Кіріспе
Филомела ( /fɪləˈmiːlə/ немесе Филомел ( /fɪləˈmɛl/; , Philomēlē; Φιλομήλα Philomḗla) – грек мифологиясындағы маңызды емес тұлға, ол Батыс әдебиеті мен өнер туындыларында тікелей және метафоралық символ ретінде жиі қолданылады.
Philomela (,/f//ɪ//l//ə/'/m//iː//l//ə/) or Philomel ('/f//ɪ//l//ə/,/m//ɛ//l/; , Philomēlē; Φιλομήλα Philomḗla) is a minor figure in Greek mythology who is frequently invoked as a direct and figurative symbol in literary and artistic works in the Western canon.
Отбасы
Филомела Афина патшасы Пандион І мен наяд Зексиппенің екі қызының кішісі еді. Оның әпкесі Прокня Тракия патшасы Терейдің әйелі болды. Филомеланың басқа бауырлары Эрехтей, Бут және, мүмкін, Тевтрас болды.
Мифология
Мифтің бірнеше нұсқасы бар, бірақ жалпы суретте Филомела, әпкесі Терейден зорлық көріп, кемсінуден кейін кек алады және ән салып жүретін құсқа айналады. Мифтің зорлық-зомбылықпен байланысты болғандықтан, жағалақтың әні көбінесе қайғылы жыр ретінде бейнеленеді немесе түсіндіріледі. Табиғатта әйел жағалақ үнсіз, тек аталықтары ғана ән айтады. Овидий және басқа жазушылар оның есімінің этимологиясы грек тіліндегі φιλο және μέλος ("ән") сөздерінен алынған, μῆλον ("жеміс" немесе "қой") емес, "әнге құштар", "алмаға құштар" немесе "қойға құштар" дегенді білдіреді. Филомела, Прокня және Терей туралы оқиғаның ең толық және сақталған нұсқасын римдік ақын Овидийдің (Публий Овидий Насо) "Метаморфозалар" атты еңбегінің VI кітабында табуға болады (б.з.д. 43 – б.з. 17/18 ж.), онда миф антик дәуірде толық дамуға жетеді. Овидийдің өз заманында қол жетімді болған грек және латын тіліндегі дереккөздерге, мысалы, Псевдо-Аполлодордың (б.з.д. II ғасыр) "Библиотекасына" немесе қазіргі кезде жоқ немесе тек фрагменттерде сақталған дереккөздерге, әсіресе Софоклдің трагедиялық пьесасы "Терейге" (б.з.д. V ғасыр) сүйенгені мүмкін. Овидийдің айтуынша, Прокняның Тракия патшасы және Арес ұлы Терейге үйленгенінің бесінші жылында ол күйеуінен: "Маған Афинадағы қарындасымды көруге рұқсат бер / немесе ол Тракияға келіп, мені көрсін" деп сұрайды. Терей келіседі. Алайда, Терей Филомеланы алғаш көргенде оған құмарлық сезінеді, ал Тракияға қайту сапары барысында бұл құмарлық күшейеді. Филомела жарақаттарынан сөйлей алмайды, сондықтан ол өзінің тарихын тоқып, Прокняға жібереді. Содан кейін құдайлар Терейді құрғақ құсқа айналдырады. Филомела туралы әңгімелердің көпшілігі қай әпке жағалаққа немесе қарлығашқа айналғаны және Терей қандай құсқа айналғаны туралы әртүрлі нұсқаларды қамтиды. Ахилл Татий және Псевдо-Аполлодордың "Библиотекасы" сияқты грек мәтіндерінде Филомела қарлығашқа, ал Прокня жағалаққа айналады, бірақ латын мәтіндерінде Филомела жағалаққа, ал Прокня қарлығашқа айналады. Көптеген бұрынғы дереккөздер қазір жоқ болғандықтан немесе тек фрагменттерде сақталғандықтан, Овидийдің миф нұсқасы ең ұзаққа созылған және кейінгі туындыларға ең көп әсер еткен. Ертедегі грек деректерінде Филомела ән айтпайтын қарлығашқа, ал Прокня өкінішпен әдемі, бірақ қайғылы ән шырқайтын жағалаққа айналған. Евстафийдің нұсқасында әпкелердің ролі ауыстырылған, сондықтан Филомела Терейге үйленеді, ал Терей Прокняға құмар болады. Таксономияда және биноминалды номенклатурада мартиндердің (құстардың ішіндегі үлкен денелілер) туысының атауы Прокне, Прокня сөзінің латыншаланған түрі екенін атап өткен жөн. Мифтің атымен аталған басқа туыстарға Crag Martins (Ptyonoprogne) және Saw wings (Psalidoprocne) жатады. Қызығы, суреттегі және әдебиеттегі жағалақтың суреттері мен әнінің көпшілігі әйел жағалақтарға қатысты болғанымен, түрдің әйелдері ән айтпайды - оның орнына түрдің еркегі өзінің ерекше әнін шырқайды. Көптеген қайталаулар мен басқа да еңбектерде (оның ішінде Аристофанның "Қоштар" атты көне комедиясында) Терей құрғақ құсқа айналды деген пікір айтылады. Бірнеше жазушы оқиғаның маңызды бөлшектерін жіберген. Паузанияның айтуынша, Терей Филомела мен Итиске қарсы жасаған әрекеттеріне қатты өкініп, өзін-өзі өлтіреді. Содан кейін екі құс пайда болып, әйелдер оның өліміне аза тұтады. Кейінгі көптеген дереккөздерде Филомеланың тілі кесілгені туралы еске салынбайды. Фукидидтің айтуынша, Терей Тракиялық емес, тракиялықтар мекендеген Фокис қаласындағы Даулиядан шыққан. Фукидид бұл туралы дәлел ретінде ақындар жағалақты "Даулиялық құс" деп атауын келтіреді. Фукидид Пелопоннес соғысы туралы атақты еңбегінде мифке түсініктеме берген, өйткені Софоклдың пьесасы мифтік Терейді қазіргі замандағы Тракия билеушісі Терес I-мен шатастырды деп есептеледі. Кіші Азиядағы мифтің бір түрінде Филомела Келидон ("қарлығаш"), ал оның қарындасы Аэдон ("жағалақ") деп аталады.
