Кіріспе

Кіші аспаптар тобына арналған классикалық музыка түрі. Камералық музыка – шағын аспаптар тобы үшін жазылған классикалық музыканың бір түрі. Ең жалпы мағынасында, бұл өнер музыкасының кез келген түрін қамтиды, оны орындаушылардың аз саны орындайды, әрбір дауысқа бір орындаушыдан (оркестрлік музыкадан өзгеше, онда әрбір партияны бірнеше музыкант орындайды). Дегенмен, әдетте, бұл жеке орындаушылардың өнерін қамтымайды. Камералық музыканың жақындығы мен ыңғайлылығы оны "достардың музыкасы" деп сипаттауға негіз береді. 100 жылдан астам уақыт бойы камералық музыка көбінесе үйлерде, әуесқой музыканттармен орындалған, тіпті бүгін де, осы музыка концерт залдарына көшкенімен, көптеген музыканттар, кәсіби де, әуесқой да, оны өз ләззаты үшін ойнайды. Камералық музыканы орындау үшін музыкалық және әлеуметтік дағдылардың ерекше жиынтығы қажет, ол жеке немесе симфониялық шығармаларды орындауға қажетті дағдылардан өзгеше. Иоганн Вольфганг фон Гёте камералық музыканы (әсіресе, скрипкалық квартетті) "бір-бірімен сөйлесіп отырған төрт саналы адам" деп сипаттаған. Осы әңгімелесу үлгісі – яғни, бір аспап әуенді немесе мотивті ұсынады, ал басқа аспаптар содан кейін ұқсас мотивпен "жауап береді" – 18-шы ғасырдың соңынан бері камералық музыка композициясының тарихында маңызды орын алып келеді. Композицияларды сипаттау және талдау кезінде әңгімелесуге салынған теңеу жиі кездеседі.

Тарих

Орта ғасырлар дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейін камералық музыка технологияның және оны жасаған қоғамның өзгерулерін көрсетеді.

Бастапқы бастамасы

Орта ғасырлар мен ерте Ренессанс дәуірінде аспаптар негізінен әншілерге қосымша ретінде қолданылды. Струнный аспаптар әншінің әуенімен бірге ойнайтын. Сондай-ақ, скрипкалар отбасының алғашқы үлгілерінен құралған, «консорттар» деп аталатын таза аспаптық ансамбльдер де болды. Кейбір зерттеушілер классикалық аспаптық ансамбльдердің бастауын «соната да камера» (камералық соната) және «соната да киеза» (шіркеу сонатасы) деп санайды. Бұл бірден беске дейін аспапқа арналған шығармалар еді. «Соната да камера» баяу және жылдам бөлімдерден, би күйлерімен араластырылған жиынтық болды; ал «соната да киеза» да осы сипатта болды, бірақ билер алынып тасталды. Бұл формалар біртіндеп барокко дәуірінің трио-сонатысына айналды – екі жоғары дауысты аспап пен бас аспап, көбінесе клавишті аспап немесе басқа да аккордты аспаптар (мысалы, клавесин, орган, арфа немесе лютня) гармонияны толықтыратын. Бас аспап та, аккордты аспап та basso continuo бөлігін орындайтын. Барокко дәуірінде камералық музыка жанры нақты анықталмаған. Көптеген шығармаларды әртүрлі аспаптарда, оркестрлік немесе камералық ансамбльдерде орындауға болар еді. Мысалы, Иоганн Себастьян Бахтың «Фуга өнері» клавишті аспапта (клавесин немесе орган) немесе скрипкалық квартетте немесе оркестрде ойнатылуы мүмкін. Трио-сонатының аспаптық құрамы да көбінесе икемді болды; Гендельдің кейбір сонаталары «неміс флейтасы, гобой [обоя] немесе скрипка» үшін жазылған. Бас партияларын виолон, виолончель, теорба немесе фагот орындайтын, ал кейде үш немесе төрт аспап бас партиясын біріге орындайтын. Кейде композиторлар камералық ансамбльге арналған бөлімдерді оркестрлік бөлімдермен үйлестіретін. Мысалы, Телеманның «Tafelmusik» (1733) аспаптардың әртүрлі комбинациялары үшін бес бөлімнен тұрады және толық оркестрлік бөліммен аяқталады. Барокко дәуіріндегі камералық музыка көбінесе контрапункттік болды, яғни әр аспап әртүрлі уақытта бірдей мелодиялық материалдарды орындайтын, күрделі, өзара тоқылған дыбыс тізбегін құратын. Әр аспаптың дыбысы шамалы болғандықтан, олардың барлығы тең дәрежеде болды. Трио-сонатында көбінесе жетекші немесе соло аспап болмайды, бірақ барлық үш аспап бірдей маңызға ие. Клавишті аспаптың немесе басқа аккордты аспаптың гармониялық рөлі екіншілік болды, көбінесе клавишті партиясы тіпті жазылмайтын; керісінше, шығарманың аккордтық құрылымы бас партиясының үстіндегі сандық кодтармен, фигуралы бас арқылы көрсетілетін. 18 ғасырдың екінші жартысында талғамдар өзгере бастады: көптеген композиторлар контрапункттің күрделілігіне қарағанда «жіңішке текстуралы, анық әуен мен бас» бар жаңа, жеңіл Галант стилін ұсына бастады. Осыдан кейін камералық музыканың жаңа түрі – серенада пайда болды. Жұртшылық музыканттарды үйлерінің, достарының және жақындарының балкондарының астында кешкі концерттерге шақыратын. Құрмет көрсетушілер мен музыканттар композиторларға екі-бес немесе алты музыканттан тұратын топтарға арналған билер мен әуендерді жазуды тапсырды. Бұл шығармалар серенадалар, ноктюрндер, дивертименттер немесе кассациялар (gasse=көшеден) деп аталды. Жас Джозеф Гайднге осылардың бірнешеуін жазу тапсырылды.

