Тихе Парфян империясына да сіңірілді, олар Тихені монеталарында жиі көрсетті, сондай-ақ парфян патшаларының билігін бекітетін суреттерде пайдаланды. Ол сондай-ақ Зевс немесе тіпті Прометеймен де байланысты болды. Тихе Немезис және Агатос Даймон ("жақсы рух") құдайларымен байланысты. Кейде ол байлық құдайы Плуттың анасы деп есептеледі, бірақ көбінесе ол Деметра мен Язионның ұлы болып табылады.
Tyche ('/t//aɪ//k//i/; Ancient Greek: Τύχη Túkhē, 'Luck', , ; Roman equivalent: Fortuna) was the presiding tutelary deity who governed the fortune and prosperity of a city, its destiny. In Classical Greek mythology, she is usually the daughter of the Titans Tethys and Oceanus, or sometimes Zeus, and at this time served to bring positive messages to people, relating to external events outside their control. During the Hellenistic period, with dramatic socio political changes starting with Alexander the Great, Tyche increasingly embodied the whims of fate (both negative and positive), eclipsing the role of the Olympic gods. The Greek historian Polybius believed that when no cause can be discovered to events such as floods, droughts, frosts, or even in politics, then the cause of these events may be fairly attributed to Tyche. Other ancient Greek sources corroborate Polybius, such as Pindar who claims Tyche could hand victory to a lesser athlete. This "Hellenistic Tyche" is often featured on coins such as those minted by Demetrius I Soter. Further, Tyche comes to represent not only personal fate, but the fate of communities. Cities venerated their own Tychai, specific iconic versions of the original Tyche. This practice was continued in the iconography of Roman art, even into the Christian period, often as sets of the greatest cities of the empire. Tyche was further absorbed into the Parthian Empire, who frequently depicted Tyche in their coins, as well as in imagery bestowing legitimacy to Parthian kings. or of Zeus, or even Prometheus. She was connected with Nemesis and Agathos Daimon ("good spirit"). She is sometimes named as the mother of Plutus, the god of wealth; usually, however, he is the son of Demeter and Iasion.
Батырлар туралы аңыздар
Паузанийдің «Грекия сипаттамасы» еңбегінде айтылғандай, Паламед алғашқы ойын сүйектерін жасап, оларды Тихеге құрбандық еткен.
Дін
Тихе Криттегі Итаноста ерекше құрметтелетін, Тихе Протогения, афиналық Протогениямен ("бірінші туған") байланысты, ол Эрехтейдің қызы, оның өзін-өзі құрбан етуі қаланы құтқарды. Александриядағы Тихеяның грек ғибадатханасы Тихеонды Либаний бүкіл эллиндік әлемдегі ең сәнді ғибадатханалардың бірі деп сипаттаған. Стилиан Спиридакис эллиндік әлемде еріксіз зорлық-зомбылық пен түсініксіз қайта оралулар кең таралған кезде Тихеге деген қызығушылықты былай деп қысқаша түсіндірді: "Александрдың Эпигониясының аласапыран жылдарында адамдар адамзат ісінің тұрақсыздығына көз жеткізгендіктен, Тихе, Фортунаның соқыр иесі, адамзатқа сол заманның ауытқуларын түсіндіретін тұрақсыздықпен билік етеді деп сенді". Матесонның сөзіне қарағанда, Тихе құдайы көбінесе қаланың және оның бағының бейнесі ретінде табынылды. Матесон сондай-ақ Тихеге арналған культтардың бүкіл Жерорта теңізінде болғанын айтады. Мысалы, Афинада азаматтар басқа құдайлармен қатар Агата Тихеге де құрмет көрсетті. Тикемен бірге Дионис Коринфте де ұсынылған сияқты басқа да құдайлар да көрсетілген. Тихе ғибадатханасында Тихе Немезисі деп аталатын тұлға болды, ол Тихенің бір қыры. Эдвардстың мәліметінше, Немезис пен Тихе Рим кезеңінде культтарды бөлісе бастады.
