Кіріспе

Арнольд фон Винкельрид немесе Арнольд Винкельрид – швейцария тарихындағы аңызға толы батыр. 16 ғасырғы швейцария тарихнамасы бойынша, Винкельридтің қаһармандық құрбандығы 1386 жылғы Семпах шайқасында Габсбург герцогы Леопольд III басқарған Австрия армиясын жеңіп, Ескі швейцариялық конфедерацияның жеңіске жеткеніне себеп болды.

Тарихилығы

Винкельридтің тарихилығы және оның ісі 19 ғасыр тарихнамасында дәлелсіз қабылданды, бірақ 20 ғасырда ол көбінесе таза аңыз ретінде жолдан тасталды. 20 ғасырдың соңынан бастап, ғалымдар оның тарихилығын ықтимал деп қарастыруға бейім, тіпті оны растайтын нақты дәлелдер жоқ болса да. Бұл оқиға туралы ең ерте жазба 1480 жылдардағы ескі көздерге негізделген қолжазбада кездеседі. Бұл оқиғадағы батырдың аты аталмайды, ол Eidgenozen («конфедерациялықтар») арасындағы «адал адам» ретінде белгілі. Берн хроникашысы Дибольд Шиллингтің (шамамен 1480 жыл) хроникасында Семпах шайқасының суретінде найзалармен тесілген, жерге құлаған жауынгер бейнеленген, бұл Винкельрид болуы мүмкін. Люцерн хроникашысы Дибольд Шиллингтің (1511 жыл) хроникасында мәтінде мұндай оқиға туралы ештеңе айтылмаса да, Винкельридтің ерлігін орындаған адамның ұқсас суреті бар, бірақ ол Люцерн түстеріне киінген. Винкельридтің аты алғаш рет 16 ғасырда пайда болды. Рудольф Гвальтердің «De Helvetiae origine» (1538) еңбегінде батырдың аты әлі белгісіз, бірақ Эгидий Цхуди (1536) «Унтервальдендік, Винкельрид әулетінен» деген сөздерді келтіреді, бұл хрониканың соңғы редакциясында (1564) «Унтервальдендік, Арнольд фон Винкельрид есімді, батыл рыцарь» деп толықтырылды. Ол (осы кітапта, қазір жоғалған Станс жылнамасының авторитетімен) Нидвальден (немесе Станс) адамы ретінде Семпах шайқасында қаза тапқандар тізіміне «Герр Арнольд фон Винкельриет, рыцарь» деп енгізілген, ал алғашқы нұсқада «Арнольд Винкельриет» деп жазылған. 1470 жылдардағы Бургундия соғыстары кезінде жазылған Семпах жырларының кейбір нұсқаларында Винкельрид туралы айтылады, бірақ бұл бөлімдер көбінесе 16 ғасырдың басындағы қосымшалар деп саналады, мысалы, Базельдік Х. Берлингердің Эттерлин хроникасына (1531-1545 жылдар аралығында) немесе Вернер Штайнердің хроникасындағы (1532) нұсқасына енгізілген қосымшалар. Сондай-ақ, 16 ғасырдан бастап Семпах шайқасында қаза тапқандардың тізімдерінен дәлелдер бар; Унтервальдендегі Эмметтеннің (1560) «Жылнама кітабында» Нидвальден адамы ретінде тізімнің басында «дер Винкельридт» деп жазылған. Луцерндегі пастор Гороланның кітабында (1563) «Эрни Винкельрид» Унтервальден адамы ретінде тізімде төменде орналасқан. Осылайша, аңыз 1430 жылдарға дейін немесе ең соңғы 1470 жылдарға дейін, яғни шайқастан кейін 50 немесе ең көп дегенде 90 жыл ішінде пайда болған болуы мүмкін, бірақ «Винкельрид» аты 1530 жылдарға дейін немесе 1520 жылдарға дейін, яғни швейцариялық реформация кезеңінде батырмен байланысты емес, шайқастан кейін 130 жылдан астам уақыт өткен соң пайда болды. Штанс Винкельрид әулетінің тарихы 1854 жылы Герман фон Либенау түпнұсқа құжаттар бойынша мұқият зерттелді. Оның зерттеулеріне сәйкес, олар 1250 жылы алғаш рет естілгенде рыцарлық әулет болған, бірақ 14 ғасырдың соңында олар рыцарлық атағы жоқ қарапайым адамдарға айналған сияқты, және әрқашан «фон» префиксін қолданбайтын. Либенау бірінші болып 1367 жылғы 1 мамырда куәгер ретінде қол қойған Эрни Винкельридке назар аударды. Бұл Винкельридті тарихи тұлғамен байланыстыруға болатын жалғыз үміткер. Либенау Эрни бес куәгердің соңғысы ретінде қол қойғандықтан, Ханс Винкельридтен кейін, ол сол кезде әлі жас болған деп болжайды, бұл оны шайқас күніне қарай ересек жасқа жеткізген. Ол 1370 жылдары Эрни жазбаларда жоқ екендігі, ал Ханс бірнеше рет куәгер ретінде көрінгендігі, бұл жас Эрни сол кезде шетелде қызмет еткен болуы мүмкін деп түсіндіреді. Алайда, сол Эрни Винкельрид аты шайқастан кейін 1389 жылғы 29 қыркүйекте жасалған құжатта қайта пайда болады. Либенауэр 1389 жылғы Эрни Винкельридтің өз тобындағы үштің соңғысы ретінде қол қойғандығын тағы да атап өтеді, бұл оның олардың ең жасы екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Арнольд Винкельрид 1417 жылы Унтервальденнің жері ретінде тағы да расталған, бұл есіммен кем дегенде екі адам болғандығын көрсетеді, мүмкін әкесі мен үлкен ұлы. Сонда үлкен Эрни шамамен 1350 жылы, кішісі 1370 жылы дүниеге келген. Винкельридтің ісінің ықтималдығына қатысты, содан кейін шайқастың барысын өзгертуге пайдаланылатын, соққылар тізбегін жалғыз қолмен бұзу, Либенаудың келтірген мысалы, 1332 жылы Берн мен Солотхурнға қарсы шайқаста жау қатарын өз жауынгерлік атымен бұзып, 400 берн адамын құрбан еткен Регенсбургтің қызметіндегі министр Иоганн Штюлингер. Тарихи суреттерде австриялық рыцарлардың пиктері (spiesse) 15 ғасырдың ұзын қарулары ретінде бейнеленгені, бірақ бұл анахронизм. 14 ғасырдың соңындағы пикелер әлдеқайда қысқа болған. Семпах жырларының куәлігіне сәйкес, австриялық ақсүйектер швейцариялықтарды бағаламаған алдыңғы қатарда күресуге талап еткеніне байланысты, Леопольдті және армияның басқа да көшбасшыларын өлтіру үшін австриялық армияның алдыңғы қатарын бұзу жеткілікті болған, бұл шайқасты дереу аяқтаған болар еді.