Гайдн, Моцарт және классикалық стиль

Джозеф Хайдн қазіргі заманғы камералық музыканы жасаған деп есептеледі, бірақ Роджер Хикман сияқты ғалымдар «Хайднның скрипкалық квартетті ойлап тапқаны және жанрды жалғыз өзі дамытқаны туралы идея он сегізінші ғасыр жанрының нағыз тарихы туралы шамалы түсінікке негізделген» дейді. Бұл кезеңдегі әдеттегі скрипкалық квартет екі контрастты тақырыппен сонаталық формада басталатын бөлімнен тұрады, одан кейін тақырыптық материал өңделген және түрлендірілген даму бөлімі, соңында бастапқы екі тақырыптың қайталануымен аяқталады. Содан кейін, баяу немесе орташа темпте лирикалық бөлім келеді, кейде ABCABC ретімен қайталанатын үш бөлімнен тұрады, ал кейде – бірнеше вариациядан. Бөлімдердің арасында негізгі бөлім, контрастты трио бөлімі және негізгі бөлімнің қайталануы бар үш төрттік уақыттағы минуэт немесе скерцо. Жылдам финал бөлімі ррондолық формада болады, онда қозғалысты ашатын және жабатын негізгі рефрен бөлімдері мен әр бөлім арасында қайталанушы контрастты бөлімдер кездеседі. Хайдн камералық музыканың жаңа формаларын жасаған жалғыз композитор емес еді. Хайдннан бұрын да көптеген композиторлар жаңа формалармен тәжірибе жасады. Джованни Баттиста Саммартини, Игнац Холцбауэр және Франц Ксавер Рихтер скрипкалық квартеттердің алғыкөші болды. Франц Игнац фон Бике (1733–1803) А минорындағы фортепианолық квинтетімен (1770) және 17 скрипкалық квартетімен классикалық кезеңдегі камералық музыканың пионері болды. Бұл кезеңдегі танымал камералық музыка композиторларының бірі Вольфганг Амадей Моцарт болды. Моцарттың жеті фортепианолық триосы мен екі фортепианолық квартеті фортепианомен камералық музыкада әңгімелесу принципін алғаш рет қолданды. Хайднның фортепианолық триолары негізінен фортепианолық сонаталар, скрипка мен виолончель көбінесе фортепианолық партитураның жоғары және төменгі сызықтарын екі есе көбейтіп, қолдаушы рөлдерді ойнайды. Ал Моцарт скрипкаларға тәуелсіз рөл береді, оларды фортепианоға қарсы қойып, камералық музыка әңгімесіне жеке дауыстарын қосады. Моцарт жаңадан ойлап табылған кларнетті камералық музыка құралына енгізді, K. 498 нөміріндегі виола, кларнет және фортепианоға арналған «Кегельштадт» триосымен және K. 581 нөміріндегі кларнет пен скрипкалық квартетке арналған квинтетпен. Ол басқа да жаңашылдықтарды жасады, мысалы, скрипка, екі виола, виолончель және валторнаға арналған K. 407 нөміріндегі квинтет, флейта мен скрипкаларға арналған квартеттер, сондай-ақ түрлі үрмелі аспаптардың комбинациялары. Ол екі скрипка, екі виола және виолончельге арналған алты скрипкалық квинтет жазды, олар виолалардың бай тенорлық дыбыстарын зерттейді, бұл скрипкалық квартет әңгімесіне жаңа өлшем қосады. Моцарттың скрипкалық квартеттері классикалық өнердің шыңы деп есептеледі. Ол өзінің досы және ұстазы Хайднге арнаған алты скрипкалық квартеті композиторды Моцарттың әкесіне: «Мен Құдай алдында адал адам ретінде сізге айтамын, сіздің ұлыңыз – мен жеке танысқан немесе есімнен білген ең ұлы композитор. Оның талғамы бар, және одан да маңыздысы, композиция туралы ең терең білімі бар» деуге шабыс дамыды. Бұл кезеңде көптеген композиторлар сол кезде танымал болған және бүгінге дейін ойналатын камералық шығармаларды жазды. Итальян композиторы және виолончельші Луиджи Боккерини жүзге жуық скрипкалық квартеттер мен екі скрипка, виола және екі виолончельге арналған жүзден астам квинтеттер жазды. Бұл жаңашыл ансамбльде, кейіннен Шуберт қолданған, Боккерини өзінің ойнауын көрсету үшін бас виолончельге жарқын, виртуоздық сололар берді. Скрипкашы Карл Диттерс фон Диттерсдорф және виолончельші Иоганн Баптист Ванхал, екеуі де Хайднмен екінші скрипкада және Моцарт виолончельде кездейсоқ квартеттер ойнаған, сол кезеңнің танымал камералық музыка композиторлары болды.

Үйден залга дейін

ХІХ ғасырдың басында қоғамда және музыка технологияларында маңызды өзгерістер болды, олар камералық музыканың жазылу және орындалу әдісіне елеулі әсер етті.

Аристократиялық жүйенің құлдырауы

XVIII ғасыр бойы композиторлар көбінесе аристократтардың қызметінде болды, ал олар жазған камералық музыка аристократ музыканттар мен тыңдаушылардың ләззаты үшін арналған еді. Мысалы, Хайдн музыканы ұнататын және әуесқой баритонші Николай I-нің қызметкері болды, оған Хайдн көптеген скрипкалық триоларын жазды. Моцарт Пруссия королі Фридрих Вильгельм II үшін үш скрипкалық квартет жазды. Бетховеннің көптеген квартеттері алғаш рет меценаты граф Андрей Разумовскийдің екінші скрипкада орындауымен таныстырылды. Боккерини Испания королі үшін шығармалар жазды. Аристократияның ыдырауы және Еуропа бойынша жаңа әлеуметтік құрылымдардың пайда болуымен, композиторлар өз шығармаларын сату және концерттер беріп ақша табуға көбірек мәжбүр болды. Олар көбінесе абонементтік концерттер ұйымдастырды, яғни зал жалдап, концерттен түскен табысты жинады. Олар камералық музыканы тек бай меценаттар үшін ғана емес, сонымен қатар төлейтін тыңдаушылар үшін кәсіби музыканттар орындайтындай етіп жазды.

Сымды аспаптардың құрылымындағы өзгерістер

XIX ғасырдың басында аспап жасаушылар скрипка, виола және виолончельді құрастырудың жаңа әдістерін жасады, бұл аспаптарға байрақ дыбыс, көбірек дауыс күші және жақсырақ таралу мүмкіндігін берді. Осы кезеңде садақшылар скрипка доғасын ұзартып, жоғары кернеумен қалың жүздік шашықпен жасады. Бұл дыбыстың проекциясын жақсартты, сонымен қатар жаңа иілу техникаларын пайдалануға мүмкіндік берді. 1820 жылы Луи Спор иін тірегін ойлап тапты, ол скрипкашылардың сол қолына еркін қозғалуға мүмкіндік беріп, олардың шеберлігін арттырды. Бұл өзгерістер үлкен залдардағы қойылымдардың тиімділігіне септігін тигізіп, камералық музыка композиторларына қолжетімді техникалардың репертуарын кеңейтті.

Пианофорттың өнертабысы

Барокко дәуірі бойына клавесин камералық музыкада қолданылатын негізгі аспаптардың бірі болды. Клавесиннің ішегінен шыққан періштелермен тартылатын струналары бар еді, және оның дыбысы нәзік болатын. Клавесиннің құрылысының ерекшелігіне байланысты, орындаушының клавиатураны басу күші дыбыстың күшіне немесе тембріне әсер етпейтін. Шамамен 1750 жылдан 1700 жылдардың соңына дейін клавесин қолданылудан жайлап қалып қойды. 1700 жылдардың соңында фортепиано орындау аспабы ретінде танымал бола бастады. Фортепианоны Бартоломео Кристофори 1700 жылдардың басында ойлап тапқанмен, оның құрылысындағы техникалық жетістіктер оны тиімдірек аспапқа айналдырғандықтан, ғасыр соңына дейін кеңінен қолданылмады. Клавесинден айырмашылығы, фортепианода орындаушының пернелерді қатты немесе жұмсақ басуына қарай, дыбыс күші мен сфорезатто сияқты күшті акценттерді ойнауға болады. Жақсартылған фортепианоны Моцарт және басқа композиторлар қабылдады, олар фортепианоның жетекші рөлде ойнайтын камералық ансамбльдерін жазуды бастады. XIX ғасырда фортепианоның үстемдігі арта түсті, сондықтан Франц Лист және Фредерик Шопен сияқты көптеген композиторлар тек соло фортепианоға (немесе фортепианомен оркестрге) ғана шығармалар жазды.

