Кіріспе

Африкалық американдықтардың іс-әрекет үлгісі және олармен байланысты символизм

Африкалық американдық мәдениеті, сондай-ақ қара американдық мәдениет немесе американдық ағылшын тілінде қара мәдениет деп аталатын бұл мәдениет, африкалық американдықтардың мәдени көріністерін білдіреді, ол негізгі американдық мәдениеттің бір бөлігі ретінде немесе одан ерекшеленеді. Африкалық американдық мәдениеті Америка және бүкіл әлемдік мәдениетке зор әсер етті. Африкалық американдықтар құлдыққа, кемсітуші Джим Кроу заңдарына, сегрегацияға, сондай-ақ азаматтық құқықтар қозғалысына жүйелі және зорлық-зомбылық расизмге тап болды. Бұл расизм африкалық американдықтардың американдық өмірдің көптеген салаларынан шеттетілуіне әкелді және осы тәжірибелер африкалық американдық мәдениетіне терең ықпал етті. Атап айтқанда, осы қиындықтарға және басқа да нәсілдік кемсітушілікке қарамастан, африкалық американдықтар музыка, өнер, әдебиет, дін, ас және басқа да салаларда ерекше дәстүрлер мен радикалды жаңалықтар жасады. Мұндай салалардағы мәдени көріністер көбінесе нәсілдік әділдікті ілгерілетудің қуатты құралы ретінде қызмет етеді, бұл африкалық американдық мәдениетін қалыптастырады.

Африка-америкалық мәдениет тарихы

Америкадағы құлдықтың алғашқы күндерінен бастап, 17 ғасырда құл иелері өз құлдарын африкалық мәдениеттен айыруға тырысып, оларға бақылау орнатуға ұмтылды. Жаңа әлемде, әсіресе Америка Құрама Штаттарында, африкалық құлдардың физикалық оқшаулануы және қоғамдық шеттетуі, сондай-ақ кейіннен олардың бос ұрпақтарының физикалық оқшаулануы мен қоғамдық шеттетуі африкалықтардың дәстүрлі мәдениетінің маңызды элементтерін сақтауына жағдай жасады. Құл иелері АҚШ, Бразилия, Гаити және Голландиялық Гайанада болған көптеген құл көтерілістеріне немесе қарсылық актілеріне қарсы тұру үшін тәуелсіз саяси немесе мәдени ұйымдарды қасақана басып тастауға тырысты. Африка мәдениеттері, құлдық, құл көтерілістері және азаматтық құқықтар қозғалысы афроамерикалықтардың діни, отбасылық, саяси және экономикалық мінез-құлқын қалыптастырды. Африканың ықпалы саясат, экономика, тіл, музыка, шаштараздық, сән, би, дін, ас және дүниетанымы сияқты сан алуан салаларда көрінеді. Осының барлығында афроамерикалықтар АҚШ-та өздерінің ерекше мәдениетін және тарихын жасады. Өз кезегінде, афроамерикалық мәдениет негізгі американдық мәдениеттің көптеген элементтеріне кеңінен таралған және трансформациялық әсер етті. Бұл өзара шығармашылық алмасу процесі креолизация деп аталады. Уақыт өте келе, африкалық құлдар мен олардың ұрпақтарының мәдениеті американдық және әлемдік мәдениетке де елеулі әсер етті.

Ауызша дәстүр

Құл иелері құл болған африкалықтардың білім алуын шектеді немесе тыйым салды, себебі олардың мүліктері күшейіп, азаттыққа ұмтылуларына мүмкіндік тудырады деп қорқыды. АҚШ-та құлдарға формальды білім алуға тыйым салған заңдар, олардың берік ауызша дәстүрін сақтауына ықпал еткен болуы мүмкін. Африкалық ауызша дәстүрлер халық арасында тарихты, әдет-ғұрыптарды және басқа да мәдени ақпаратты сақтаудың басты құралы болды. Бұл, көптеген африкалық мәдениеттердегі және жазба тілге сүйенбеген басқа да мәдениеттердегі ауызша тарих айтушылардың (гриоттардың) дәстүрімен үйлеседі. Осы мәдени элементтердің көпшілігі әңгімелер арқылы ұрпақтан ұрпаққа жетіп келді. Халық ертегілері афроамерикандықтарға бір-бірін шабыттандыруға және тәрбиелеуге мүмкіндік берді, мысалы Джон Генри туралы батырлық әңгімелер. Джоэл Чандлер Харристің "Аға Ремус әңгімелері" афроамерикандық халық ертегілерін кеңінен танымал етуге көмектесті. Бірақ Харрис осы әңгімелердің күрделілігін және олардың қоғамға ұзақ мерзімді әсер ету мүмкіндігін толыққанды бағаламады. Африкалық американдық мәдениетінде маңызды және қайталап келетін мотивтерге "Мағыналы маймыл", "Шайрақ балладасы" және Стэггер Ли туралы аңыз жатады. Африкалық американдық ауызша дәстүрдің мұрасы түрлі формаларда көрінеді. Африкалық американдық дін қызметкерлері жай ғана сөйлеуден гөрі, өнер көрсетуге бейім. Сөйлеушінің тоны, дауысының қаттылығы және ырғағы тақырыптың эмоциясын жеткізеді, бұл уағыздың басталуы, кульминациясы және аяқталуымен сәйкес келеді. Мұндай уағыздың мәнін еуропалық американдықтар мен африкалық емес басқа да адамдар оңай түсінбейді. Көп жағдайда уағыз барысында ән, би, өлең және үзілістер қолданылады. Сұрақ-жауап – африкалық американдық ауызша дәстүрдің тағы бір елементі. Ол құлшынып намаз оқу кезінде "әмин бұрышы" деп аталатын жерде көрінеді. Америка және еуропалық мәдениеттердегі дәстүрге керісінше, сөйлеушіні үзіп, оның айтқанын мақұлдау – қалыпты және жиі кездесетін аудиторияның реакциясы. Бұл өзара әрекеттесу үлгісі музыкада, әсіресе блюз және джаз жанрындарында да байқалады. Гиперболалық, қоздырғыш, тіпті өрт сөйлейтін риторика – африкалық американдық ауызша дәстүрдің тағы бір жағы, ол кейде "пайғамбарлық сөз" деп аталатын дәстүрде жиі кездеседі. Қазіргі заманғы және афроамерикандық қауымдастықтардың Солтүстікке көшіп кетуі афроамерикандық мәдени тәжірибелер мен дәстүрлерді сақтауға қиындық тудырды. Қара мәдениетінің қалыптасқан жаңа қалалық және өзгеше кеңістіктері антропологтар мен әлеуметтанушылардың арасында оңтүстік афроамерикандық халықтық мәдениетінің жоғалып кетуі мүмкін деген қорқынышқа себеп болды. Оңтүстіктің қара нәсілді мәдени тамырларын жоғалтудан қорқу туралы зерттеулер көптеген антропологтардың қызығушылығын тудырды, олардың арасында Зора Нил Херстон да бар. Оңтүстік фольклоры мен мәдени практикаларын жан-жақты зерттеу арқылы Херстон Оңтүстік фольклорының танымал дәстүрлері мен практикалары өліп кетпейтінін, керісінше, олар өздерін түрлі аймақтарда дамытып, қайта құрып жатқанын мәлімдеді. Африкалық американдық ауызша дәстүрдің басқа да аспектілеріне "ондаған", "мағынасын білдіру", "қарсы сөздер", ұйқас, семантикалық инверсия және сөз ойындары кіреді, олардың көпшілігі негізгі американдық халықтық мәдениетіне еніп, халықаралық құбылыстарға айналды. Ауызша поэзия – афроамерикандық ауызша дәстүрдің қазіргі заманғы танымал мәдениетке қалай әсер еткенінің тағы бір мысалы. Ауызша поэзия суретшілері афроамерикандық дін қызметкерлері сияқты қозғалыс, ырғақ және аудиторияның қатысуы сияқты әдістерді қолданады. 1980 жылдардан бастап тараған реп музыкасы африкалық ауызша мәдениетінің жалғасы ретінде қарастырылады.