Маңыздылығы

Вильгельм Теллге ұқсас, Винкельридтің бейнесі Швейцарияның федеративтік мемлекетінің қалыптасуы кезінде маңызды символ болды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде швейцариялық тәуелсіздіктің символы болды. Наполеон Винкельридті Семпах шайқасындағы "өлмейтін швейцариялық Деций" деп атады. Арнольд Винкельрид Ральф Уолдо Эмерсонның "Табиғат" (1836) және Генри Дэвид Тороның "Мэйн ормандары" (1864) еңбектерінде де еске алынады. Шамамен 1836 жылғы "Семпашерлид" әні, Реставрация дәуіріндегі швейцариялық патриотизмнің бір көрінісі, Винкельридтің батырлығына арналған. Аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхес өзінің соңғы өлеңдерінің бірінде, "Los Conjurados" ("Конспираторлар") атты өлеңінде, оның атын көптеген басқа белгілі швейцариялықтармен бірге швейцариялық рухтың үлгісі ретінде пайдаланады, бұл кітаптың да атауы болады. "Винкельридизм" деп аталатын философия бар, ол батырдың есімімен байланысты. Ол басқалардың игілігі үшін жауға өз еркімен және құрбандықпен берілуге негізделген. Юлиус Словaцкий өзінің "Кордиан" драмалық поэмасында осы ойлау жүйесін қалыптастырды, онда басты кейіпкер Польшаның азабын өз мойнына алу үшін Ресей патшасын өлтіруге шешім қабылдайды, соның арқасында ұлтының азаттыққа жолы ашылады. Словaцкий Польшаны "Ұлттардың Винкельриді" деп санады.