Бетховен

Людвиг ван Бетховен бұл өркендеу кезеңін батыс музыкасының алыптарының бірі ретінде бастан кешірді. Бетховен камералық музыканы жаңа деңгейге көтерді, мазмұны жағынан да, орындаушылар мен тыңдаушыларға қойылатын техникалық талаптары жағынан да. Мейнард Соломонның сөзімен айтқанда, оның шығармалары "XIX ғасырдағы романтизмнің жетістіктерін және сәтсіздіктерін өлшейтін үлгі" болды. Оның соңғы квартеттері, әсіресе, одан кейінгі көптеген композиторлардың квартет жазудан қорқуына себеп болатындай қиын жетістік деп есептелді; Иоганнес Брамс "артынан келе жатқан алыпқа" лайық деп санаған туындысын жариялауға батылы жеткенше 20 скрипкалық квартетті жазып, жыртып тастады. Бетховен композитор ретінде алғашқы рет үш фортепиано триосымен, Op. 1 дебют жасады. Тіпті бұл ерте туындыларында да, Бетховен 22 жасында жазғанмен, қатаң классикалық үлгіге ұмтылса да, алдағы жылдары жаңа бағыттарды ашатынының белгілері көрінді. Ол трионың қолжазбасын баспаға беру алдында өзінің ұстазы Хайднға көрсеткенде, Хайдн алғашқы екеуін мақұлдады, бірақ үшінші трионы, до минор тонындағысын баспадан шығаруға қарсы ескертті, оның тым радикалды екенін, "көрермендер түсінбей, жақсы қабылдамайды" деді. Хайдн жаңылысты – үшінші трио жинақтың ең танымал туындысы болды, ал Хайднның сын-пікірлері оның және сезімтал Бетховеннің арасында араздық тудырды. Шындығында, трио Хайдн мен Моцарт қалыптасқан үлгісінен айтарлықтай ерекшеленеді. Бетховен фразалар мен бөлімдер ішінде тембрді күрт өзгертеді. Ол скрипкалардың, әсіресе виолончельдің тәуелсіздігін арттырып, оларға фортепианодан, кейде тіпті скрипкадан да жоғары көтерілуге мүмкіндік береді. Егер Op. 1 триосы Бетховеннің туындыларын көпшілікке таныстырса, онда Op. 20 септеті оны Еуропаның ең танымал композиторларының бірі ретінде бекітті. Септет скрипка, альт, виолончель, контрабас, кларнет, валторна және фаготқа арналған. Ол концерттерде қайта-қайта орындалды. Ол көптеген құралымдардағы транскрипцияларда пайда болды – олардың бірі, кларнет, виолончель және фортепианоға арналғанының авторы өзі Бетховен болды – және оның танымал болуы соншалықты болды, Бетховен оның өзге туындыларын басып тастауынан қаушады. Осыдан 1815 жылы Карл Черни Бетховеннің "септетіне шыдай алмай, оған көрсетілген әмбебап құрметке ашуланғанын" жазды. Септет алты бөлімнен тұратын классикалық дивертименто ретінде жазылған, оның ішінде екі менуэт және вариациялар жиынтығы бар. Ол құлаққа жағымды әуендерге толы, әр аспапқа жеке орындау мүмкіндігі берілген, тіпті контрабасқа да. 56 жыл өмірінің 37 жылында жазған 17 скрипкалық квартеті арқылы Бетховен классикалық композитордан музыкалық романтизмнің негізін қалаушыға айналды, ал соңғы скрипкалық квартеттері арқылы классицизм мен романтизмнен асып, жіктеуге келмейтін жанрды жасады. Стравинский соңғы квартеттердегі "Große Fuge" туындысын "бұл – мәңгілікке дейін заманауи болып қалатын музыкалық шығарма" деп атады. Скрипкалық квартеттер 1–6, Op. 18, Хайдн өзінің Op. 76 скрипкалық квартеттерін жазған жылмен бірге классикалық стильде жазылған. Мұнда да Бетховен Хайдн мен Моцарт бастаған формальды құрылымдарды кеңейтті. Мысалы, Op. 18, No. 1 квартетінде, фа мажор тонында, екінші бөлімде виолончельге арналған ұзақ, лирикалық соло бар, бұл виолончельге квартет әңгімесінде жаңа дауыс береді. Ал Op. 18, No. 6 квартетінің соңғы бөлімі, "La Malincolia", баяу, мұңды бөлімді маньякалық бимен араластыратын формальды құрылымның жаңа түрін жасайды. Бетховен осы форманы кейінгі квартеттерінде қолданды, ал Брамс және басқалар да оны қабылдады. 1805–1806 жылдары Бетховен граф Разумовскийдің тапсырысы бойынша үш Op. 59 квартетін жазды, ол олардың алғашқы орындалуында екінші скрипкада ойнады. Бетховеннің орта кезеңіндегі бұл квартеттер романтикалық стильдің алға басушылары болды. Көптеген құрылымдық және стильдік жаңалықтарды енгізуден басқа, бұл квартеттер орындау үшін техникалық жағынан әлдеқайда қиын болды – сондықтан олар көптеген әуесқой музыканттардың қолынан келмейді. Бірінші скрипкашы Игнац Шуппанциг олардың қиындығына наразылық білдіргенде, Бетховен: "Менің руымды қозғалғанда сенің қасіретке ұшыраған скрипкаң туралы ойлаймын деп ойлайсың ба?" деп жауап берді. Қиындықтардың арасында күрделі синкоптар мен қиылысқан ырғақтар; он алтыншы, отыз екінші және алпыс төртінші ноталардың синхронды орындалуы; және интонацияға ерекше назар аударуды қажет ететін кенеттен модуляциялар бар. Op. 59 квартеттерінен басқа, Бетховен орта кезеңінде тағы екі квартет жазды – Op. 74, "Арфа" квартеті, Бетховеннің алғашқы бөлімде пиццикатомен арфаға ұқсас әсер жасауынан аталған, және Op. 95, "Serioso". Serioso Бетховеннің соңғы кезеңін бастайтын өткізіс туындысы – терең ойларға толы туындылар кезеңі. "Бетховеннің соңғы стиль кезеңінің ерекше ішкі тереңдігі", – деп жазады Джозеф Керман, "музыка тек композитор мен бір тыңдаушы үшін орындалып жандай сезім береді: сіз – қызыққан тыңдаушы". Соңғы квартеттерде квартет әңгімесі көбінесе үзіліске ұшырайды, санаралық ағын сияқты жүреді. Әуендер үзіліп қалады немесе аспаптан аспапқа әуеннің ортасынан беріледі. Бетховен скрипкалық квартет әдебиетінде бұрынғысыздай жаңа әсерлерді қолданады: екінші бөлімдегі жоғары E және ашық A струналары арасындағы эфирлік, арманды әсер, Op. 132 квартеті; Op. 131 квартетінің Presto бөлімінде скрипканың көпірінде (sul ponticello) ойнау арқылы жасалатын сынғыр, сырықтай дыбыс; Op. 132 квартетінде 200 жыл бойы батыс музыкасында сирек естілген Лидиялық ладтың қолданылуы; Op. 132 квартетінің финалында барлық басқа струналардан жоғары ойналатын виолончель әуені. Дегенмен, мұның бәріне қарамастан, әр квартет тығыз құрылымдалған, жұмысты біріктіретін жалпы идеяға ие. Бетховен сегіз фортепиано триосы, бес скрипка триосы, екі скрипкалық квинтеті және көптеген үрмелі аспаптарға арналған туындылар жазды. Ол сонымен қатар скрипка мен фортепианоға арналған он соната және виолончель мен фортепианоға арналған бес соната жазды.

Франц Шуберт

Бетховен соңғы квартеттерінде өзіндік бағытты ұстанғанда, Франц Шуберт жаңа романтикалық стильді дамытып, қалыптастырды. 31 жыл өмірінде Шуберт көп уақытын камералық музыкаға арнады, 15 скрипкалық квартет, екі фортепиано триосы, скрипкалық триолар, көбінесе «Forelle» (Тростник) квинтеті деп танылатын фортепиано квинтеті, струнный және үрлемелі аспаптарға арналған октет, сондай-ақ екі скрипка, альт және екі виолончельге арналған әйгілі квинтет жазды. Шуберттің музыкасы, оның өмірі сияқты, заманының қайшылықтары мен күйреулерін бейнеледі. Бір жағынан, ол Вена қоғамының сүйіктісі болды: ол «Шубертиада» деп аталатын кештерде өнер көрсетті, онда 1820-ші жылдардағы Венаның жайлылығын (gemütlichkeit) көрсететін жеңіл, әдепті шығармаларын орындады. Екінші жағынан, оның өзінің қысқа ғұмыры қайғыға толы болды, кедейлік пен денсаулықтың нашарлауымен күресті. Камералық музыка осы қайшылықты білдірудің оңтайлы құралы болды, «өзінің лирикалық тақырыптарын, түстердің ең керемет контрасттарын ұсынатын формадағы драмалық экспрессиямен үйлестіру». До мажордағы (C, D.956) Струнный квинтет осы қайшылықтың музыкада қалай көрініс тапқанының мысалы. Баяу кіріспеден кейін, бірінші бөлімнің бірінші тақырыбы, отты және драмалық, күшейіп келе жатқан кернеуге алып келеді, кенеттен шыңына жетеді және төменгі дауыстардағы әдемі дуэтке ауысады. «Штурм унд Дранг» пен тынығудың кезектесуі бөлім бойына жалғасады. Осы күрестес күштер Шуберттің басқа да шығармаларында көрініс табады: «Өлім мен қыз», «Розамунде» квартеті және дауылды, бір бөлімді «Квартетсац» (D. 703).