Африка-америкалық мәдени қозғалысы

1960-1970 жылдардағы «Қара күш» қозғалысы зорлықсыз «Азаматтық құқықтар» қозғалысынан кейін пайда болды. Бұл қозғалыс нәсілдік мақтаныш пен этникалық бірлікке баса мән берді, бұл «Азаматтық құқықтар» қозғалысының интеграцияға бағытталған еңбегінен өзгеше болды, және расизмге қарсы тұруда белсенді ұстаным қабылдады. Сонымен қатар, ол афроамерикалық әдебиеті мен өнерінде жаңа жаңаруға жол берді, бұл әдетте «Афроамерикалық немесе «Қара өнер қозғалысы» деп аталады. Нина Симон («Жас, дарынды және қара») және The Impressions («Keep On Pushing») сияқты танымал әншілердің туындылары, сондай-ақ сол кездегі поэзия, бейнелеу өнері мен әдебиет нәсілдік және саяси сананың қалыптасуы мен бейнеленуіне ықпал етті. «Афроамерикалық өнер қозғалысының» ең көрнекті жазушыларының қатарында ақын Никки Джованни, кейін Хаки Мадхубути атымен танылған ақын және баспагер Дон Л. Ли, кейін Амири Барака атымен танылған ақын және драматург Лерой Джонс, және Соня Санчес болды. Эд Буллинс, Дадли Рэндалл, Мари Эванс, Джун Джордан, Ларри Нил және Ахмос Зу Болтон да ықпалды жазушылар қатарында болды. «Афроамерикалық мәдени қозғалысы» кезінде Мелвин Чарльз және Глисон Т. Джексон 1967 жылы афроамерикалықтар үшін «Қара американдық мұра туын» (кейде «Афроамерикалық мұра туы» деп те аталады) жасады. Бүгінгі күні ол афроамерикалықтарды бейнелейтін этникалық ту ретінде қолданылады. «Афроамерикалық өнер қозғалысының» тағы бір маңызды аспектісі – африкалық эстетиканың енгізілуі, ұжымдық мәдени сезімталдыққа және этникалық мақтанышқа оралу, бұл Гарлем эпохасында және АҚШ, Кариб теңізі мен Африка континентіндегі өнер және әдеби орталардағы «негриттің» мадақталуы кезінде айқын байқалды: «қара – әдемі» деген идея. Осы кезеңде афроамерикалық мәдениетінде африкалық мәдениет элементтеріне қызығушылық жаңадан өркендеді, олар еуроцентристік Америкаға бейімделу үшін басылып немесе құнсыздандырылған болатын. Афро прическалар, мысалы, афро, және дашики сияқты африкалық киімдер кең танымал болды. Ең бастысы, афроамерикалық эстетика афроамерикалықтардың жеке мақтанышы мен саяси санасын арттырды.

Музыка

Африкалық американдық музыка Африка этностарының, әсіресе Батыс, Сахель, Орталық және Оңтүстік аймақтарындағы әдетте полиритмиялық музыкасына қатысты. Африканың құлдықта дамыған ауызша дәстүрлері музыканы тарихты жеткізуге, сабақтарды үйретуге, қиындықтарды жеңілдетуге және хабарламалар жіберуге ынталандырды. Африкалық американдық музыканың африкалық шығуы кейбір ортақ элементтерде байқалады: шақыру-жауап, синкопация, соқпалы аспаптар, импровизация, айналдырылған ноталар, блюз ноталары, фальцетто, мелизм және күрделі көп дауысты гармония. Банжо – Америка Құрама Штаттарында ойналған және жасалған алғашқы африкалық текті аспап. Құл иелері африкалық американдық құлдардың барабанды қарым-қатынас құралы ретінде қолданғанын білген. 1700 жылдардың басында, Оңтүстік Каролинадағы Стоно көтерілісінен кейін барабандарға тыйым салынғаннан кейін, африкалық американдықтар музыка жасау үшін денелерін соғып, «гамбонинг» өнерін ойлап тапты. Көптеген афроамерикандықтар «Жұлдызды ту» американдық әнұранымен қатар немесе оның орнына «Әр дауысты көтеріп ән шырқа» әнін шырқайды. Джеймс Уэлдон Джонсон мен Джон Розамонд Джонсон бұл әнді 1900 жылы Авраам Линкольннің туған күніне арнап жазған. Ән афроамерикандықтар үшін өткенге қарап, этникалық бірлік, сенім және болашаққа деген үміт сезімін білдірудің танымал тәсілі болды. NAACP 1919 жылы бұл әнді «Негр ұлттық әнұраны» деп қабылдады. Көптеген афроамерикандық балаларға әнді мектепте, шіркеуде немесе отбасыларында үйретеді. «Lift Ev'ry Voice and Sing» әні афроамерикандық шіркеулер, мектептер және басқа ұйымдар ұйымдастырған іс-шараларда дәстүрлі түрде «Жұлдызды ту» әнінен кейін немесе оның орнына орындалады. 19 ғасырда қара бетпен суреттеу шоуының нәтижесінде афроамерикандық музыка американдық қоғамның бағытына енді. 20 ғасырдың басында африкалық американдық қауымдастықта пайда болған бірнеше музыкалық формалар американдық танымал музыканы өзгертіп жаңартты. Радио мен фонограф жазбаларының технологиялық жетістіктерінің арқасында рэгтайм, джаз, блюз және свинг те шетелде танымал болды, ал 1920 жылдар «Джаз дәуірі» деп аталды. 20 ғасырдың басында алғашқы афроамерикандық Бродвей шоулары, Кинг Видордың «Аллилуйя!» сияқты фильмдер және Джордж Гершвиннің «Порги мен Бесс» операсы пайда болды. Рок-н-ролл, ду-воп, соул және R&B 20 ғасырдың ортасында дамыды. Бұл жанрлар ақ нәсілді тыңдаушылар арасында өте танымал болды және серфинг сияқты басқа жанрларға әсер етті. 1970 жылдары «ондаған» – қалалық афроамерикандықтардың дұшпандарын (немесе достарын) тілге тиек ету үшін рифмаланған сленгті қолдану дәстүрі және рэп әндерінің афроамерикандық дәстүрі жаңа музыка түріне айналды. Оңтүстік Бронкста жартылай сөйлеу, жартылай ән айту, «рэп» деп аталатын ырғақты көше сөзі үлкен мәдени күшке – хип-хопқа айналды.

Қазіргі заманғы

Хип-хоп пен қазіргі заманғы R&B көпмәдени қозғалысқа айналды, бірақ ол көптеген афроамерикандықтар үшін маңыздылығын сақтап қалды. 1960-1970 жылдардағы афроамерикандық мәдени қозғалысы фанк пен кейіннен хип-хоптың, оның ішінде рэп, хип-хаус, new jack swing және go go сияқты түрлерінің өркендеуіне серпін берді. Хаус музыкасы 1980-ші жылдары Чикагодағы афроамерикандық қауымдастықтарда туды. 21-ғасырда афроамерикандық музыка американдық эстрадалық музыкада бұрынғыдан гөрі әлдеқайда кеңінен қабылдауға ие болды. Жаңа музыкалық формаларды дамытумен қатар, қазіргі заманғы әртістер нео-соул және қазіргі заманғы фанк үлгісіндегі топтар сияқты ескі жанрларды жаңартуды бастады. Белгілі қазіргі заманғы афроамерикандық музыканттарға 50 Cent, Jay Z, Alicia Keys, Usher, Mary J. Blige, Ne Yo, Snoop Dogg және Kanye West кіреді.

Билеу

Африкалық-американдық би, африкалық-американдық мәдениетінің басқа да салалары сияқты, өзінің бастауын Америка құлықтағы құлдықта болған африкалықтардың құрамына кірген жүздеген африкалық этностардың билерінен, сондай-ақ Еуропаның дәстүрлі халық билерінен алады. Африкалық дәстүрдегі би, демек құлдардың дәстүрінде де, күнделікті өмірдің де, арнайы жағдайлардың да бір бөлігі болған. Осы дәстүрлердің көптегені, мысалы, «get down», «ring shouts», Акан желісі биі және Африка дене тілінің басқа да элементтері қазіргі заманғы бидің құрамдас бөліктері ретінде сақталған. 19 ғасырда африкалық-американдық билер минестрель шоуларында көріне бастады. Бұл шоуларда африкалық-американдықтар көбінесе үлкен көрермендерге күлкі тудыру үшін карикатура түрінде бейнеленген. Ақ бишілер арасында танымал болған алғашқы афроамерикалық би 1891 жылы кеквок биі болды. Осы дәстүрді жалғастырған билердің арасында Чарльстон, Линди Хоп, Джиттербаг және свинг билері бар. Гарлем эпохасы кезінде «Shuffle Along» сияқты африкалық-американдық Бродвей шоулары африкалық-американдық бишілерді таныстыруға және олардың мәртебесін нығайтуға көмектесті. Африка және Еуропаның ықпалынан пайда болған, мысалы, тап биі сияқты африкалық-американдық би түрлері, Билл Робинсон сияқты бишілердің арқасында кең танымал болды және жетекші ақ хореографтар тарапынан қолданылды, олар көбінесе африкалық-американдық бишілерді жұмысқа алды. Сан-Франциско аймағының шығыс бөлігіндегі әлеуметтік және саяси қозғалыстардан пайда болған, «турфинг» – африкалық-американдық бидің ерекше түрі. Турфинг – бұл көше биі және Калифорния штатының Окленд қаласында африкалық-американдықтардың өмірінің жоғалуына, полицияның зорлық-зомбылығына және нәсілдік қатынастарға жауап. Бұл би – қара терілі адамдардың өзіндік көрінісі, сонымен қатар біздің қазіргі әлеуметтік құрылымдарымыздағы қара нәсілділердің жағдайын талқылау, ынтымақтастық, әлеуметтік қолдау, бейбітшілік сияқты ұғымдарды біріктіреді. Тверкинг – Кот-д'Ивуар, Сенегал, Сомали және Конгодағы Африка билеріне ұқсас африкалық-американдық би.

