Кіріспе
Жеке басының және өзіне сенімнің өзгеруі – Faith No More әні. Орта жастағы дағдарыс – 45-тен 64 жасқа дейінгі орта жастағы адамдарда кездесетін жеке басының және өзіне сенімнің өзгеруі. Бұл құбылыс адамның қартаюын, сөзсіз өлімге бет бұруын және өмірде жетістіктердің жетіспеуі мүмкін екенін көрсететін жағдайлардың нәтижесінде туындайтын психологиялық дағдарыс ретінде сипатталады. Бұл терең депрессияға, өкінішке және жоғары деңгейдегі мазасыздыққа немесе жастыққа ұмтылуға, қазіргі өмір салтын күрт өзгертуге немесе өткен шешімдер мен оқиғаларды өзгертуге деген ниетке әкелуі мүмкін. Орта жастағы дағдарыс туралы зерттеулер көрсеткендей, Ваillant (2012) бойынша, бұл құбылыс көптеген адамдар есептейтіндей жиі кездеспейді: оның ересектердің дамуы бойынша 75 жылдық зерттеуінде орта жастағы дағдарыс зерттеуге қатысқан адамдар үшін сирек кездесетін жағдай екені анықталды. Бұл термин 1965 жылы Эллиотт Жакуспен қолданылған.
the Faith No More song
A midlife crisis is a transition of identity and self confidence that can occur in middle aged individuals, typically 45 to 64 years old. The phenomenon is described as a psychological crisis brought about by events that highlight a person's growing age, inevitable mortality, and possible lack of accomplishments in life. This may produce feelings of intense depression, remorse, and high levels of anxiety; or the desire to achieve youthfulness, make drastic changes to their current lifestyle, or change past decisions and events. Studies on midlife crises show that they are less common than popularly believed, according to Vaillant (2012): in his 75 year longitudinal study on adult development, he found midlife crises were rare experiences for people involved in the study. The term was coined by Elliott Jaques in 1965.
Дағдарыс пен стресс факторлары
Кейбір адамдардың мінез-құлқы мен психологиялық дағдарыстар тарихы оларды орта жастағы дағдарысқа бейімдеуі мүмкін деп есептеледі. Осыны бастан өткерген адамдарда түрлі симптомдар пайда болады және олардың мінез-құлқы әртүрлі болады. Орта жас – 40-тан 60-қа дейінгі кезең, онда адам өзінің өмірін жиі бағалайды. Дегенмен, орта жастағы көптеген стресстік жағдайлар көбінесе орта жастағы дағдарыс деп аталады. Күнделікті стресстер жиналып, дағдарысқа ұласуы мүмкін, бірақ шындығында, бұл жай ғана "шаршау". Көптеген орта жастағы ересектер өмірінде маңызды оқиғаларға тап болады, олар психологиялық стресс немесе депрессияны тудыруы мүмкін, мысалы, жақын адамының қазасы немесе мансаптық сәтсіздік. Алайда, мұндай оқиғалар өмірде ертерек немесе кейінірек орын алуы мүмкін, оларды "дағдарыс" деп санауға болады, бірақ міндетті түрде орта жастағы емес. Сол зерттеуде орта жастағы ересектердің 15%-ы осы типтегі орта жастағы қиындықтарға тап болды. Білім деңгейі төмен және жоғары адамдарда стресстік факторлардың саны бірдей болғанымен, білімі аз адамдар оларды күштірек сезінеді және олар орта жастағы дағдарысқа үлкен үлес қосады. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, кейбір мәдениеттер бұл құбылысқа басқаларына қарағанда сезімталдеу болуы мүмкін; бір зерттеуде жапон және үнді мәдениеттерінде орта жастағы дағдарысқа ұшырайтындардың аз екендігі анықталды, бұл орта жастағы дағдарыстың негізінен мәдени құрылым болуы мүмкін деген сұрақ тудырады. Жасы ұлғаюдың әр мәдениетте өзгеше екендігі байқалады. Авторлар "жастық мәдениеті", жастық тәжірибелерді ұзарту және Батыс қоғамдарында ересектердің даму кезеңінің пайда болуы орта жастағы дағдарыс тұжырымдамасының сол жерде танымал болуын қамтамасыз етеді деп болжайды. Зерттеушілер орта жастағы адамдардың көбінесе ойға шолу жасап, қайта бағалаумен айналысатынын анықтады, бірақ бұл әрқашан "орта жастағы дағдарыс" деп аталатын психологиялық дүрбелеңмен бірге жүрмейді. Өмірінде ерте кезде мансабын немесе жұмысын ауыстырған адамдар орта жастағы дағдарысқа аз ұшырайды.
Емдеу және алдын алу
Бұл жылдар аралығында жиі кездесетін физикалық өзгерістерге дене салмағының артуы, әжімдердің пайда болуы, терінің тартылуы және шаштың түсуі жатады.