Феликс Мендельсон

Шуберттен айырмашылығы, Феликс Мендельсонның өмірі тыныш және гүлденген болды. Гамбургтегі бай еврей отбасында дүниеге келген Мендельсон бала кезінде-ақ өте дарынды екенін көрсетті. 16 жасында ол өзінің алғашқы маңызды камералық шығармасын жазды – Квартеттік октет, Op. 20. Осы шығармасында Мендельсон кейінірек туындаған шығармаларына тән ерекше стильді көрсетті; атап айтқанда, оның скерцо бөлімдерінің нәзік, жеңіл текстурасы, сондай-ақ Струнный квартеттің Канцонетта бөлімі, Op. 12, және фортепиано триосының №1, ре минор, Op. 49-дың скерцосы. Мендельсонның енгізген тағы бір ерекшелігі – тұтас құрылымдағы циклдік форма. Бұл бір бөлімнен екіншісіне тақырыптық материалды қайта пайдалануды білдіреді, соның арқасында шығарманың тұтастығы қамтамасыз етіледі. Екінші струнный квартетінде ол А мажордағы тыныш ададжио бөлімімен бастайды, ол А минордагы шайқастық бірінші бөлімге қарсы қойылады. Соңғы, күшті Престо бөлімінен кейін ол шығарманы аяқтау үшін бастапқы ададжиоға оралады. Бұл струнный квартет – Мендельсонның Бетховенге деген құрметінің көрсетілісі; шығарма Бетховеннің орта және соңғы квартеттерінен алынған цитаталармен толы. Өмірі бойында Мендельсон екі фортепиано триосы, жеті струнный квартет, екі струнный квинтет, октет, фортепиано мен струнный аспаптарға арналған секстет, сонымен қатар скрипка, виолончель және кларнетпен фортепианоға арналған көптеген сонаталар жазды.

Роберт Шуман

Роберт Шуман циклдік құрылымды дамытуды жалғастырды. Ми-бемоль тонындағы фортепианолық квинтеті, Op. 44, Шуман финалда бірінші бөлімнің және соңғы бөлімнің тақырыптарын пайдаланып, қос фуга жазды. Шуман да, Мендельсон да Бетховеннің үлгісімен, барокко дәуірінен бері сұраныстан қалған фуганы қайта жаңғыртты. Дегенмен, қатаң, толық көлемді фугалар жазудың орнына, олар камералық музыка аспаптары арасындағы әңгімелесудің тағы бір түрі ретінде контрапунктты қолданды. Шуманның көптеген камералық шығармалары, оның ішіндегі үш скрипкалық квартеті мен фортепианолық квартеті, жалпы композициялық құрылымға үйлесімді тоғысқан контрапунктілік бөлімдерге ие. 19-шы ғасырдың бірінші жартысындағы композиторлар Гайдн мен Моцарттың қалыптастырған әңгімелесу үлгісін жақсы білді. Шуман айтқандай, нағыз квартетте "әркімнің айтары болады – төрт адам арасындағы әдемі, кейде қызықты, ал кейде күрделі әңгіме". Бұл сезімді композитор және виртуоз скрипкашы Луи Спор да көрсетеді. Спор өзінің 36 скрипкалық квартетін екі түрге бөлді: бриллиант квартеті, бұл негізінен скрипкалық концерт, кылды триомен сүйемелденеді; және диалогтық квартет, әңгімелесу дәстүрінде.

ХХ ғасырдағы камералық музыка және қоғам

XIX ғасырда өнеркәсіптік революцияның дамуымен жаңа технологиялар пайда болды, нәтижесінде ноталар баспасы арзандап, қолжетімді болды, ал үйде музыка ойнау кеңінен танымал болды. Композиторлар ашық нарыққа сұранысқа жауап беру үшін шығармаларына жаңа элементтер мен тәсілдерді енгізе бастады, себебі камералық музыкаға деген тұтынушылардың қызығушылығы артып, сұраныс өсті. Аспаптардың жақсаруы камералық музыканың көпшілік алдында жиі орындалуына мүмкіндік берді, бірақ ол орындаудан гөрі ойнауға арналған музыка түрі болып қала берді. Германия мен Францияның орташа қалаларында әуесқойлар квартеттері пайда болды. Бұл қоғамдар үй конценттерін ұйымдастырып, музыкалық кітапханаларды жинап, квартеттер мен басқа да ансамбльдердің ойналуын ынталандырды. Еуропа елдерінде, әсіресе Германия мен Францияда, бірдей ойлы музыканттар бірігіп, қоғаммен тығыз байланыс орната бастады. Композиторлар оркестрлік және солистік виртуоздық туындыларымен танымал болды, олар қоғамдық концерттер репертуарының басым бөлігін құрады. Алғашқы француз композиторларының ішінде Камиль Сен-Санс және Сезар Франк болды. "Орталық" австро-герман елдерінен бөлек, камералық музыка субмәдениеті Ұлыбритания сияқты басқа да аймақтарда да пайда болды. Мұнда камералық музыка көбінесе жоғары және орта тапқа жататын, музыкалық білімі жетілмеген ер адамдармен бейресми ортада, мысалы, жеке үйлердегі ансамбльдерде, аз көрермендер алдында орындалды. Ұлыбританияда камералық музыка композицияларының ең көп таралған түрлері – аспаптық квартеттер, лирикалық әндер және фортепиано триосы сияқты фортепианолық камералық шығармалар болды, бұл дәстүрлі "Викториялық музыка жасаудың" стандартты түсінігін көрсетеді. XIX ғасырдың ортасында феминистік қозғалыстың күшеюімен әйелдер де камералық музыкаға қатысуға мүмкіндік алды. Жүздеген композиторлар мыңдаған квартеттер шығарды; 1770 мен 1800 жылдар аралығында 2000-нан астам квартет жарық көрді, және келесі ғасырда бұл қарқын төмендемеді. XIX ғасыр бойы композиторлар ұзақ уақытқа дейін назардан тыс қалған аспаптық квартеттерді шығарды: Жорж Онслоу 36 квартет және 35 квинтет жазды; Гаэтано Доницетти ондаған квартеттер жазды, Антонио Баццини, Антон Рейха, Карл Рейссигер, Йозеф Сук және басқалар квартеттерге деген қанағаттандырылмаған сұранысты қанағаттандыру үшін жазды. Сонымен қатар, халық әндерінің, фортепиано туындыларының, симфониялардың және опера арияларының аспаптық квартеттерге бейімделуіне де белсенді назар аударылды. Бірақ қарсы күштер де әрекет етіп жатты. XIX ғасырдың ортасында камералық музыкадан жеке орындаушылыққа көрермендердің назарын аударған жұлдызды виртуоз музыканттар пайда болды. Жаппай өндірілетін фортепиано басым аспапқа айналды, және Шопен мен Лист сияқты көптеген композиторлар негізінен немесе тікелей фортепианоға арналған шығармалар жазды. Фортепианоның және симфониялық композицияның үстемдігі тек таңдау мәселесі емес, сонымен қатар идеологиялық мәселе болды. 1860 жылдары романтикалық музыканттар арасында музыка бағыты туралы пікір қақтығысы туды. Көптеген композиторлар өздерінің романтикалық бейнесін шығармалары арқылы көрсетеді. Сол кезде бұл камералық туындылар міндетті түрде белгілі бір арнаушыға арналмайтын. Фанни Мендельсонның D минорындағы фортепиано триосы, Людвиг ван Бетховеннің E-flat мажордағы триосы және Франц Шуберттің A мажордағы фортепиано квинтеті сияқты танымал камералық шығармалар өте жекелеген туындылар болып табылады.