Өнер

Құлдық қоғамдастықтарындағы бастапқы тамырларынан бастап, 20 ғасырдың соңына дейін афроамерикалық өнер Америка Құрама Штаттары өнеріне маңызды үлес қосты. 17-шы ғасыр мен 19-шы ғасырдың басында АҚШ-тың оңтүстігінде өнер шағын барабандар, көрпелер, темірден соғылған мүсіндер және керамикалық ыдыстар түрінде көрінетін. Бұл бұйымдар Батыс және Орталық Африкадағы ұқсас қолөнерлермен байланысты. Керісінше, Нью-Англиядағы гравер Сципио Мурхед және Балтимор портретшісі Джошуа Джонсон сияқты афроамерикалық шеберлер толығымен батыс еуропалық үлгіде жасалған өнер тудырды. 19-шы ғасырда Гарриет Пауэрс АҚШ-тың Джорджия штатының ауылдық аймағында көрпелер жасады, олар қазір 19-шы ғасырдың оңтүстік көрпелерінің ең үздік мысалдарының бірі саналады. Кейінірек, 20-шы ғасырда Джис Бенд әйелдері дәстүрлі афроамерикалық көрпелерге негізделген ерекше, батыл және күрделі көрпе стилін дамытты, геометриялық қарапайымдылығымен ерекшеленді, ол аммиш көрпелері мен заманауи өнерге ұқсас болды. Америка Азамат соғысынан кейін, мұражайлар мен галереялар афроамерикалық суретшілердің туындыларын жиі көрсете бастады. Алайда, бағытты ұстанып тұрған еуропалық эстетика мен нәсілдік дискриминация салдарынан мәдени өркендеу негізгі аймақтарда шектеулі болды. Өздерінің жұмыстарын ілгерілету үшін көптеген афроамерикалық суретшілер Еуропаға сапар шекті, онда оларға көбірек еркіндік берілді. Гарлем эпохасына дейін еуропалық американдықтар Америкадағы афроамерикалық өнерге көбірек назар аудара бастады. 1920-ші жылдары Ричмонд Барте, Аарон Дуглас, Аугуста Савидж және фотограф Джеймс Ван Дер Зи сияқты суретшілер өздерінің жұмыстарымен танымал болды. Ұлы депрессия кезінде осы және басқа да афроамерикалық суретшілер үшін WPA бағдарламасы аясында жаңа мүмкіндіктер ашылды. Кейінгі жылдары Нью-Йорктегі Хармон қоры сияқты басқа да бағдарламалар мен мекемелер афроамерикалық өнер талантын дамытуға көмектесті. Аугуста Савидж, Элизабет Кэтлетт, Лоис Майлоу Джонс, Ромаре Бирден, Джейкоб Лоуренс және басқалар музейлерде және қазылар алқасының көрмелерінде өнер туындыларын көрсетіп, өздеріне атақ пен жанкүйерлер жинады. 1950-ші және 1960-шы жылдары кеңінен танылған афроамерикалық суретшілер өте аз болды. Осыған қарамастан, Флорида штатының Форт-Пирс қаласынан шыққан 27 афроамерикалық суретшінің еркін бірлестігі "Жолбарыстар" деп аталды, олар Флорида пейзажының көркем және жылдам жасалған суреттерін жасады және олардың шамамен 50 000 данасын өздерінің көліктерінің багаждықтарынан сатты. Олар өнер туындыларын галереялар мен өнер агенттері арқылы емес, тікелей халыққа сатқандықтан, олар "Жолбарыстар" деп аталды. 1990-шы жылдардың ортасында қайта ашылған олар бүгінде американдық халық өнерінің маңызды бөлігі ретінде танылған. Олардың туындыларын көптеген әуесқойлар жинайды, ал түпнұсқа бұйымдар аукциондарда және саудаларда мыңдаған долларға сатылады. 1960-шы және 1970-ші жылдардағы Қара өнер қозғалысы афроамерикалық өнерге қызығушылықтың жаңадан өркендеу кезеңі болды. Осы кезеңде Лу Стовалл, Эд Лав, Чарльз Уайт және Джефф Дональдсон сияқты бірнеше афроамерикалық суретшілер ұлттық деңгейде танымал болды. Дональдсон және афроамерикалық суретшілер тобы бүгінгі күнге дейін бар афроцентрикалық AfriCOBRA ұжымын құрды. Көп жылдар бойы еңбектері жоғары бағаланған мүсінші Мартин Пурьер 2007 жылдың қараша айында Нью-Йорктегі Қазіргі заманғы өнер мұражайында өзінің 30 жылдық еңбегін еске түсіретін көрмемен марапатталды. Қазіргі заманғы көрнекті афроамерикалық суретшілерге Уилли Коул, Дэвид Хаммонс, Юджин Дж. Мартин, Мозе Толливер, Рейнольд Раффинс, қазір қайтыс болған Уильям Толливер және Кара Уолкер жатады.

Керамика

Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында 18 ғасырға жататын, рулеткамен жасалған қапталған жолақты өрнектермен безендірілген он үш колоновар табылған. Америка отарлық дәуірінен бастап, АҚШ-та 19 ғасырға дейін африкалық американдықтар мен олардың құл болған африкалық ата-бабалары, сондай-ақ құл болған және бос болған жергілікті американдықтар осы керамика стилін жасаған. Мысалы, Дэвид Дрейктің қолтаңба белгілері (мысалы, "Х" әрпі, көлденең сызық) және құл болған африкалық американдықтар жасаған Ландрум кресттері, Конго космограммаларына ұқсас, олардың барлығы Оңтүстік Каролина штатының Эджфилд округінен табылған.

Кино

Африкалық американдық фильмдерде көбінесе африкалық американдық актерлар тартылады және олар африкалық американдық көрермендерге арналған. Бірақ соңғы кезде "қара" фильмдерде көпұлтты актерлар да кездеседі, және олар көпұлтты аудиторияға бағытталған, тіпті американдық қаралар туралы сюжет маңызды рөл атса да.

Ойындар

Карта ойындарын африкалық американдықтар отбасылық жиындарда дәстүрлі түрде ойнайды. Түпнұсқа афроамерикандық карта ойындары: Бид-вист, Пик, Тонк, Питти-Пэт және Рамми. Ешқандай ойында "кестеге сөйлеуге" рұқсат етілмейді. Африкадан келген қол ойындары да афроамерикандық мәдениетінде кең таралған. Double This, Double That, Mama Mama Can't You See, Slide Baby, Miss Mary Mack, Down, Down Baby, Rockin' Robin (Tweet), Down by the Banks of the Hanky Panky және Shame, Shame, Shame – бұл негізінен жас афроамерикандық қыздар ұнататын қимыл-қозғалыс ойындары. Қос секірме (double dutch) және хопскот – Африкадағы балалардың арасында ойналатын аяқпен ойнайтын ойындарға ұқсас тағы бір кең таралған ойын. Роликтермен сырғанау 1960 жылдары үлкен танымаллыққа ие болды.

Мұражайлар

Африка-американдық музейлер қозғалысы 1950-1960 жылдары африка-американдық халқының мұрасын сақтау және американдық тарихта оның дұрыс түсіндірілуін қамтамасыз ету мақсатымен пайда болды. Африка-американдық тарихына арналған мұражайлар көптеген африка-американдық аудандарда табылады. Оуклендтегі Африка-американдық мұражайы мен кітапханасы, Кливлендтегі Африка-американдық мұражайы және Natchez қаласындағы Африка-американдық тарих және мәдениет мұражайы сияқты мекемелер африка-американдықтар тарапынан соңғы онжылдықтарға дейін ауызша дәстүрлер арқылы сақталған мәдени тарихты оқыту және зерттеу үшін құрылды. Басқа да танымал африка-американдық мұражайлардың қатарында Чикагодағы ДюСейбл африка-американдық тарих мұражайы және 2003 жылы Вашингтондағы Смитсониан институтының құрамында құрылған Африка-американдық тарих және мәдениет ұлттық мұражайы бар.

