Кіріспе

Грек мифологиясындағы тұлға

Грек мифологиясында Итис (Ἴτυς) – Тракия патшасы Терейдің афиналық әйелі Прокнеден туған шағын мифологиялық кейіпкер. Итис өз анасы тарапынан өлтіріліп, әкесі кешкі асқа жеу үшін пайдаланылды, бұл Терейдің Прокне әпкесі Филомелаға шабуыл жасап, зорлағаны үшін кек алу жоспарының бір бөлігі болды. Оның жақын туыстары кейін құстарға айналды, ал кейбір нұсқаларда Итис те құстар әлеміне қосылады. Итистің оқиғасы бірнеше деректерде сақталған, олардың ең толық және танымал болғаны – Овидийдің "Метаморфозалары". Оның мифы б.з.б. кем дегенде VI ғасырдан бері белгілі.

Отбасы

Итис Афина ханшайымы Прокне мен фракиялық патша Терейдің ұлы болды, осылайша Филомеланың сіңілі баласы. Әкесінің тарапынан ол соғыс құдайы Арестің немересі еді.

Мифология

Итис Фракияда туып өскен. Бір кезде оның әкесі Терей Итистің анасының қарындасы Филомеланы Фракияға, оның қарындасы Прокнеге бара жатқанда зорлады. Терей Филомеланың тілін кесіп, оның оқиғасын ешкімге айта алмайтындай етіп тастап кетті. Филомела алайда өзінің басынан өткен оқиғасын тоқып, кеуде немесе шапан түрінде әпкесіне жіберді. Ашуға буған Прокне Итисті әкесінің көрінісі деп біліп, өлтіріп, қайнатып, Терейге тамақ ретінде ұсынды. Терей тамағын жеп болған соң, екі әпкесі оған Итистің кесілген басын көрсетті. Ол болған жағдайды түсінген соң, Терей құдайларға жалбарынып дұға еткен екі әпкесін қуғынға түсті. Үшеуі де құсқа айналды. Мифтің нұсқасына қарай, Филомела немесе Прокне үнсіз қарлығашқа немесе өлтірілген ұлын аза тұтып ән салатын әтешке айналды. "Итис" деген сөз түнқұмардың мұңды даусының аталуы еді. Паузаний болса, Терейдің Филомелаға жасаған зұлпысы мен әйелдер қолынан Итистің басына келген қайғыға өкініп, (бұл оқиғаның толық мәліметі берілмеген) өзін-өзі өлтіргенін жазады. Евстафийдің айтуынша, әпкелердің ролі ауысқан, яғни Филомела Терейге үйленіп, Итистің анасы болған. Кейбір мәтіндерде Итис Итилус деп те аталады, ол да мифологиялық құс, анасы Эдон оны өлтіріп, сосын әтешке айналған. Мифтің бір түрінде Прокне Эдон, ал оның әкесі Политекн деп көрсетіледі. Итистің тарихының толық сақталған нұсқасы римдік ақын Овидийдің "Метаморфозалар" поэмасы арқылы бізге жеткен. Алайда, мифтің өзі Овидийден әлдеқайда бұрын пайда болған, ал Овидийдің баяны Софоклдің қазір жоғалған "Терей" трагедиясының ықпалында болған. Ғалым Дженни Марш Софокл сюжеттің кейбір бөліктерін Эврипидтің "Медея" драмасынан алған болуы мүмкін деген болжам айтады. Ол күйеуінің іс-әрекетіне кек қайтару үшін ашуланған әйелдің баласын өлтіру мотиві Эврипидтен тікелей алынып, трагедиясына енгізілгенін айтады. Егер бұл дұрыс болса, онда Итистің өлтірілуі Софоклға дейін Прокне мен Филомела мифінде болмаған. Қызықтысы, "Медея" трагедиясындағы хор тек Инодан басқа баласын өлтірген әйелдің атын білмейді, Прокнені ескермейді. Кейбір нұсқаларда Итис та отбасы мүшелері сияқты құсқа айналады, әсіресе әдемі қауырсынымен танылатын фазанға. Бұл мотив Овидийде және көптеген авторларда кездеспейді, олар Итистің қарапайым түрде өлтіріліп, желінгенін көрсетеді.