ХХ ғасырға қарай

Романтикалық музыканың шырағын 20 ғасырға жеткізген – Иоганнес Брамс. Роберт Шуман оны музыкадағы "жаңа жолдардың" жасаушысы деп мойындаған Брамстың музыкасы – классикалықтан заманауи музыкаға көпір. Бір жағынан, Брамс Бах пен Моцарттың музыкалық дәстүрлерін сақтап, дәстүрді ұстанушы болды. Ол камералық музыкасында контрпункттің дәстүрлі әдістерін қолданып, фугалар мен канондарды бай әңгімелесу мен гармониялық тіркестерге енгізді. Екінші жағынан, Брамс камералық музыканың құрылымын және гармониялық сөздігін кеңейтіп, дәстүрлі тоналдылық туралы түсініктерге күдік келтірді. Мұның мысалы – Брамстың екінші скрипкалық секстеті (Op. 36). Дәстүр бойынша, композиторлар шығарманың бірінші тақырыбын шығарманың тональдығында жазып, осы тональдылықты шығарманың негізгі тональдығы ретінде бекітеді. Op. 36-ның ашылу тақырыбы тоникада басталады (G мажор), бірақ үшінші тактта E-flat мажордың байланыссыз тональдығына өтеді. Тақырып дамыған сайын, G мажор тональдығына қайта оралғанға дейін түрлі тональдықтардан өтеді. Суаффорд айтқандай, бұл "гармониялық батылдық" одан әрі батыл тәжірибелерге жол ашты. Брамс гармонияда ғана емес, жалпы музыкалық құрылымда да жаңашыл болды. Ол Арнольд Шенберг "даму айнымалылығы" деп атаған әдісті жасады. Брамс фразаларды бірінен соң бірі жалғастырып, мелодиялық мотивтерді біріктіріп, үздіріссіз мелодияның тікелей тоқымасын құрады. 12 тондық композиция жүйесін жасаған Шенберг өзінің модернизмінің тамырын "Брамс – прогрессивті" атты эссесінде Брамсқа дейін жегізді. Барлығында Брамс 24 камералық музыка туындысын жариялады, оның ішінде үш скрипкалық квартет, бес фортепиано триосы, фортепиано мен скрипкаларға арналған квинтет (Op. 34) және басқа да туындылар бар. Оның соңғы туындыларының бірі – кларнетке арналған квинтет (Op. 115) және кларнет, виолончель және фортепианоға арналған трио. Ол фортепиано, скрипка және валторнаның ерекше үйлесімі үшін трио жазды (Op. 40). Ол сонымен қатар альт, виола және фортепианоға арналған екі ән жазды (Op. 91), бұл Барокко кезеңінен бері дерлік тоқтатылған дауыс пен скрипкалық обблигато формасын жаңғыртты. Брамс бастаған тоналдылық пен құрылымды зерттеуді француз мектебінің композиторлары жалғастырды. Сезар Франктың 1879 жылы жазылған F минорындағы фортепианолық квинтеті Шуман мен Мендельсон алғаш зерттеген циклдік форманы одан әрі дамытып, үш бөлімнің әрқайсысында бірдей тақырыптық материалды қайта пайдаланды. Клод Дебюссидің скрипкалық квартеті (Op. 10) – камералық музыка тарихындағы шешімді сәт. Квартет циклдік құрылымды қолданады және классикалық гармония ережелерінен толық ажырасады. "Кез келген дыбыстарды кез келген комбинацияда және кез келген ретте музыкалық байланыстың ағынында пайдалануға болады", – деп жазды Дебюсси. Пьер Булез Дебюсси камералық музыканы "қатаң құрылымнан, тоңған риторикадан және қатаң эстетикадан" азат еткенін айтты. Кливленд және Секуоя квартеттерінің скрипкашысы Джеймс Данэм Равел квартеті туралы былай деп жазады: "Мен дыбыстың кеңдігіне, түстердің үнемі өзгеруіне тәнті болдым". Осы композиторлар үшін камералық ансамбльдер осы атмосфералық сезімді жеткізудің ең қолайлы құралы болды, ал камералық туындылар олардың өнер туындыларының көп бөлігін құрады.

Камералық музыкадағы ұлтшылдық

Жаңа тоналдылық пен текстураны іздеумен қатар, камералық музыкадағы тағы бір жаңа үрдіс – ұлтшылдықтың күшеюі болды. Композиторлар шабыт пен материал үшін көбінесе өз туған жерлерінің ырғақтары мен тоналдылықтарына жүгінді. "Еуропа романтизмнің ықпалымен музыкада ұлттық шекараларды анықтауға ұмтылды", – деп жазды Альфред Эйнштейн. "Ескі дәстүрлі әуендік қазыналарды жинап, зерделеу шығармашылық өнер музыкасының негізін құрады". Көптеген композиторлар үшін камералық музыка ұлттық ерекшеліктерін білдірудің табиғи құралы болды. Чех композиторы Антонин Дворжак өз камералық шығармаларында туған Богемия музыкасына жаңа үн берді. 14 скрипкалық квартет, үш скрипкалық квинтет, екі фортепианолық квартет, скрипкалық секстет, төрт фортепианолық трио және көптеген басқа камералық шығармаларында Дворжак халық музыкасын және ладтарды композицияларының ажырамас бөлігі ретінде пайдаланды. Мысалы, А мажордағы фортепианолық квинтетте, Op. 81, баяу бөлім – Думка, яғни баяу, көркем ән мен жылдам бидің арасында ауысатын славян халық балладасы. Дворжак ұлттық өнер музыкасын қалыптастырудағы еңбегі үшін Нью-Йорк меценаты және музыканы білушісі Жаннет Турбер оны Америкаға шақырды, ол американдық музыка стилін қалыптастыратын консерваторияны басқаратын болды. Сол жерде Дворжак F мажордағы скрипкалық квартетін, Op. 96, "Америкалық" деп аталатын шығармасын жазды. Осы шығарманы жазу кезінде Дворжак жергілікті билер мен әндерді орындаған кикапу үндістерімен кездесті, және олардың әндері квартетке енген болуы мүмкін. Бедрих Сметана, тағы бір чех, фортепианолық трио мен скрипкалық квартет жазды, екеуі де чех ырғақтары мен мелодияларын қамтиды. Ресейде орыс халық музыкасы 19 ғасырдың соңындағы композиторлардың шығармаларына сіңіп кірді. Пётр Ильич Чайковский өзінің "Флоренция естелігі", Op. 70, скрипкалық секстетінің соңғы бөлімінде орыс халық биін пайдаланды. Александр Бородиннің екінші скрипкалық квартеті халық музыкасына сілтеме жасайды, ал квартеттің баяу Ноктюрн бөлімі Оңтүстік Ресейдің мұсылмандық аймақтарында кең таралған Таяу Шығыс ладтарын еске түсіреді. Эдвард Григ өзінің G минорындағы скрипкалық квартеті, Op. 27, және скрипкалық сонаталарында туған Норвегияның музыкалық стилін қолданды. Венгрияда композиторлар Золтан Кодалы мен Бела Барток этномузыкология ғылымын дамытуға үлкен үлес қосты, халық музыкасын жан-жақты зерттеудің алғашқы ғылыми жұмыстарын жасады. Мадьяр провинцияларын аралап, олар ондаған мыңдаған халық әндерін жазып алып, классификациялады. Олар осы әндерді өз шығармаларында пайдаланды, олардың ерекшелігі – асимметриялық ырғақтар мен ладтық гармониялар. Олардың камералық музыкалық шығармалары, сондай-ақ чех композиторы Леош Яначектің шығармалары ұлтшылдық үрдісті 20 ғасырдың жаңа тоналдылықтарды іздеуімен біріктірді. Яначектің скрипкалық квартеттері чех халық музыкасының тоналдылық ерекшеліктерін ғана емес, сонымен қатар чех тіліндегі сөйлеу ырғақтарын да бейнелейді.

Жаңа әлем үшін жаңа дыбыстар

Брамспен сырттай ғана басталып, Дебюссимен нақты айқындалған батыс тональдылығының аяқталуы 20-шы ғасыр композиторлары үшін қиын жағдай тудырды. Бұл мәселе тек батыс гармониясының негізі болған диатоникалық ладтың орнына жаңа түрдегі гармониялар мен мелодиялық жүйелерді табу ғана емес еді; батыс музыкасының тұтас құрылымы – шығармалар арасындағы және шығармалар ішіндегі құрылымдық бөліктер арасындағы байланыстар – түрлі тональдықтар арасындағы қатынастарға негізделген болатын. Сондықтан композиторлардың алдында музыка үшін жаңа құрылымды қалыптастыру міндеті тұрды. Бұған автомобиль, телефон, электр жарығы және дүниежүзілік соғыс сияқты жаңалықтардың пайда болған дәуіріне сай жаңа өрнектер қажеттігі сезімі қосылды. "Ұшақ ғасыры өзінің музыкасына лайық", - деп жазған еді Дебюсси.