Тіл

Африкалық американдық қоғамға қасақана жүргізілген құлдық институтының салдарынан көптеген адамдар ағылшын тілін оқып-жазу мүмкіндігінен айырылды. Дегенмен, құл африкалықтар өздерінің тілдік жүйелерін және мәдениетін сақтап, ерекше тілдік ерекшеліктерді қалыптастырды. Олар естіген ағылшын тілін өздерінің тілдік және мәдени фильтрлері арқылы қабылдады. Еуропалық құл иелерінің түрлі тілдерде сөйлейтін африкалықтарды әдейі шатастырып, ағылшын тілінен басқа тілде қарым-қатынас жасауларын қиындатқандығы туралы дәстүрлі түсінік бар болғанымен, шындығында африкалықтар белгілі бір орталарда стратегиялық түрде орналастырылды. Батыс Африкалықтар көбінесе (бірақ тек солай емес) Оңтүстік колониялардың жоғарғы бөлігінде, ал Батыс-Орталық және Орталық Африкалықтар көбінесе (бірақ тек солай емес) Оңтүстік колониялардың төменгі бөлігінде жұмыс істеді. Далалық емес жұмыстармен айналысқан африкалықтар ерте кезеңде еуропалықтармен тығыз байланыста болды, мәдени әсер ету өзара болды. Колониялар әдетте белгілі бір африкалық этностық топтарды жақсы көретін, кейбіреулері өте талғампаз (мысалы, Оңтүстік Каролина), ал басқалары аздап икемді болғанымен, белгілі бір деңгейде артықшылықты сақтады (мысалы, Вирджиния). Батыс-Орталық және Орталық Африкалықтар өздерімен бірге біртекті мәдениетті әкелді, ол Африкалық американдық мәдениетін қалыптастырудың бастапқы кезеңінде Батыс Африка мәдениетін басып озды, ал кейінірек Батыс Африканың ықпалы Африкалық американдық мәдениетінде көрінеді. Батыс Африкалықтар мен Батыс-Орталық/Орталық Африкалықтардың арасында өзара әрекеттесу болды, нәтижесінде лингва франка пайда болды, бірақ Африкалық американдықтардың мәдениетіне біртектілік пен салыстырмалы түрде оқшауланған Банту иммигранттарының мәдени әсері зор болды. Кейінірек Батыс Африканың ықпалы Африкалық американдық мәдениетінде байқалады. Африкалық американдық сөйлеу, бірақ тек солай емес, Батыс Африканың да ықпалымен банту мәдениетіне негізделген, сондықтан ол Африкалық американдықтардың тілдік ерекшеліктеріне жауапты, африкалық субстратты негізінен африкалық емес сөздердің қолданылуымен үйлестіреді. Африкалық американдық сөйлеу тілі (AAVE) американдық ағылшын тілінің бір түрі (диалект, этнолект және социолект) саналады, бірақ бағыттық емес AAL/V лингвистері дәстүрлі түрде африкалық тілдік жүйелер мен мәдениетті елемеді немесе жоққа шығарды, маңызды байланыстарды жіберіп алды. Лингвистер мен AAL (Африкалық американдық тілі) сөйлейтіндер AAL грамматикалық құрылымы Нигер-Конго екенін ғана емес, сонымен қатар тілді сипаттайтын немесе бояйтын африкалық текті мәдени/қарым-қатынастық үлгілерді көрсетті. AAVE сөйлейтін көптеген адамдар әртүрлі жағдайларға байланысты AAVE және стандартты американдық ағылшын тілі арасында тілді ауыстырады.

Киім-кешегі

1960 жылдардағы мәдени жарылыс болған "Қара өнер қозғалысы" кезінде қазіргі заманғы сән элементтері мен Батыс Африканың дәстүрлі киімдері сақталған мәдени киімдерді біріктіріп, бірегей африкалық-америкалық дәстүрлі стиль қалыптасты. Кент – ең танымал африкалық мата. Бұл түрлі-түсті тоқылған өрнектерді Гана мен Тогоның асанте және эве халықтары жасаған. Кенте матасы сонымен қатар батыс стильіндегі көптеген сәнді киімдерде кездеседі, олар қарапайым футболкалардан бастап, ресми байламдар мен кумербундтарға дейін. Кенте жолақтары көбінесе діни және академиялық киімдерге тігіледі немесе шәл ретінде тағылады. "Қара өнер қозғалысынан" бері дәстүрлі африкалық киім африкалық-америкалықтар арасында ресми және бейресми жағдайларда танымал. Африкалық-америкалық мәдениетінде дәстүрлі африкалық киімнің басқа да көріністері – жарқын түстер, саз мата, әртүрлі әшекейлер мен сауда моншақтары, сондай-ақ әшекейлерде, сәнді және интерьер маталарында Адинкра мотивтерін қолдану. Африкалық-америкалық мәдениетіндегі тағы бір кең таралған сән – қара шіркеудегі құлшылыққа сәйкес киім кию. Көптеген шіркеулерде адамның ең жақсы түрімен келуі күтіледі. Әсіресе афроамерикалық әйелдер жарқын көйлектер мен костюмдер киюмен белгілі. Христиан Библиясының "Әрбір әйел дұға жасағанда немесе пайғамбарлық айтқанда басын жаппаса, өзінің басын ар санамайды" деген сөзінен кейде "тақы" деп аталатын, сәнді жексенбілік бас киімдер кию дәстүрі пайда болды. Хип-хоп сәні афроамерикалықтар арасында танымал. Grillz-ді афроамерикалық рэпер Нелли танымал етті. Сағалаған шалбар афроамерикалық мәдениетінің бір бөлігі болды. Air Jordan – бұрынғы афроамерикалық баскетболшы Майкл Джорданның есімімен аталатын аяқ киім бренді, ол афроамерикалық қауымдастықта өте танымал. Африкалық-америкалық дизайнерлерге Шон Комбс, Кимора Ли Симмонс, Вирджил Абло және Канье Уэст жатады.

Шаш

Африкалық американдық мәдениетінде шаш үлгілерінің алуан түрлілігі зор. Африкалық американдықтардың шашы көбінесе тығыз бұйралардан, толқынды бұйралардан тұрады. Көптеген әйелдер шаштарын табиғи күйінде таңдайды. Табиғи шашты түрліше жасауға болады, мысалы, афро, твист-аут, тоқылған шаш, жуып тастау және табиғи күйде кептіру сияқты стильдерде. Табиғи шаштың жасау қиындығын тудыратыны немесе күтуге ыңғайсыздығы туралы миф бар; бұл миф кең таралған себебі, батыс мәдениеті ондаған жылдар бойы афроамерикандық әйелдерді әдемілік стандартына (яғни, түзу шашқа) сәйкес келуге мәжбүрлеуге тырысты. Осы себепті, кейбір әйелдер шаштарын жылу немесе химиялық әдістер арқылы түзеуді қалайды. Бұл жеке таңдау болғанымен, түзу шаштың батыстағы әдемілік стандарты екендігі және шаштың түрі жұмысқа орналасуға әсер етуі мүмкін екендігі осы таңдауға әсер етеді. Дегенмен, шаштарын табиғи күйінде ұстап, жағымды пікірлер алатын әйелдердің саны артып келеді. Ал ерлер үшін шашты табиғи күйде қалдыру – ең көп таралған және әлеуметтік жағынан қабылданған тәжірибе. Көп жағдайда, ер адамдар жасы ұлғайған сайын шаштарын қысқа қырып немесе толыққанды қырып тастайды. Алайда, 1960 жылдардан бері афро, тоқылған шаш, толқынды шаш, сусаған шаш және дредлоктар сияқты табиғи шаш үлгілерінің танымаллығы артып келеді. Бұл стильдер радикалды саяси қозғалыстармен байланысты болғанымен және батыс шаш үлгілерінен мүлдем өзгеше болғанына қарамастан, белгілі бір деңгейде әлеуметтік қабылдауға ие болды, бірақ бұл қабылдау шектеулі. Африкалық американдық ерлер арасында беттегі түк өсіру басқа нәсілдерге қарағанда көбірек кездеседі. Шындығында, соул-патч осылай аталуының себебі – афроамерикандық ерлер, әсіресе джаз музыканттары, осы стильді танымал еткен. Африкалық американдық ерлер арасында беттегі түкке деген бейімділік жеке талғаммен қатар, олардың псевдофолликулит барбе деп аталатын дерматологиялық жағдайға бейімделуімен де байланысты, бұл жағдай көбінесе «бритвадан кейінгі ісіну» деп аталады, сондықтан көптеген ерлер қырылудан бас тартады. Басқа нәсілдердің өкілдері кейде афроамерикандық шаш өру техникаларын және басқа да шаш үлгілерін қабылдап алады. Афро ерекшеліктері жиі мазаққа ұшырап, оларды қабылдағандар оларды әдемілеуге тырысады.