Philomela was unable to speak because of her injuries, and so she wove a tapestry (or a robe) that told her story and sent it to Procne. Subsequently, the gods transformed Tereus into a hoopoe. With the story of Philomela, most of the variations concern which sister became the nightingale or the swallow, and into what type of bird Tereus was transformed. In Greek texts like Achilles Tatius and the Bibliotheca of Pseudo Apollodorus, Philomela is transformed into a swallow and Procne into a nightingale, but in Latin texts Philomela is the nightingale and Procne is the swallow. Since many of the earlier sources are no longer extant, or remain only in fragments, Ovid's version of the myth has been the most lasting and influential upon later works. Early Greek sources have it that Philomela was turned into a swallow, which has no song; Procne was turned into a nightingale, singing a beautiful but sad song in remorse. Eustathius' version of the story has the sisters reversed, so that Philomela married Tereus and that Tereus lusted after Procne. It is salient to note that in taxonomy and binomial nomenclature, the genus name of the martins (the larger bodied among swallow genera) is Progne, a Latinized form of Procne. Other related genera named after the myth include the Crag Martins Ptyonoprogne, and Saw wings Psalidoprocne. Coincidentally, although most of the depictions of the nightingale and its song in art and literature are of female nightingales, the female of the species does not sing—it is the male of the species who sings its characteristic song. while a number of retellings and other works (including Aristophanes' ancient comedy The Birds) hold that Tereus was instead changed into a hoopoe. Several writers omit key details of the story. According to Pausanias, Tereus was so remorseful for his actions against Philomela and Itys (the nature of the actions is not described) that he kills himself. Then two birds appear as the women lament his death. Many later sources omit Tereus' tongue cutting mutilation of Philomela altogether. According to Thucydides, Tereus was not King of Thrace, but rather from Daulia in Phocis, a city inhabited by Thracians. Thucydides cites as proof of this that poets who mention the nightingale refer to it as a "Daulian bird". It is thought that Thucydides commented on the myth in his famous work on the Peloponnesian War because Sophocles' play confused the mythical Tereus with contemporary ruler Teres I of Thrace. In a variation of the myth set in Asia Minor, Philomela is called Chelidon ("swallow") and her sister Aëdon ("nightingale").
Басқа аңыздар мен әңгімелерден алынған элементтер
Филомела, Прокня және Терей туралы әңгіме Софоклдің жоғалған "Терей" трагедиясымен көп байланысты. Ғалым Дженни Марш Софоклдың Эврипидтің "Медея" драмасынан кейбір сюжеттік элементтерді – әсіресе, күйеуіне кек қайтару үшін баласын өлтірген әйелді – қарызға алып, оларды өз трагедиясына енгізгенін мәлімдейді. Ол Итистің өлтірілуі Софоклдің пьесасына дейін "Терей" мифінде болмаған және Эврипидтен алынғандықтан қосылған деп санайды. Бұл оқиғаға әлеуметтік және саяси тақырыптар да енген болуы мүмкін, олар гректердің ең өркениетті халықтары деп санаған афиналықтардың Грециядағы басым күштерге сенуімен, ал тракиялықтарды "жабайы тайпа" деп есептеуімен байланысты. Бұл элементтер Софоклдің "Терей" пьесасына және осы кезеңнің басқа да туындыларына енгізілген болуы мүмкін.