Халық музыкасының әсері

Жаңа музыка іздеуі бірнеше бағытқа бұрылды. Барток бастаған алғашқы бағыт халық музыкасының тональдық және ритмдік құрылымдарына қадамалған. Бартоктың венгр және Шығыс Еуропа, сондай-ақ Таяу Шығыс халық музыкасын зерттеуі оған үлкен және кіші тональдық шкалалардан, концерт залына жат, күрделі ырғақтардан тұратын музыкалық әлемді ашты. Мысалы, бесінші квартетінде Барток "классикалық білімі бар музыкант үшін таң қалдыратын, бірақ халық музыканты үшін табиғи" уақыт өлшемін қолданады. Құрылымдық тұрғыдан да Барток көбінесе халықтық ладтарды ойлап табады немесе олардан қарыз алады. Мысалы, алтыншы скрипкалық квартетінде Барток әр бөлімді баяу, элегиялық мелодиямен бастайды, содан кейін бөлімнің негізгі мелодиялық материалы келеді, ал квартетті осы элегияға негізделген баяу бөліммен аяқтайды. Бұл көптеген халық музыкасы мәдениеттерінде кең таралған форма. Бартоктың алты скрипкалық квартеті көбінесе Бетховеннің соңғы квартеттерімен салыстырылады. Оларда Барток жаңа музыкалық құрылымдарды құрайды, классикалық музыкада бұрын естілмеген дыбыстарды зерттейді (мысалы, шертпелі пиццикато, онда орындаушы ішекті көтеріп, оны саусақ тақтасына қайта түсіріп, естілетін дыбыс шығарады) және осы туындыларды ерекшелендіретін өрнектерді жасайды. "Бартоктың соңғы екі квартеті өмірдің қадір-қасиетін, прогресті және сол кездегі адамгершілікке қарсы қауіптерге қарамастан, адамзаттың жеңісін жариялайды", - деп жазады талдаушы Джон Хершель Барон. Бартоктың нацистер Венгрияны басып алмас бұрын, АҚШ-тағы жаңа және беймәлім өмірге дайындалып жатқанда жазылған соңғы квартеті көбінесе оның заманының трагедиясы туралы автобиографиялық мәлімдеме ретінде қарастырылады. Барток халық музыкасын зерттеуде жалғыз емес еді. Игорь Стравинскийдің скрипкалық квартет үшін "Үш пьесасы" классикалық скрипкалық квартет ретінде емес, үш орыс халық әні ретінде құрылған. Стравинский, Барток сияқты, камералық музыкасында асимметриялық ырғақтарды қолданды; Стравинскийдің өзінің кларнет, скрипка және фортепианоға жасаған "Сақшының тарихы" атты туындысы үнемі екі, үш, төрт және бес уақыт өлшемін ауыстырады. Ұлыбританияда композиторлар Ральф Воан-Уильямс, Уильям Уолтон және Бенджамин Бриттен өздерінің көптеген камералық музыкаларында ағылшын халық музыкасын пайдаланды: Воан-Уильямс өзінің алғашқы скрипкалық квартетіне халық әндері мен елдік скрипканың ойнауын енгізді. Америкалық композитор Чарльз Айвз ерекше американдық музыка жазды. Айвс көптеген камералық музыка туындыларына бағдарламалық атаулар берді; мысалы, оның алғашқы скрипкалық квартеті "Құтқару армиясынан" деп аталады және бірнеше жерде американдық протестанттық гимндерден үзінділер келтіреді.

Сериализм, политональдық және полиритмдер

Жаңа тоналды іздеудің екінші бағыты он екі тондық сериализм болды. Арнольд Шенберг он екі тондық композиция әдісін диатоникалық жүйе ұсынған құрылымға балама ретінде әзірледі. Оның әдісі хроматикалық гамманың он екі нотасынан тұратын тізбек құруды, оны өзгертіп, композиция жасау үшін өзіне-өзі үйлестіруді қамтиды. Шенберг бірден сериялық әдіске келмеді. Оның алғашқы камералық туындысы – саптық секстет «Verklärte Nacht» көбінесе кеш неміс романтизмінің туындысы болды, бірақ модуляцияларды қолдануда батыл болды. Ашық түрде атональды болған алғашқы туындысы – екінші скрипкалық квартет; осы квартеттің соңғы бөлімі, сопраноны қамтитын, тональдық белгісіз. Шенберг «Pierrot Lunaire» шығармасында әнші, флейта немесе пикколо, кларнет, скрипка, виолончель және фортепиано үшін атональдылықты зерттеуді жалғастырды. Әнші сөйлеу мен ән арасындағы Sprechstimme деп аталатын техниканы қолданады. Он екі тондық техниканы дамытқаннан кейін Шенберг бірнеше камералық туындылар жазды, оның ішінде тағы екі скрипкалық квартет, скрипкалық трио және желдік квинтет. Одан кейін көптеген он екі тондық композиторлар туды, олардың ең көрнектілері – оның шәкірттері Альбан Берг, ол скрипкалық квартет үшін «Лирикалық сюита» жазды, және Антон Веберн, ол скрипкалық квартет үшін «Бес қозғалыс», op. 5 жазды. Он екі тондық техника – тоналдылықтағы жалғыз жаңа тәжірибе емес. Дариус Мийо политоналдылықты, яғни әртүрлі аспаптардың бір уақытта әртүрлі тондарда ойнайтын музыканы дамытты. Мийо 18 скрипкалық квартет жазды; 14-ші және 15-ші квартеттер жеке-жеке ойналуы мүмкін, немесе екеуі де бір уақытта октет ретінде ойналуы мүмкін. Мийо сонымен қатар джаз стилін де пайдаланды, мысалы, оның кларинет, скрипка және фортепианоға арналған сюитасында. Американдық композитор Чарльз Айвс камералық туындыларында политоналдылықтан бөлек полиметрді де қолданды. Оның алғашқы скрипкалық квартетінде бірінші скрипка мен альт ырғақта ойнаса, екінші скрипка мен виолончель ырғақта ойнайтын бөлім бар.

Неоклассицизм

ХХ ғасырдың бірінші ширегінде музыканың көптеген бағыттары көптеген композиторлардың реакциясына әкелді. Стровинский басшылығымен, бұл композиторлар классикалық еуропалық музыкаға шабыт пен тұрақтылық іздеді. Стравинскийдің неоклассикалық туындылары – мысалы, скрипкалық квартет үшін қос канон – заманауи болғанымен, олар барокко және ерте классикалық формаларға – канонға, фугаға және барокколық соната формасына негізделген. Пол Хиндемит тағы бір неоклассицист. Оның көптеген камералық шығармалары негізінен тоналды, бірақ олар көптеген диссонанстық гармонияларды қолданады. Хиндемит жеті скрипкалық квартет және екі скрипкалық трио жазды. Композиторлардың әуесқой музыканттардың шеберлігіне жетпейтін күрделі туындылар жазып жатқан кезінде, Хиндемит әуесқой музыка жасаудың маңыздылығын анық мойындады және кәсіби емес орындаушылардың қабілеттеріне сай туындылар жазды. Композитор "Kammermusik" деп атаған туындылар жинағы сегіз кеңейтілген композициядан тұрады, олардың көпшілігі Бахтың Бранденбург концерттерімен салыстыруға болатын концертант туындылар. Дмитрий Шостакович ХХ ғасырдың ең өнімді камералық музыка композиторларының бірі болды, ол 15 скрипкалық квартет, екі фортепиано триосы, фортепиано квинтеті және көптеген басқа камералық туындылар жазды. Шостаковичтің музыкасына ұзақ уақыт бойы Совет Одағында тыйым салынды және Шостаковичтің өзі Сібірге жер аударылу қаупіне ұшырады. Оның сегізінші квартеті – бұл автобиографиялық туынды, ол оның оқшаулануынан туған терең депрессиясын, тіпті өзіне қол жұмсауға дейін жететін күйзелісін көрсетеді: ол бұрынғы туындыларынан үзінділер келтіреді және композитордың инициалдарынан тұратын DSCH төрт ноталық мотивін пайдаланады.

Шектіліктерді кеңейту

Ғасыр өте келе көптеген композиторлар шағын ансамбльдер үшін шығармалар жазды, олар формальды түрде камералық музыка саналатын болса да, соңғы 150 жыл бойында жанрды анықтаған көптеген негізгі ерекшеліктерге күйреу келтірді.