Теориялық негіз
Орта өмірдегі дағдарыс туралы түсінік Зигмунд Фрейдтің ізбасарларынан бастау алды, олар орта жастағы адамдардың ойларын алдағы өлімнен қорқу сезімі жетелейді деп ойлады. Орта өмірдегі дағдарысқа соңғы кезде ғылыми зерттеулерге қарағанда, көпшілік мәдениетте көбірек назар аударылса да, бұл идеяны қолдайтын бірнеше теориялық тұжырымдар бар. Юнгтің теориясы орта өмірді жекеленудің кілті деп санайды, ол өзін-өзі іске асыру және өзін-өзі тану процесі болып табылады және көптеген мүмкін парадокстарды қамтиды. Карл Юнг орта жастағы дағдарысты тікелей сипаттамаса да, ол сипаттаған ойлау, сезіну, сезім және интуицияның орта жастағы интеграциясы адамның өмірі мен мақсаттары туралы шатасуға әкелуі мүмкін. Эрик Эриксонның өмірлік кезеңі – ұрпақтылыққа қарсы тоқырау – орта өмірдегі дағдарыс идеясымен сәйкес келеді. Эриксон бұл кезеңде ересектер болашақ ұрпақтардың өмірін жақсартуға деген жауапкершіліктің қысымын сезіне бастайды деп сенді. Осы кезеңде адам өлімнің сөзсіз екенін түсінеді, ал бұл кезеңнің ең бағалы қасиеті – адамзаттың дамуы үшін болашақ ұрпаққа жақсы әлем құру. Егер ұрпақтылық қалыптаспаса, адам өзін-өзіңе жұмылдыруға түседі, онда оның жеке қажеттіліктері мен ыңғайлылығы басты мәселе болады. Тоқырау – психологиялық дамудың немесе өсудің болмауы. Қоғамға көмектесудің орнына, адам тіпті өз отбасына да көмектесуге қиналады. Тоқырауға ұшырағандар өзінің және басқалардың өсуіне инвестиция жасамайды.
Сын
Кейбіреулер өмірдің ортасындағы дағдарыстың бар екеніне күмән келтіреді. Бір зерттеуге қатысушылардың 23% «орта жастағы дағдарыс» деп атаған, бірақ тереңірек зерттеу барысында олардың тек үштен бірі ғана – жалпы санының 8%-ы – бұл дағдарысты қартаю туралы санамен байланысты деп айтты. Сауалнамаға қатысқандардың 15%-ы орта жаста ажырасу немесе жұмыстан кету сияқты маңызды өмірлік оқиғаларды бастан кешірген және оларды «орта жастағы дағдарыс» деп сипаттаған. Бұл оқиғалардың жағымсыз әсері болуы мүмкін екені сөзсіз, бірақ қайғы-қасірет реакциясы депрессиядан ажыратылмайды. Олар әйелдердің орта жастағы дағдарысына себепші болып саналатын жайттар туралы зерттеулерді қарастырғанда, ұқсас үрдісті тапты: менопауза, балалардың үйден кетуі, ата-ана мен балалардың екеуіне де қамқорлық жасаудың «сэндвич» түрі. Көптеген әйелдер мұндай кезеңдерді психологиялық «қиындықтарсыз» бастан кешіреді. Левенсон орта жастағы дағдарыс пен оның салдары туралы зерттеу жүргізді. Левенсон (1978) орта жастағы қатысушылардың 80% дағдарысқа ұшырағанын, ал Ciernia (1985) орта жастағы ерлердің 70% дағдарысқа ұшырағанын айтты (Shek, 1996). Орта жастағы дағдарыс бар ма, жоқ па деген пікірталасқа жақында жүргізілген зерттеулер арқылы жауап беруға тырысылып жатыр, бұл зерттеулер эксперимент жүргізушінің әсері және жауап берудің бұрмалануы сияқты факторларды теңгеруге бағытталған, осылайша ішкі жарамдылықты қамтамасыз етуға көмектеседі. Жоғарыда аталған зерттеулер Левенсонның орта жастағы бір жасқа байланысты модельін қолдамайды, бұл өтпелі кезең және ықтимал «қиындықтар» болып табылады. Керісінше, тұлғадағы өзгерістер ересек шақта жалпы қиындықтар мен психоәлеуметтік дағдарыссыз болуы мүмкін. Жақында Giuntella және басқалар (2022) жасаған жаңа зерттеу Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросында жұмыс құжаты ретінде таратылды, бұл зерттеу орта жастағы дағдарыстың бар екендігіне нақты дәлелдерді ұсынуға тырысады. Олар 500 000 адамның ұзақ мерзімді деректерін пайдаланып, бай елдерде орта жастағы дағдарысты растады. Бұл бұрынғы зерттеулерде қолданылған субъективті әл-ауқат туралы деректерді қолдауға көмектеседі. Олар «орта жастағы адамдар өмірлерін өздері ғана қиюға бейім, ұйқысыздыққа шалдығады, қатты депрессияға ұшырайды, өмірді қию туралы ойлайды, өмірдің мәні жоқ деп санайды, шоғырлануға қиналады, ұмытып қалады, жұмыста шаршап қалады, басы ауырады және алкогольге тәуелді болады» деген қорытындыға келді. Қолжетімді кең ауқымды бақылауларға сүйене отырып, олардың нәтижелері бір ғана елге байланысты емес, кішкентай балалардың болуына да, жұмысшылардың өнімділігіне де байланысты емес. Сонымен қатар, нәтиже кохорт әсеріне де төзімді. Ерлердегі орта жастағы дағдарыстың үлгілері әйелдердегідей. Бұл дағдарыстың гендерлік айырмашылықтардан туындауының ықтималдығын азайтады. Көптеген адамдар орта жасты жағымсыз деп санайды, бірақ шын мәнінде осы кезеңді жақсы көретіндер де бар. Орта жастағы дағдарыс дағдарыс емес, бұл өсу және мақсаттарға жету мүмкіндігі болуы мүмкін. Орта жас – зерттеу мен өсу үшін маңызды кезең. Осы дағдарыстық кезеңдер адамға өз мақсатына жету жолындағы прогресін қайта бағалауға және осы мақсаттарға жету үшін өмірінде маңызды өзгерістер жасауға мүмкіндік береді. Егер оны жеке даму кезеңі ретінде қарастырсақ, бұл тәжірибе өте пайдалы және марапатты болуы мүмкін. Егер оны өтпелі кезең ретінде қарастырсақ,