Суреттер
Тихе христиан дәуіріне дейінгі үш ғасырдағы эллиндік кезеңдегі көптеген монеталарда бейнеленеді, әсіресе Эгей теңізінің қалаларында. Тағдырдың болжауға келмейтін өзгерулері эллиндік романдардың күрделі сюжеттерін қозғайды, мысалы, «Леуцип пен Клитофон» немесе «Дафнис пен Хлоя» сияқты туындыларда. Ол тағы бір белгісіз өзгерістердің кезеңінде қайта жанданды, төртінші ғасырдың соңында императорлар Юлиан мен Теодосий I аралығында, публично мақұлданған ежелгі діннің соңғы күндерінде, олар храмдарды түпкілікті жапты. Оның теңселуші күші сол буынның философиялық айналымдарында құрметке ие болды, бірақ ақындар арасында оны тұрақсыз әйел деп айыптау жиі кездесетін. Қыз жұлдызы кейде Тихе, сондай-ақ Деметра мен Астрая сияқты басқа да қасиетті әйелдердің аспан денесі ретінде танылады.
Өнердегі тихе
Грек-рим және ортағасырлық өнерде Тихе қабырғаға орнатылған тәж киіп, молшықтың мүйізін, символдық губернакулумды (кеме рулін) және тағдыр доңғалағын ұстаған, немесе тағдырдың толық айналымына билік ететіндей болып, доңғалақтың үстінде тұрған күйде бейнеленген. Қабырғаға орнатылған тәждің маңызы – оның қаланың құдайы екенін көрсетеді, ал Спартада оның тәжі қаланың құрылу мифінің бір бөлігін бейнелейтін. Римде және Батыс Рим империясының басқа аймақтарында ол Фортуна деп аталды.
Константинопольдің Тихи
Амин Константинополь Тихесінің атрибуттарына ескерерлік мүйіздің толы құбылысын (молшылық мүйізін) кіретінін айтады. Тихе Константинопольде маңызды тұлға болып қала берді, тіпті монеталарда бейнеленді және ерте христиандық Рим дәуіріне дейін сақталды. Матесон Константинополь Тихесі Антиохия Тихесін типтік бейне ретінде ығыстырды деп санайды.
Александриялық Тихий
Аминнің айтуынша, Александриялық Тихе "егіздің бір шоғырын ұстап, кеменің мұртына аяғын қояды". Бұл Тихенің басқа бейнелерінде, мысалы Спартадағысында, кеме рульдерімен көрсетілуімен байланысты болуы мүмкін. Мэтисонның пікірінше, ол оқиғаларды бағыттай алады. Сонымен қатар, Пиндар оның кемелерге қатысты билігін былай сипаттайды: "Сенің әміріңмен, теңізде жылдам кемелер бағытталды."
Антиохиялық Тихи
Бірнеше артефактілерде Аминнің сөзінше, Антиохияның Тихеясы бейнеленген, оның аяғында Оронт өзенін тұлғаландыратын ер адам жүзуші бейнеленген. Жаннопулудың пікірінше, оның Океанида болып саналуы өзендегі оның маңыздылығын одан әрі арттырады.
Парфян империясындағы Тихе
Парф империясының алғашқы жылдарында Парф патшалары, Митридат I-ден бастап (б.з.д. 165) өздерінің монеталарында олимпиялық құдайлардың бейнелерін пайдаланды, көбінесе ΦΙΛΕΛΛΗΝΟΣ (гректердің досы) терминімен бұрынғы Селевкид империясының жерлерінде тұратын грек халқына құрмет көрсету және оларды бағындыру мақсатында татулық белгі ретінде. Алайда, I Вологастың (б.з. 51 ж.) тұсында монеталарда қолданылатын жалғыз грек бейнесі – Тихе құдайы болды, ол парфян монеталарында келесі 200 жыл бойы бейнелене берді. Кейінгі бейнелерде Тихе лайықты патшаға зороастризмдегі Хваренаха, яғни құдайлық биліктің көрінісін сыйлайды. Бұл "парфяндық Тихе" бір мезгілде Анахита немесе Аши сияқты зороастрийлік құдайды немесе басқа да бір құдайды бейнелей ме, әлде жоқ па – әлі белгісіз.