Достар музыкасы

Үйде ойнатуға болатын музыка жазу идеясы көбінесе тасталды. Барток бұл идеямен қоштасқандардың алғашқыларының бірі болды. "Барток ешқашан осы квартеттерді жеке орындау үшін емес, үлкен, көпшілік алдындағы концерттер үшін жасамаған."

Композитор мен орындаушының қарым-қатынасы

Дәстүр бойынша композитор ноталарды жазып, орындаушы оларды түсіндіретін. Бірақ қазіргі заманғы музыканың көп бөлігінде жағдай басқаша. "Für kommende Zeiten" ("Болашақ уақыттар үшін") шығармасында Стокхаузен орындаушылардың не ойнау керектігін баяндайтын ауызша нұсқаулар жазады. "Жұлдыз шоқжұлдыздары/ортақ нүктелерімен/және құлайтын жұлдыздар – Кенеттен аяқталу" деген мысал келтіруге болады. Композитор Терри Райли "Кронос квартеті" – заманауи музыкаға арналған ансамбльмен жұмыс істейтінін былай сипаттайды: "Мен олар үшін нота жазғанда, ол өңделмеген нота болады. Мен минимал деңгейде ғана динамика мен фразировка белгілерін қосамын – біз музыканы пішімдеу үшін, оны жасау үшін әртүрлі идеяларды сынап көруге көп уақыт жұмсаймыз. Процестің соңында орындаушылар шынымен де музыканың иесіне айналады. Менің ойымша, композиторлар мен музыканттардың өзара әрекеттесуі осылай болуы керек".

Жаңа дыбыстар

Композиторлар 19 ғасырдағы камералық музыкаға тән скрипкалар, фортепиано және ағаштан жасалған үрмелі аспаптардың дәстүрлі үйлесімінен алыс, жаңа тембрлерді іздейді. Бұл ізденіс 20 ғасырда термен мен синтезатор сияқты жаңа аспаптардың камералық музыка композицияларына енгізілуіне әкелді. Көптеген композиторлар дәстүрлі аспаптар шеңберінде жаңа тембрлерді табуға тырысты. Музыка тарихшысы Джеймс МакКалла: «Композиторлар жаңа тембрлер мен тембрлік комбинацияларды ести бастайды, бұл 20 ғасырдың жаңа музыкасы үшін функционалды гармонияның бұзылуымен бірдей маңызға ие», – деп жазады. Мысалдар көп: Бартоктың «Екі фортепиано мен соққы аспаптарына соната» (1937), Шёнбергтің «Пьерро Лунар», Чарльз Айвстың екі фортепианоға арналған «Шарторттондық пьесалар», олар төртінші тонмен сәйкестендірілген. Басқа композиторлар жаңа дыбыстар жасау үшін электроника мен кеңейтілген техникаларды пайдаланды. Мысалы, Джордж Крамбтың «Қара періштелер» (1970). Музыканттар күшейтілген аспаптарын тартқан ғана емес, оларды саусақтарымен соғып, қағаз қысқыштармен тартып, көпірдің қарама-қарсы жағында немесе саусақтары мен тіреуіш арасында ойнайды. Тағы да басқа композиторлар әдетте оркестрлік ансамбльге жатпайтын аспаптарды қосу арқылы жаңа тембрлерді зерттеуге ұмтылды. Мысалы, Роберт Давин аккордеон, флейта, кларнет және фаготтан тұратын дәстүрлі желдік триоға аккордеонды енгізу арқылы аккордеонның оркестрлік тембрлерін зерттейді. Ал Карлхайнц Штокхаузен «Вертолеттен ойналатын скрипкалық квартет» атты шығарма жазды. Бұл өзгерістер камералық музыканың болашағы үшін қандай мағынаға ие? «Технологиялық жетістіктермен бірге музыканың эстетикасы және әлеуметтік өзгерістері туралы сұрақтар туындайды», – деп жазады сарапшы Барон. «Бұл өзгерістер көбінесе технология камералық музыканы жойды және технологиялық прогресс музыкалық құндылыққа кері пропорционалды деген айыптауларға әкеп соқты. Бұл шабуылдардың күштілігі осы өзгерістердің негізгі екенін көрсетеді, ал адамзат олардан пайда таба ма, жоқ па, уақыт көрсетіп береді».

Қазіргі қоғамдағы

Талдаушылар соңғы 50 жылда қоғамдағы камералық музыканың рөлі күрт өзгергенін мойындайды; бірақ бұл өзгеріс қандай екендігі туралы бірлік жоқ. Бір жағынан, Барон «Еуропа мен Америкада екінші дүниежүзілік соғысқа дейін үйдегі камералық музыка өте маңызды болды, содан кейін радио мен жазбалардың кеңінен тарауы оның көлемін едәуір шектеді» дейді. Бұл көзқарас субъективті әсерлермен қолдалады. «Бүгінде музыка тыңдайтын миллиондаған адам бар, бірақ оны тек ләззат алу үшін ойнайтындар көп емес», – дейді дирижер және пианист Даниэль Баренбойм. Дегенмен, соңғы сараптамалар үйде музыка ойнаудың қайта жандануда екенін көрсетеді. 2005 жылғы «Әуесқойлар камералық музыканы сақтап қалуға көмектеседі» радио бағдарламасында тілші Тереза Шиавон Америкада ішекті аспаптардың сатылымының өскенін көрсететін Gallup сауалнамасын келтіреді. Ұлттық музыка өндірушілер қауымдастығының (NAMM) президенті Джо Ламонд бұл өсімді зейнетке жақындап келе жатқан ересектердің үйде музыка ойнауға қызығушылығының артуымен байланыстырады. «Мен [бейбі бумерлер] демографиясына назар аударар едім», – деді ол сұхбатта. Олар «өздеріне маңызды нәрсені іздеп бастайды, музыка ойнағаннан артық оларды қуантқан ештеңе жоқ». 1996 жылғы Еуропалық музыка бюросының зерттеуі музыкамен айналысатын жастардың санының артқанын көрсетіп, «1960 жылға дейін туғандармен салыстырғанда, бүгінгі жасөспірімдердің музыкамен айналысу саны шамамен екі есеге артқан». Зерттеуге сәйкес, бұл өсімнің көп бөлігі эстрадалық музыкада байқалатын болса да, бір бөлігі камералық және көркем музыкаға да қатысты. Камералық музыкамен айналысатын адамдардың саны туралы келісім болмаса да, әуесқойлар үшін ойнау мүмкіндіктері артқан. Камералық музыка лагерлері мен демалыс орындары көбейіп, әуесқойлар бірнеше күн немесе ай бойы бірге ойнауға мүмкіндік алады. 2008 жылы әуесқойларға арналған 24 елдегі 500-ден астам шеберханалардың тізімін жариялаған Music for the Love of It ұйымы музыкалық шеберханалар каталогын шығарды. Associated Chamber Music Players (ACMP) әлемдегі 5000-нан астам әуесқой музыканттардың тізімін ұсынады, олар камералық музыка сессияларына серіктестерді күтеді. Әуесқой музыканттардың саны өсті ме, әлде азайды ма, батыстағы камералық музыка концерттерінің саны соңғы 20 жылда едәуір артты. Концерт залдары концерттер өткізу үшін үйлерді ығыстырды. Баронның пікірінше, бұл өсімнің себебі – «оркестрлік концерттердің құнының өсуі және танымал солистердің жоғары гонорарлары, олардың бағасы көптеген көрермендерге қол жетімсіз». Бұл концерттердегі репертуар көбінесе 19 ғасырдың классикалық туындыларынан тұрады. Дегенмен, бағдарламаларға заманауи шығармалар көбірек енгізілуде, ал Kronos Quartet сияқты кейбір топтар қазіргі заманғы музыка мен жаңа композицияларға толыққанды берілген. Turtle Island String Quartet сияқты ансамбльдер классикалық, джаз, рок және басқа стильдерді біріктіріп, жанрлық синтезді ұсынады. Cello Fury және Project Trio стандартты камералық ансамбльге жаңа көзқарас ұсынады. Cello Fury үш виолончельші мен барабаншыдан, ал Project Trio флейташы, басист және виолончельшіден тұрады. Classical Revolution және Simple Measures сияқты бірнеше топ классикалық камералық музыканы концерт залдарынан көшеге шығарды. Simple Measures, Сиэтлдегі (Вашингтон, АҚШ) камералық музыканттар тобы сауда орталықтарында, кофеханаларда және трамвайларда концерттер өткізеді. Провиденстің (Род-Айленд, АҚШ) Стринг-квартеті «Storefront Strings» бағдарламасын бастады, ол Провиденстің кедей аудандарының біріндегі дүкен алдында импровизациялық концерттер мен сабақтар ұсынады. «Мен үшін ең маңыздысы – көрермендердің реакциясы, сіз олардан шынайы пікір аласыз», – деді Simple Measures негізін қалаушы және виолончельші Ражан Кришнасвами.