Дін

Африкалық американдықтар көптеген діндерді ұстанады, бірақ қара протестанттық дін ең көп таралғаны (59%), одан кейін евангелистік протестанттық дін (15%).

Христиандық

Африкалық американдық христиандардың діни мекемелері жиі және бірлесіп «қара шіркеу» деп аталады. Құлдық дәуірінде көптеген құлдар африкалық сенімдерінен айырылып, көбінесе діни құлшылық етуге еркіндік берілмеді, кейбіреулері христиандыққа көнуге мәжбүр болды, ал басқалары Африкадан христиандықты әкелді. Дегенмен, құлдар құпия жиналыстарда христиандық құлшылығына дәстүрлі африкалық діни амалдарды енгізу арқылы оларды сақтап қалды. Би, ұрандар, африкалық ырғақтар және құлшынысты әндер сияқты осы амалдар африкалық американдық шіркеудегі құлшылықтың маңызды бөлігі болып табылады. Оның орнына, африкалық американдық шіркеу теңдік туралы хабарламаға және жақсы болашаққа деген үмітке назар аударды. Азаттыққа дейін және кейін Америкадағы нәсілдік сегрегация африкалық американдық конфессиялардың құрылуына ықпал етті. Олардың алғашқысы 1787 жылы Ричард Аллен құрған АМЕ шіркеуі болды. Азамат соғысынан кейін үш кіші баптист топтары бірігіп, Ұлттық баптист конвенциясын құрды. Бұл ұйым ең ірі африкалық американдық христиандық конфессиясы болып табылады және АҚШ-тағы екінші ең ірі баптист конфессиясы болып табылады. Африкалық американдық шіркеу міндетті түрде жеке конфессия емес. Көптеген африкалық американдық шіркеулер басым түрінде ақ конфессиялардың мүшелері болып табылады. Африкалық американдық шіркеулер афроамерикандықтарға басшылық лауазымдар мен ұйымдастыру мүмкіндіктерін ұсынуға қызмет етті, оларға басым американдық қоғам тарапынан бас тартуға рұхсат етілмеді. Осы себепті афроамерикандық пасторлар афроамерикандық және еуропалық американдық қауымдар арасындағы байланысқа айналды, бұл оларға азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. Көптеген христиандар сияқты, африкалық американдық христиандар кейде Рождестволық қойылымға қатысады немесе оны тамашалайды. Лэнгстон Хьюздің «Қара тума» шығармасы – классикалық тума оқиғасының евангелие музыкасымен қайта айтылуы. Осы қойылымдарды елдің барлық афроамерикандық театрлары мен шіркеулерінде табуға болады.

Ислам діні

Атлантикалық құл саудасының пайда болуына дейін бірнеше ұрпақ бұрын Ислам Батыс Африкада гүлденген дін болды, себебі ол Оңтүстік Сахарадағы белгілі тайпалар мен Солтүстік Африкадағы арабтар мен берберлер арасындағы өнімді Транссахара саудасы арқылы бейбіт түрде тарады. Батыс Африка ғалымы Шейх Анта Диоп осы фактіні былай түсіндірді: "Исламның Қара Африкада сәттілікке ие болуының басты себебі – ол бастапқыда Араб-бербер саяхатшылары арқылы белгілі бір қара патшалар мен көрнекті тұлғаларға бейбіт жолмен жеткізілді, олар одан кейін олардың билігіндегі халыққа таратты". Көптеген бірінші буын құлдар өздерінің мұсылмандықтарын сақтап қалды, бірақ олардың ұрпақтары олай істей алмады. Құлдар католик елдерінде болғандай христиан дініне мәжбүрлеп көшірілді, немесе протестанттық Америкада болғандай, діни тәжірибелеріне қатысты үлкен қиындықтарға тап болды. Құлдықтан кейінгі онжылдықтарда, әсіресе Ұлы депрессия кезеңінде, Ислам афроамерикандық қауымдастықта көзге түсетін және кейде даулы қозғалыстар түрінде қайта жанданды. Олардың алғашқысы – Нобель Дрю Али құрған Американың Мавританиялық ғылым ғибадатханасы. Әли Уоллес Фардқа зор әсер етті, ол кейін 1930 жылы Қара ұлтшыл Ислам ұйымын құрды. 1934 жылы Илаяс Мухаммад ұйымның жетекшісі болды. 1964 жылы Ислам ұйымынан шыққан Малкольм Х сияқты көптеген афроамерикандық мұсылмандар қазір дәстүрлі Исламды ұстанады. Ислам ұйымының көптеген бұрынғы мүшелері 1975 жылы оның әкесі қайтыс болғаннан кейін Уорит Дин Мухаммад ұйымды басқарып, Құранға негізделген Исламның дәстүрлі түрін үйреткен кезде сүнниттік Исламға көшті. Америкалық Ислам қатынастары жөніндегі кеңестің сауалнамасы көрсеткендей, сүнниттік мешіттерге баратын адамдардың 30% -ы афроамерикандықтар. Шындығында, афроамерикандық мұсылмандардың көпшілігі ортодоксальды мұсылмандар, өйткені олардың тек 2% -ы Ислам ұйымының мүшелері. Олардың кейбіреулері реформалық, консервативтік немесе ортодоксалдық иудаизм сияқты негізгі еврей топтарының мүшелері, ал басқалары Қара еврей израильдіктері сияқты негізгі емес еврей топтарына жатады. Қара еврей израильдіктері – афроамерикандық діни ұйымдардың жиынтығы, олардың тәжірибелері мен сенімдері ішінара иудаизмнен алынған. Олардың әртүрлі үйретімдеріне көбінесе афроамерикандықтардың Киелі кітаптағы израильдіктерден тарағаны туралы сенім кіреді. Соңғы 10-15 жылдағы зерттеулер көрсеткендей, өзін еврей деп жариялаған афроамерикандықтардың саны күрт өсті.

Басқа діндер

Христиандықтан, исламнан және иудаизмнен басқа, буддизмді және тағы да басқа діндерді қабылдаған африкалық американдықтар да бар. Воду, Сантерия, Худу, Ифа және Растафари қозғалысы сияқты диаспоралық дәстүрлерге жататын синкретикалық діндерді ұстанатын афроамерикандықтардың саны шағын болғанымен, артып келеді. Олардың көпшілігі Кариб теңізі мен Оңтүстік Америкадан келген иммигранттар немесе олардың ұрпақтары. Көбінесе Американың ірі діндерінде енді кездеспейтін, мысалы, жануарларды құрбандыққа шалу сияқты діни амалдарға байланысты, осы топтарға теріс қараушылар болуы мүмкін және олар кейде мазақтауға ұшырайды. Дегенмен, 1993 жылы Флоридадағы Лукуми Бабалуае шіркеуіне қатысты Жоғарғы Сот шешімінен бері олардың өздері қалағанша дін тану құқығына ешқандай маңызды заңдық шара қолданылмады.

Дінсіз нанымдар

2008 жылғы Pew Форумы сауалнамасында афроамерикандықтардың 12%-ы өзін ерекше ештеңе емес (11%), агностик (1%) немесе атеист (<0,5%) деп сипаттады. Кейбір афроамерикандықтар африкалық дәстүрлерге байланысты жаңа өткел қадамын жасады. Кейбір жасөспірімге дейінгі және жасөспірім ұлдар мен қыздар ересек өмірге дайындалу үшін арнайы сабақтарға қатысады. Бұл сабақтар руханилық, жауапкершілік және көшбасшылыққа баса назар аударады. Осы бағдарламалардың көпшілігі дәстүрлі африкалық рәсімдерге негізделген, негізгі мақсаты – африкалық мәдениетті қабылдау. Күні бүгінге дейін кейбір афроамерикандық жұптар неке рәсімінде "секіріп өту" дәстүрін таңдайды. Кейбір дереккөздер бұл дәстүрдің бастауын Гана елінен іздейді. Дегенмен, басқа дереккөздер афроамерикандық "секіріп өту" дәстүрі Англиядағы дәстүрге көбірек ұқсас екенін айтады. Бұл дәстүр құлдықтан азат болғаннан кейін афроамерикандық қоғамда кеңінен таралуын жойды, бірақ соңғы жылдары кейбір жұптар африкалық тегін қайтадан бекітуге тырысқандықтан, қысқа қайта жандануды бастан өткерді. Қорқыныш рәсімдері дін мен географиялық орналасу сияқты бірнеше факторларға байланысты әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың ортақ белгілері де бар. Афроамерикандық мәдениетте өлім мен қайтыс болудың ең маңызды бөлігі – отбасы мен достардың жиналуы. Өлімге дейін соңғы күндері немесе қайтыстан кейін, мүмкіндігі бар барлық туыстар мен достарға хабар беріледі. Бұл жиын рухани және эмоционалды қолдау көрсетуге, сондай-ақ шешімдер қабылдауға және күнделікті міндеттерді орындауға көмектеседі. Өлімнің рухани жағы афроамерикандық мәдениетте өте маңызды. Әдетте, дін қызметкері немесе діни қауымның өкілдері, немесе екеуі де, отбасымен бірге бүкіл процеске қатысады. Өлім көбінесе соңғы емес, уақытша құбылыс ретінде қарастырылады. Көптеген рәсімдер "жерге оралу" немесе "қайта оралу" деп аталады, дәстүрлі жерлеу рәсімі емес, себебі адам өмірден кейінгі өмірге, "Құдайға оралуға" немесе жерге қайта оралады деген сенімге негізделген. Өмірдің соңына дейінгі барлық процестер, әдетте, жоғалтуға аза тұту емес, адамның өмірін, істерін және жетістіктерін – "жақсылықтарды" тойлау ретінде қарастырылады. Бұл ең жақсы Нью-Орлеан джаздық жерлеу салтында көрінеді, онда көтеріңкі музыка, би және тағам жиналғандарды қуанышқа бөлеп, жақындарының қайтысын тойлауға шақырады.

