Кіріспе

Африка-американдық худу халықтық сиқырында қолданылатын дәстүрлі зиян келтіру құралы. Гуфер шаңы – Оңтүстік АҚШ-тағы афроамерикандықтардың худу дәстүрінде қолданылатын дәстүрлі зиян келтіру құралы және практикасы. Оның түбі конголық дәстүрлі дінге дейін жетеді.

Этимология

Гүпер сөзінің түпнұсқасы Конгодан шыққан, киконго тіліндегі Kufwa сөзінен келген, ол "өлу" дегенді білдіреді. Ескі Худу дәстүрлерінің білушілері үшін бұл шығу тегі өте анық, себебі "Гүпер" сөзі тек "тозаңды" сипаттаушы ретінде ғана емес, сонымен қатар етістік ("Ол сол адамды гүперледі") және есім ("Ол оған гүпер салды") ретінде де қолданылады. 1930 жылдарға дейін "гүперлеу" термині "худу жасаудың" аймақтық синонимі болды, ал Солтүстік Каролинада оның мағынасы зиян келтіру, ауру және өлімге әкелетін сиқырдан асып, үстемдік ниетімен жасалған махаббат сиқырын да қамтыды. "Гүперлеу" үшін қолданылатын эвфемизм – "улау", бірақ бұл контексте ол физикалық уды емес, сиқыр арқылы "табиғи емес ауруды" немесе құрбанның өлімін келтіретін физикалық факторды білдіреді. Одан да эвфемизм ретінде "ауыртпау" етістігін қолдану жиі кездеседі, ол көбінесе "улау" деп түсіндіріледі, бірақ "улау" дегенің нақты мағынасы – "гүперлеу" екені аңғарылады. "Дайындау" (сиқырды дайындау) және "алдау" (сиқыр жасау) сияқты жалпы етістіктер де гүперлеуге қатысты қолданылады.

Сипаттама

Ол әдетте сиқыр жасау үшін қолданылатын кез келген ұнтақты білдіре алады, әсіресе зиянды болса, бірақ нақты түрде зиян келтіру, қиындық тудыру немесе тіпті жауды өлтіруге қолданылатын табиғи ингредиенттердің қоспасын білдіреді. Гарри М. Хайат жүргізген сұхбаттар сияқты кейбір тарихи дереккөздер гофер шаңы мен зираттың топырағы синоним болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қолдану

Іс жүзінде ол жиі құрбандарға ауру тудыру үшін қолданылған, мысалы, аяқтардың ісінуі немесе соқырлық. Оны жасау рецепттері әртүрлі, бірақ негізінен зираттың топырағы мен жылан терісі кіреді. Басқа ингредиенттерге күл, күкірт ұнтағы, тұз, ұнтақталған сүйектер, ұнтақталған жәндік хитині, құрғатылған тыңайтқыш, шөптер, дәмдеуіштер және "есен шаң" – ұстаның деміретінен шығатын қара ұсақ түйіршіктер жатады. Доктор Джон / Мак Ребеннак өзінің өмірбаянының 162-бетінде былай деп жазды: "Гуфер шаңы – бұл зираттың топырағы, оқ және олардың (Сент-Рош зираты, Жаңа Орлеан) қоңырауларынан алынған майдың қоспасы". Нәтижесі формуласына байланысты әдетте "сары-сұрғылт" түстен терең "қара шаңға" дейін өзгереді және оны қолданылғанын жасыру үшін жергілікті топырақпен араластыруға болады. Қазіргі кезде құрамында қолға тиген зиянды заттардың кез келгені болуы мүмкін деп есептеледі. Мысалы, инсектицидтердің ұнтақтары мерзімі өткен дәрі-дәрмектермен, құрғаған медициналық қалдықтармен және т.б. араластырылуы мүмкін. Кез келген сиқырлы әсерге қарамастан, ингредиенттердің өзара әрекеттесуі нақты медициналық зиян келтіруі мүмкін. Ол кейде мәжбүрлеу сипатындағы махаббат сиқырында қолданылады, оның ауырлығы мақсатты адамды сүйіспеншілікке итермелеу үшін көмекші рухтарды шақырудан бастап, "маған сүй немесе өл" сияқты қатаң нұсқаларға дейін жетеді. Сирек жағдайларда, ол құмар ойындарында қолданылады. Гуфер шаңы қорғау сиқыры ретінде де қолданылған. Практикшінің жақынының зиратынан алынған топырақты, тұз бен бұрыш және басқа ингредиенттермен қолдану арқылы, Гуфер шаңының әдеттегі зиянды функциялары қорғау функцияларына айналады.

Танымал мәдениетте

1954 жылғы суық соғыстың классикалық фильмі "Түнгі адамдарда" полковник Стив Ван Дайк (Грегори Пек) бір бөтелке абсентті гофер шаңының бір бумасымен араластырды. "X-Files" сериалының 7-маусымының 14-бөлімінде ("Theef") ауруханадағы нашар күтім салдарынан қайтыс болған әйелдің кекші әкесі гофер шаңын қолданғаны айтылды. "Supernatural" телешоуында гофер шаңы тозақ итттерінен қорғану үшін 2-маусымның 8-бөлімінде ("Crossroad Blues"), 8-маусымның 14-бөлімінде ("Сын және қателік") және 12-маусымның 15-бөлімінде ("Жәннат пен тозақ арасында") көрсетілді. King Diamond-дың "Voodoo" альбомындағы "Sarah's Night" әнінде Salem кейіпкері қабір шаңын (гофер шаңы деп аталады) Сараның басына өлген адамдардың рухтарын жіберу үшін қолданады. Goofer шаңы "Қорқыныш немесе өлім" атты танымал қысқаметражды фильмдер сериясында еске алынады, онда вуду және оккультизммен айналысқан әулеті бар әжесі "Гольфер шаңын" немесе оның айтуынша, "жақындарының күлін" үрлейді. Ол әжесінің жүрегінде махаббат сезімі болса, ол "ешқашан өлмейді" дейтінін айтады, сондықтан ол оны өлмеске айналдырады. Goofer шаңы Willie Mabon-ның "I Don't Know" блюз әнінде айтылады. Ол сондай-ақ "I Got My Mojo Workin" әнінде де қолданылды. Scott Joplin-нің "Treemonisha" операсында Zodzetrick өзін "гофер шаңы адамы" және "Гофер шаңы елінің патшасы" деп атайды. Lil Johnson 1937 жылы "Goofer Dust Swing" әнін жазды. Michael Ondaatje "Coming Through Slaughter" кітабының 3-бетінде гофер шаңына сілтеме жасайды. Colson Whitehead-тің 2016 жылғы "The Underground Railroad" романында құл иесі ешкім қашпасын деп, өз мүлкін "гоферлеу" үшін колдовщикті жалдайды. FXX-тің 2022 жылғы түпнұсқалық сериалы "Little Demon"-да Лора мен Дарлин Лораның қоқыс сарайы ретінде пайдаланатын жасырын қалталық әлемде тұтқындалады. Онда Лора бомба үшін 5 мг гофер шаңын алу үшін енуге тырысатын гофер шаңының күйреуі (тозаң шайтанының түрінде) бар. Қыздар гофер шаңы бомбасын пайдаланып, қалталық әлемнен Жерге тесік жасайды. 2023 жылы The Dead Milkmen панк-рок тобы "Quaker City Quiet Pills" альбомына "Hen’s Teeth and Goofa Dust" атты трек қосты.