Өнер көрсету

Камералық музыканы орындау – ерекше сала, және симфониялық немесе жеке орындау үшін қалыпты жағдайда қажет емес бірқатар дағдыларды талап етеді. Көптеген орындаушылар мен авторлар табысты камералық музыкант үшін қажетті арнайы техникалар туралы жазған. М.Д. Хертер Нортонның пікірінше, камералық музыканы орындауда "әрбір адам біртұтас болуы керек, бірақ әрқайсысы жеке тұлға ретінде сақталуы тиіс. Жеке орындаушы өзінің толыққанды бірлігін құрайды, ал оркестрде жекелік санға келіп сіңеді".

Интерпретация

"Жеке тұлға үшін интерпретация мәселесі қиынға соғады, - деп жазады Уотерман. - Бірақ музыка әдебиетіндегі ең терең, жеке және шын жүректен туған шығармаларды ойнайтын квартет үшін, шешім қабылдаудың ұжымдық сипаты, кейде шешімдердің өзінен де ауыр сынаққа ұшыратады". Музыкалық мәселелерде келісім табу қиындығы, әрбір музыканттың өзгеше партия ойнауымен күшейеді, бұл бір бөлімдегі динамика немесе қимылдар, басқа бөлімдерге қарама-қайшы болуы мүмкін. Кейде мұндай айырмашылықтар тіпті нотада да көрсетіледі, мысалы, бір аспап күшейсе, екіншісі жұмсаратын кезеңдерде. Репетиция кезінде шешілуі тиіс мәселелердің бірі – шығарманың әр бөлімінде кім жетекшілік етеді. Әдетте, жетекшілік бірінші скрипкаға жүктеледі. Жетекшілік дегеніміз, скрипкашы басымен немесе иіліп, әр бөлімнің басталуын және темпін көрсетеді. Дегенмен, кейбір кезеңдерде басқа аспаптардың жетекшілік етуі қажет. Мысалы, Гварнери квартетінің екінші скрипкасы Джон Далли былай дейді: "Біз көбінесе [виолончельшіге] пиццикато кезеңдерін жүргізуді сұраймыз. Виолончельшінің пиццикатоға дайындық қимылы, скрипкашыға қарағанда ірі және баяу болады". Музыканттар репетиция кезінде интерпретация мәселелерін талқылайды; бірақ жиі, орындау барысында, музыканттар спонтанды түрде әрекет етеді, бұл басқа музыканттардан дереу жауап беруді талап етеді. "Гварнери квартетімен жиырма жыл бірге болғаннан кейін, кейде музыканттың не істейтінін немесе белгілі бір кезеңде қалай реакция жасайтынын дұрыс болмағандығымды біліп, қуанышпен таңғаламын", - дейді альтшы Майкл Три.

Бірлескен, араластырып, тепе-теңдік

Бірге ойнау камералық музыканттар үшін үлкен сынақ. Көптеген шығармалар координацияда қиындықтар туғызады, мысалы, гемиолалар, синкопация, жылдам унисондық бөлімдер және бір уақытта ойналатын, дұрыс табиғатта ойнау қиын акорды құрайтын ноталар. Бірақ ырғақтық немесе интонациялық тұрғысынан ғана бірге ойнау қиындығынан гөрі, бірге жақсы дыбыстау әлдеқайда қиын. Біртұтас камералық музыка дыбысын жасау үшін – үйлесімді болу үшін – музыканттар өз техникаларының ұсақ-түйектерін үйлестіруі керек. Олар қайда және қанша вибрато қолдану керектігін шешуі керек. Бір текті дыбыс алу үшін, көбінесе фразалар арасында иілуді және "тыныс алуды" үйлестіру қажет. Спицкато, суль-тасто, суль-понтичелло сияқты арнайы техникалар бойынша да келісуі керек. Баланс – әр аспаптың салыстырмалы дыбыс деңгейін білдіреді. Камералық музыка – әңгіме болғандықтан, кейде бір аспап ерекшеленіп тұруы керек, кейде басқасы. Ансамбль мүшелері ойнап жатқанда дұрыс балансты анықтау әрқашан оңай болмайды; көбінесе оларға сыртқы тыңдаушының көмегі немесе репетицияларын жазып алып, аспаптар арасындағы қатынастардың дұрыс екенін анықтау қажет болады.

Әнділік

Камералық музыка орындау интонация мәселелеріне қатысты ерекше қиындықтар тудырады. Фортепиано тең темперамент бойынша настройкаланады, яғни, гамманың 12 нотасы бір-бірінен тең арақашықтықта орналасады. Бұл тәсіл фортепианоның кез келген тоналдықта ойнауына мүмкіндік береді, бірақ октавадан басқа барлық интервалдар шамалы дәл емес естіледі. Струналы аспаптар музыканттары таза интонациямен ойнай алады, яғни, белгілі бір интервалдарды (мысалы, квинталарды) өте дәл дыбыстай алады. Сонымен қатар, струналы және үрмелі аспаптар музыканттары экспрессивті интонацияны қолдана алады, нотаның биіктігін музыкалық немесе драмалық эффект үшін өзгертеді. "Струналы аспаптардың интонациясы тең темпераменттегі фортепиано интонациясынан гөрі әсерлі және сезімтал." Дегенмен, нақты және экспрессивті интонацияны қолдану үшін басқа музыканттармен сақтықпен үйлестіру қажет, әсіресе, шығарма гармониялық модуляциядан өтетін кезде. "Струналық квартеттің интонациясындағы қиындық – әрбір сәтте қаншалықты еркіндікке ие екеніңді анықтау", – дейді Штайнхардт.

Комнаталық музыка тәжірибесінің

Камералық музыканы ойнаушылар, әуесқойлар да, кәсіби музыканттар да ансамбльде ойнаудың ерекше әсерін мойындайды. "Менің алдымда сиқырлы әлем ашылғанын айту артық емес", - деп жазады Коббет конкурсының ұйымдастырушысы, Коббет медалінің иегері және Коббеттің камералық музыка энциклопедиялық шолуының редакторы Уолтер Уилсон Коббет. Ансамбльдер ортақ музыкалық тәжірибеге негізделген тығыз қарым-қатынас дамытады. "Шынайы жақындық концерт сахнасында туады", - деп жазады Штайнхардт. "Өнер көрсетіліп жатқанда, төртеуіміз де музыкалық тұғырлардың арасындағы сиқырлы аймаққа еніп, арна, хабаршы және уағызшыға айналамыз. Бұл өте жеке тәжірибе, сондықтан оны айту қиын, бірақ ол біздің қарым-қатынасымыздың барлық қырын, әрбір жақсы ниетпен туған музыкалық тартысты, барлық кәсіби сырларды және соңғы альт әзілін түсіндіреді". Камералық музыканы ойнау көптеген көркем және ғылыми еңбектерге шабыт берді. Викрам Сеттің "Тең музыка" романы ойдан шығарылған квартеттің екінші скрипкашысының өмірі мен махаббатын зерттейді. Оқиғаның ортасында квартет мүшелері арасындағы шиеленіс пен жақындық жатыр. "Өнер көрсетілімінде біз ерекше құрамға айналамыз, енді өзіміз емес, Маджореміз, көптеген бөліктерден тұрамыз: орындықтар, тұғырлар, ноталар, иірімдер, аспаптар, музыканттар..." Натан Шахамның "Розендорф квартеті" Израиль мемлекеті құрылғанға дейін Палестинадағы струнный квартеттің қиындықтарын суреттейді. Уэйн Буттың "For the Love of It" еңбегі – автордың виолончель мен камералық музыкаға деген құмарлығы туралы ғылыми еңбек.