Ас мәзірі

Африкалық американдық мәдениетін зерттеуде тамақ олардың дәстүрлерін, дінін, қарым-қатынастарын және өз қауымдастығының әлеуметтік және мәдени құрылымдарын түсіну үшін маңызды құрал ретінде қарастырылады. Құлдық дәуірінен бері олардың тамақ дайындау және жеу әдеттерін байқау, АҚШ-тағы африкалық американдық мәдениетінің мәні мен ерекшеліктерін ашады. Дерек Хикс көптеген африкалық американдықтар үшін "жан азығы" саналатын "гамбоның" шығу тегін зерттейді. Гамбоның немесе оның рецепттері туралы тарихи жазбалар жоқ, сондықтан африкалық американдықтардың ауызша хабарласу және рецепттерін тарату арқасында гамбо олардың шын мәніндегі қоғамдық тағамына айналды. Луизианада гамбо "құлдыққа түскен африкалықтар мен африкалық американдықтардың өнертабысы" деп есептеледі. Америка Құрама Штаттарында тамыр, жержаңғақ, күріш, окра, сорго, индиго және мақта сияқты көптеген ауыл шаруашылығы өнімдерін өсіру және пайдалану африкалық әсерден туындаған. Африкалық американдық тағамдары нәсілдік және экономикалық қысым мен кедейлікке жауап ретінде шығармашылықты көрсетеді. Құлдық кезінде африкалық американдықтарға жақсы ет жеуге рұқсат берілмеген, ал азаттықтан кейін көптеген адамдар оны алуға шамасы жетпеген. Құлдық кезінде көптеген африкалық американдықтар ақ қожайындарынан қалған ингредиенттерді – көбінесе ет пен көкөністің ең нашар бөліктерін алып, олардан қайнатпа мен сорпа арасындағы тұтастығы бар тағам дайындаған. Олар осы тағамды шіркеулерде өз жамағаттарымен бөлісіп, тек тамақты ғана емес, сонымен қатар тәжірибе, сезімдер, байланыс және бірлік сезімін бөліскен, бұл қауымдастықты нығайтқан. Оңтүстіктегі африкалық американдықтармен байланыстырылатын (бірақ бүкіл елде де таралған) "жан азығы" ауыл шаруашылығы, аң ауру және балық аулау арқылы алынған арзан өнімдерді шығармашылықпен пайдаланады. Шошқа ішегін қайнатып, кейде ұрып, қуырып "читлин" деп аталатын тағам жасайды. Шам ұштары мен мойын сүйектері сорпа, бұршақ және пісірілген көкөністерге дәм береді. Қуырылған тауық, балық, макарон мен ірімшік, жүгері наны, қара бұршақ пен күріш сияқты басқа да тағамдар қарапайым түрде дайындалады. Африкалық американдықтардың көп бөлігі ауылдық жерлерде тұрған кезде, қоян, опоссум, белдік және су құстары диетаға маңызды қосымшалар болған. Бұл тағамдардың көптеген дәстүрлері әсіресе Оңтүстіктің ауылдық аймақтарында кең таралған. Африкалық американдықтар пісіретін басқа да "жан азығына" тауық пен вафли, сондай-ақ банан пудингі, бұршақ шоблер, қызыл бархат торт және тәтті картоп пісіру сияқты десерттер жатады. "Кул-Эйд" жан азығының сусыны ретінде қарастырылады. Окра Эфиопия мен Эритреядан келген. Оңтүстік Каролина мен Джорджияның төменгі аймақтарында кең таралған күріш Мадагаскар аралынан әкелінді. "Жан азығы" Еуропадағы цыған тағамына ұқсас. "Жан азығының" тамырлары Африканың батыс жағалауында, Сенегал, Гвинея, Сьерра-Леоне, Либерия, Пил Сызығы, Гана, Того, Камерун, Габон, Нигерия және Ангола сияқты елдерде, сондай-ақ Шотландия сияқты Батыс Еуропа елдерінде жатыр, бірақ оның нәтижелерін бүкіл Америкада табуға болады.

Мерекелік және мерекелік күндер

Американың басқа нәсілдік және этникалық топтары сияқты, африкалық американдықтар дәстүрлі американдық мерекелермен қатар этникалық мерекелерді де атап өтеді. Африкалық американдықтардың мәдениетінде атап өтілетін мерекелерді тек африкалық американдықтар ғана емес, сонымен қатар америкалық мерекелер деп кеңінен саналады. Американың белгілі азаматтық құқық қорғаушы Мартин Лютер Кингтің туған күні 1983 жылдан бері бүкіл ел бойынша атап өтіледі. Бұл жеке тұлғаның атымен аталатын төрт федералды мерекелердің бірі. Қара тарих айы – ұлттық деңгейде қабылданған және кейбір штаттарда оқытуы заңмен міндеттелген тағы бір афроамерикандық мереке. Қара тарих айы американдық тарихтың бұрын назардан тыс қалған, негізінен африкалық американдықтардың өмірі мен оқиғаларына назар аударуға бағытталған. Ол ақпан айында NAACP-тің құрылуымен және белгілі африкалық американдық аболиционист Фредерик Дугластың, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының президенті, Еріктілік жариялағына қол қойған Абрахам Линкольннің туған күндерімен сәйкес келеді. Африкалық американдық қауымнан тыс жерде кеңінен танылмаған, 1865 жылдың 19 маусымында Техаста Еріктілік жариялағының ресми оқылуын еске алатын Бостандық күні, Juneteenth немесе Freedom Day деп белгілі. Juneteenth – африкалық американдықтардың бірегей тарихы мен мұрасы туралы ой жүгіртетін күн. Бұл Америка Құрама Штаттарында ең жылдам өсіп келе жатқан афроамерикандық мерекелердің бірі. Juneteenth 2021 жылы федералды мереке ретінде мойындалды және алғаш рет 2021 жылдың 19 маусымында атап өтілді. Сонымен қатар, Луизианадағы Африкалық американдықтар күні және 19 ғасырда АҚШ-та құлдықтан азат етілгеннен кейін Африкалық американдықтардың Бостандық күні де аталып өтілді. Африкалық американдық қауымнан тыс жерде кеңінен сақталмайтын тағы бір мереке – Малкольм Х-тің туған күні. Бұл күн 19 мамырда, Вашингтон қаласы сияқты, көптеген африкалық американдықтар тұратын американдық қалаларда атап өтіледі.

Тағы бір белгілі африкалық американдық мереке – Куанзаа. Эмансипация күні сияқты, ол африкалық американдық қауымнан тыс жерде кеңінен танылмаса да, африкалық американдықтар мен африкалық қауымдардың арасында танымал болып келеді. Африкалық американдық ғалым және белсенді "Маулана" Рон Каренга 1966 жылы Рождествоның коммерциялануына балама ретінде Куанзаа мейрамын ойлап тапты. Африкалықтардың егін жинау салтынан шыққан Куанзаа әр жыл сайын 26 желтоқсаннан 1 қаңтарға дейін атап өтіледі. Куанзаа мерекелеріне қатысушылар бірлік тостағаннан ішіп, қызыл, қара және жасыл шамдарды жағып, африкалық мұраларын және отбасы мен қоғамның маңыздылығын растайды, сондай-ақ африка өнері сияқты мұралық символдармен алмасады және африкалық және африкалық американдық азаттық үшін күрескен адамдардың өмірін еске алады.

Аттар

Америка Құрама Штаттарының көпшілік халық арасында көптеген афроамерикалық есімдер жиі кездессе де, афроамерикалық мәдениетінде ерекше атау үрдістері қалыптасты. 1950-1960 жылдарға дейін афроамерикалықтардың көпшілігінің есімдері еуропалық американдық мәдениетінде қолданылатын есімдерге ұқсас болды. Сол дәуірде неоафрикалық немесе ислам есімдерін қабылдау кеңінен таралды. Африкалық мұраны қайта жаңғыртуға жасалған тыйырмалар, терең мәдени мағынасы бар есімдерді таңдауға себеп болды. Осыған дейін африкалық есімдерді қолдану сирек болды, себебі афроамерикалықтар африкалық ата-бабаларынан бірнеше буын алыстаған еді, ал құлдарға көбінесе еуропалық текті құл иелерінің есімдері берілетін. Афроамерикалық есімдердің бастаулары француз, латын, ағылшын, араб және африка тілдері сияқты көптеген тілдерде кездеседі. Афроамерикалық есімдерге ең күшті әсер еткен фактор – ислам діні. Ислам есімдері Америкадағы қара нәсілділер арасында азаматтық құқықтарға баса назар аударған «Ислам ұлты» қозғалысының өркендеуімен бірге танымал мәдениетке енді. «Аиша» есімінің шығу тегі – Құран кітабы. Бұл есімдердің ислам дініндегі тамыры мен «Ислам ұлты» қозғалысының азаматтық құқықтар қозғалысындағы орнына қарамастан, Джамал және Малик сияқты көптеген ислам есімдері қара американдықтар арасында сәнді болғандықтан кеңінен қолданысқа ие болды, және қазір көптеген ислам есімдері афроамерикалықтар тарапынан дініне қарамастан жиі қолданылады. Африкалық есімдер де пайда бола бастады. Ашанти, Таниша, Алия, Малаика сияқты есімдер Африка құрлығынан шыққан. 1970-1980 жылдары мәдениетте жаңа есімдерді ойлап табу кең таралды, бірақ көптеген ойлап табылған есімдерде бұрыннан бар есімдердің элементтері қолданылды. La/Le, Da/De, Ra/Re немесе Ja/Je сияқты префикстер және ique/iqua, isha және aun/awn сияқты суффикстер, сондай-ақ танымал есімдердің өзгеше жазылуы жиі кездеседі. Шығармашылық есімдердің көбеюіне қарамастан, афроамерикалықтардың библиялық, тарихи немесе еуропалық есімдерді қолдануы да кең таралған.

Отбасы

Америка Құрама Штаттарында құлдық болған кезде отбасыларды сату арқылы бөліп жіберу жиі кездесетін. Дегенмен, тіпті құлдық кезінде де көптеген афроамерикалық отбасылар берік отбасылық байланыстарды сақтап қалды. Өз бостандығын сатып алуға тырысқан, жалданып жұмыс істеген, босатылған немесе қожайындарынан қашқан ер және әйел африкалықтар, көбінесе құлдықта қалған отбасы мүшелерін сатып алып, оларды өздеріне шақыру үшін ұзақ және қажырлы еңбек етті. Ал басқалары, қандық туысқандарынан айырылғандықтан, ойдан туыстыққа негізделген жақын қарым-қатынас құрды: дос-туған, ойдағы әпке, аға-іні, туыстар және т.б. Бұл әдет, сананкуя сияқты африкалық ауызша дәстүрлерден қалған мұра, азаттыққа қол жеткізгеннен кейін де сақталды, қандық туысқан емес достарға да туысқандарға берілетін мәртебе мен атақтар берілді. Отбасы мен қоғам туралы осы кең, африкалық көзқарас және африкалық дәстүрлі қоғамдарға тән қарттарға деген терең құрмет, басқа афроамерикалықтарға, тіпті мүлдем таныс емес адамдарға да, «қарындас» (немесе «куз»), «аға», «апа», «қарындас», «ана» және «ана» сияқты сөздермен жүз тілдесудің себебі болуы мүмкін. Африкалық америкалықтардың 76 пайызы өздерінің отбасы тарихын білу үшін туыстарымен сөйлескенін айтады.

Африка-америкалық отбасы құрылымы

Құлдықтан кейін африкалық-америкалық отбасылар қайта бірігуге және алынған мүліктерін қайта құруға күресті. 1960 жылы африкалық-американдықтардың көпшілігі түрлі жағдайдағы сегрегацияда өмір сүрген кезде, африкалық-американдық отбасылардың 78 пайызы некеде тұрған жұбайлармен басқарылды. Бұл көрсеткіш 20-шы ғасырдың соңғы жартысында тұрақты түрде төмендеді. Құлдықтан бері алғаш рет, африкалық-американдық балалардың көпшілігі, әдетте анасымен, бір ата-аналы отбасында өмір сүруде. Бұл сырттай көрінетін әлсіздік, кеңейтілген отбасы мүшелері құрған, эмоционалдық және экономикалық қолдау көрсетуге бағытталған өзара көмек жүйелерімен толықтырылады. Ересек отбасы мүшелері дін мен әдеп-ғибрат сияқты әлеуметтік және мәдени дәстүрлерді жас ұрпаққа жеткізеді. Ал ересектер өздеріне күтім жасай алмайтын жағдайда, жас отбасы мүшелері оларға қамқорлық көрсетеді. Бұл қарым-қатынастар африкалық-американдық қоғамның барлық экономикалық деңгейлерінде кездеседі, африкалық-американдық отбасы мен қоғамға күш пен қолдау береді. Африкалық-американдықтардың үй жануарларын ұстауы сирек. "Ловинг против Вирджиния" ісінен кейін африкалық-американдықтар арасындағы әртұрлі нәсілдік некелер көбейді. Африкалық-американдық балалардың 56 пайызы некеде тұрмаған аналардан туады. Африкалық-американдық ата-аналар балаларына қатаң талаптар қоюға және мінез-құлықтың жоғары стандарттарын ұстануға бейім. 1998 жылы 1.4 миллион африкалық-американдық бала әжесінің/бабушкасының үйінде тұрды. 2022 жылы африкалық-американдық балалардың жартысынан астамы (51,2%) жалғыз ата-анамен өмір сүрді, ал ақ американдық балалардың шамамен бестен бірі (21,3%) осы көрсеткіштен кем болды. Африкалық-американдықтар үйлерінен алынып, құлдыққа түсірілгенде, аналарынан, әкелерінен, аға-қарындастарынан және ағайын-туыстарынан бөлініп, кең туыстық желілерінен айырылды.

Саясат және әлеуметтік мәселелер

1965 жылы Дауыс беру құқығы туралы заң қабылданғаннан бері афроамерикалықтар дауыс беруде және мемлекеттік лауазымдарға сайлану үрдісі күшейіп келеді. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-та шамамен 10 000 афроамерикалық сайланған лауазымды тұлға болды. Афроамерикалықтардың басым көпшілігі Демократиялық партиямен байланысты. 2004 жылғы президент сайлауында афроамерикалықтардың тек 11 пайызы Джордж Бушты қолдады. 2016 жылы афроамерикалықтардың 8 пайызы ғана республикашыл Дональд Трампқа дауыс берсе, 88 пайызы демократ Хиллари Клинтонды қолдады. Нәсілдік тексеру, сот үкімдеріндегі нәсілдік теңсіздік, жоғары кедейлік деңгейі, денсаулық сақтауға қолжетімділіктің төмендігі және жалпы алғанда институционалды расизм сияқты әлеуметтік мәселелер афроамерикалық қоғам үшін маңызды. Афроамерикалықтар өздерінің саяси және әлеуметтік көзқарастарын хип-хоп мәдениеті арқылы, оның ішінде граффити, брейк-данс, рэп және басқа да түрлері арқылы білдіре алады. Бұл мәдени қозғалыс тарихи және қазіргі заманғы тақырыптар, мысалы көше мәдениеті және түрмеде отыру туралы мәлімдемелер жасайды және көбінесе өзгерістерге шақырады. Хип-хоп әртістері белсенділік және әлеуметтік әділетсіздікпен күресте маңызды рөл атқарады, сонымен қатар саяси және әлеуметтік мәселелерді анықтау және талқылауда мәдени рөл атқарады. Қара шіркеудің көрнекті басшылары гейлердің құқықтарына, мысалы, бір жынысты некеге қарсылық білдірді. Бұл құпия жыныстық қатынастармен айналысудың «төменгі деңгей» құбылысына қарама-қайшы келеді. Афроамерикалық қоғамның кейбір өкілдері басқаша пікір білдіреді, атап айтқанда, марқұм Корретта Скотт Кинг және пастор Аль Шарптон. Шарптон 2003 жылы гей-некелерді қолдайтыны туралы сұраққа, ол қара некелерді немесе ақ некелерді қолдайтыны туралы сұрағандай жауап берді. Қара мәдениетінің ең танымал әлеуметтік және саяси ұйымдарының бірі – Қара пантералар партиясы. Қара мәдениеті әлеуметтік және саяси ұстанымдарды білдіру үшін мәдени ұрандарды да пайдаланады, мысалы, «Айқайлап айт, мен қарамын және мақтанамын», «Қара карта» және тіпті «Бұл қара іс, сен түсінбейсіз» – бұл қара американдық мәдениетінің ішінде туған және олардың мәдениетіне, емес, нәсіліне қатысты танымал ұран.

Африка-америкалық ЛГБТ мәдениеті

Қара ЛГБТ қауымдастығы – ЛГБТ қауымдастығының мүшелері болып табылатын афроамерикалық (қара) тұрғындарды, өз қауымдастығында одан әрі шеттетілген, маргиналды жандардың қауымдастығы ретінде қарастырылады. Сауалнамалар мен зерттеулер көрсеткендей, афроамерикалықтардың 80 пайызы гейлер мен лесбиянкалардың ақтардың 61 пайызына қарағанда кемсітушілікке ұшырайтынын айтады. Қара нәсілді қауымдастықтың мүшелері тек нәсіліне ғана емес, сонымен қатар сексуалдық бағдарына байланысты да "басқа" деп есептелді, сондықтан олар расизммен де, гомофобиямен да күресуге мәжбүр болды. Қара ЛГБТ алғаш рет Харлем Ренессансы кезінде көзге түсе бастады, сол кезде ЛГБТҚ афроамерикалық суретшілер мен әртістердің субмәдениеті пайда болды. Олардың қатарында Ален Локк, Каунти Каллен, Лэнгстон Хьюз, Клод Маккей, Уоллес Турман, Ричард Брюс Нюгент, Бесси Смит, Ма Рейни, Момс Мейбли, Мейбл Хэмптон, Альберта Хантер және Глэдис Бентли сияқты тұлғалар болды. Савой бал залы мен Рокленд сарайы сияқты орындарда драг-болдар өткізіліп, ең жақсы костюмдерге сыйлықтар тағайындалған. Лэнгстон Хьюз осы шараларды "түсті әлем" деп сипаттаған. Тарихшы Джордж Чонси, "Гей Нью-Йорк: Гендер, қалалық мәдениет және гей еркектер әлемінің қалыптасуы, 1890–1940" кітабының авторы, осы кезеңде "Харлемнен басқа еш жерде ер адамдардың көптеп жұрт алдында драг киімдерін киюге дайын болғанын көру мүмкін емес" деп жазған.

Африка-америкалық халық орталықтары

Африкалық америкалықтар тұратын аудандар – Америка Құрама Штаттарының көптеген қалаларында кездесетін этникалық аймақтардың бір түрі. Африкалық америкалықтардың аудандарының қалыптасуы Америка Құрама Штаттарындағы сегрегация тарихымен тығыз байланысты, ол ресми заңдар арқылы немесе әлеуметтік нормалардың нәтижесінде болды. Бұған қарамастан, африкалық америкалықтардың аудандары африкалық америкалық мәдениетінің де, жалпы американдық мәдениетінің де барлық салаларының дамуында маңызды рөл атқарды.

Бай афроамерикандық қауымдастықтар

Бүгінде көптеген әулетті афроамерикалық қауымдастар бар, олардың ішінде: Вудмор, Мэриленд штаты; Хиллкрест, Рокленд округі, Нью-Йорк штаты; Редан және Каскад Хайтс, Джорджия штаты; Митчеллвилл, Мэриленд штаты; Конверс, Техас штаты, Миссури-Сити, Техас штаты; Дезото, Техас штаты; Куинби, Оңтүстік Каролина штаты; Форест-Парк, Оклахома штаты; және Маунт-Эйри, Пенсильвания штаты.

Геттолар

Сегрегациялық жағдайларға және кең таралған кедейлікке байланысты, Америка Құрама Штаттарының кейбір афроамерикандық аудандары "гето" деп аталды. Бұл терминнің қолданылуы даулы және, контекстке байланысты, құлықты болуы мүмкін. АҚШ-тың басым көпшілігі "гето" терминін этникалық азшылықтар тұратын кедей қалалық аймақты білдіру үшін қолданғанымен, сол аймақта өмір сүретіндер оны көбінесе жағымды мағынада қолданды. Африкалық америкалық гетоларында әрқашан қираған үйлер мен тоқыраған жобалар болған жоқ, және оның барлық тұрғындары кедейлікке ұшыраған жоқ. Көптеген афроамерикандықтар үшін гето – бұл "үй", шынайы "қаралықты" және Америкада африкалық текті адамдардың күресі мен қасіретінен жоғары көтерілуден туындаған сезім, құштарлық немесе эмоцияны білдіретін орын. Лэнгстон Хьюз "Негр гетосы" (1931) және "Харлемнің жүрегі" (1945) өлеңдерінде былай дейді: "Харлемдегі ғимараттар кірпіштен және тастан / Көшелер ұзын және кең, / Бірақ Харлем осыдан гөрі әлдеқайда көп, / Харлем – бұл ішіндегі әлем". Драматург Август Уилсон "Ма Рейнидің қара түбі" (1984) және "Қоршаулар" (1987) пьесаларында "гето" терминін қолданды, екеуі де автордың Питтсбург қаласының Хилл ауданында өскен кезіндегі тәжірибесіне негізделген, афроамерикандық гето. Африкалық америкалық аудандар азаматтық инвестициялардың жетіспеуінен зардап шегуі мүмкін, соның салдарынан мектептердің сапасы төмендеп, полиция және өрттен қорғау тиімділігі азайды, бірақ афроамерикандық аудандардың физикалық және әлеуметтік капиталын жақсартуға көмектесетін шіркеулер, мұражайлар және саяси ұйымдар сияқты институттар бар. Африкалық америкалық аудандарда шіркеулер әлеуметтік байланыстың маңызды көзі болуы мүмкін. Кейбір афроамерикандықтар үшін осы шіркеулерде үйренген руханият расизмнің зиянды күштеріне қарсы қорғаныш ретінде қызмет етеді. Африкалық америкалық тарихына арналған мұражайлар көптеген афроамерикандық аудандарда табылмайды. Көптеген афроамерикандық аудандар қаланың орталық бөлігінде орналасқан, және бұл негізінен орталық бизнес ауданына жақын орналасқан тұрғын үй аудандары. Салынған ортада көбінесе қатарлап салынған үйлер немесе қоңыр тастар, көп отбасылық үйлерге айналдырылған ескі бір отбасылық үйлер кездеседі. Кейбір аудандарда ірі пәтерлер де бар. Оңтүстік афроамерикандық аудандардың құрылыс ортасының маңызды бөлігі – "атыс қаруы" типтес үйлер. Бұл үйлер дәлізсіз бір қатарға тізілген үш-бес бөлмеден тұрады. Осындай афроамерикандық үй дизайны оңтүстік аймақтарда, негізінен афроамерикандық қауымдастықтар мен аудандарда кездеседі.

Әлеуметтік желілер

BlackPlanet сияқты афроамерикандықтарға арналған әлеуметтік желілер бар. Әлеуметтік желілер афроамерикандықтар үшін маңызды саяси платформа болып табылады. Афроамерикандық жасөспірімдер Instagram мен Snapchat-ты ең көп пайдаланады.

Білім

Африкалық американдықтар құлдық кезеңнен бері білімді бағалап келеді. Африкалық-американдық қауымдастықтар мемлекеттік мектептерді құру және қаржыландыру үшін бірігіп жұмыс істеді. Білім алуға тыйым салынған кезде де, афроамерикандықтар өз қолдаушыларымен бірлесіп, қара нәсілділерге арналған колледждерді салған. Қара құлдарға білім беруге қатаң шектеулер қойылған. Құлдыққа түскен афроамерикандық балалар мен ересектер сауат ашу үшін жолдарындағы барлық қиындықтарға төтеп беріп, тіпті жасырын мектептерге қатысуға мәжбүр болды. Оңтүстік штатындағы ақ құл иелері көбінесе құлдардың сауатты болуына қарсы болды. Қара мәдениетінің ең маңызды орталықтарының бірі – тарихи қара колледждері мен университеттері, HBCU деп белгілі. Осы институттардың ең танымалдарының қатарында бұрынғы құл Букер Т. Вашингтон негізін салған Тускеги университеті және Мэри МакКлиод Бетуна құрған Бетуне-Кукман университеті бар. Америка Құрама Штаттарында 100-ден астам HBCU бар.

Негізгі дереккөздер

Ішкі істер департаментінің Білім беру бюросы. Негрлердің білім алуы: АҚШ-тағы афроамерикалықтар үшін жеке және жоғары білім беру мекемелерін зерттеу, II том. (Бюллетень, 1916 жыл, № 39, 1917) онлайн.