Батыс канонында пайда болуы
Филомела аңызы соңғы 2500 жылдан бері түрлі шығармашылық туындыларда – көркем және әдеби шығармаларда пайдаланылып келеді. Ғасырлар бойы аңыз бұлбұл бейнесімен байланыстырылып, оның әні аса әдемі әрі қайғылы деп сипатталған. Көркем, әдеби және музыкалық туындылардағы осы бейненің үнемі қолданылуы осы байланысты нығайтады.
Елизавета және Якоб дәуіріндегі Англия
Ренессанс және Елизавета дәуірінің соңында Филомела мен шолпан бейнесі зорлық-зомбылыққа ұшырағаннан кейін қайғы мен сұлулықтың элементтерін біріктірді. 1576 жылғы "The Steele Glas" атты ұзақ поэмасында ақын Джордж Гаскойн "Филомельді" поэзияның (Poesys) өкілі, оның қарындасы Прогне – сатира (Satyra), ал Тереус – "vayne Delight" ретінде бейнелейді. Филомела мен түнқұмарды сипаттауда әйелдің өз еркімен даусын қайта табуға және оны үнсіздікке мәжбүр етуге талпынған күштерге қарсы тұруға таңдауы көрсетілген. Сыншылар Гаскойнның Филомела мифін жеке тілек ретінде пайдаланғанын және өлең арқылы өзіне қарсы қатыгездік көрсеткен жауларымен күрескенін атап көрсетеді. Гаскойнның 1576 жылғы "Филоменаның шағымы" поэмасында миф жазалау мен бақылауды бейнелеу үшін қолданылады. Сэр Уолтер Рэлидің 1554–1618 жылдардағы "Нимфаның қойшыға жауабы" еңбегінде "уақыт барлық жараларды емдейді" руымен нимфаның қойшының махаббат ұсынысын қатал қабылдамауына байланысты жұбаныш білдіріледі. Ол екінші шумақта (бірнеше мысалдардың ішінде) уақыт өте Филомела өзінің қайғысына "соқыр" болып, болашақ өмірдің оқиғалары оның назарын ауырсынудан аластататынын айтады. Сэр Филип Сиднидің 1554–1586 жылдардағы "Күнқұйрығы" атты әуесқойлық махаббат поэмасында, ол қол жеткізе алмайтын әйелге ғашық болған баяндаушы өзінің романтикалық жағдайын Филомеланың тағдырымен салыстырып, оған қайғыруға көбірек себеп бар екенін мәлімдейді. Алайда, қазіргі әдеби сыншылар бұл мәлімдемені сексистік деп бағалап, Филомеланың зорлануын елеусіз қалдырғанын айтады. Сидни зорлауды "махаббаттың артық болуы" деп, махаббаттан айырылудан гөрі аз жаза деп дәлелдейді, бұл туралы "Мұқтаждықтан артық болудан гөрі, жетіспеуі қайғылырақ" деген жол куәландырады. Драматург және ақын Уильям Шекспир (1564–1616) Филомела мифін жиі қолданады, ең әйгілісі – 1588–1593 жылдар шамасындағы "Тит Андроник" трагедиясында, онда кейіпкерлер зорлау мен Лавинияны Аарон, Хирон және Деметрийдің мүгедектендіруі туралы пікір білдіргенде Тереус пен Филомелаға тікелей сілтеме жасайды. Филомелаға қатысты маңызды сілтемелер "Лукрецияның зорлануы" поэмасында Лукреция бейнесінде, "Симбелин" поэмасында Имоген бейнесінде, сондай-ақ "Жазғы түнгі арман" поэмасында Титанияның шашыратуында кездеседі, онда ол Филомеладан "біздің тәтті шашыратуымызда ән салуын" сұрайды. 102-ші сонетте Шекспир өзінің сүйіктісіне ("жақсы жас жігіт") жүгініп, өзінің махаббат поэзиясын шолпан әнімен салыстырады, "оның қайғылы әндері түнді тыныштандырды" (10-жол) деп атап өтеді, және ақын ретінде "тілін ұстап тұрады" (13-жол) әдемі шолпан әніне құрмет ретінде, оның "әніммен сені мазаламауы үшін" (14-жол). Эмилия Ланье (1569–1645), кейбір ғалымдар Уильям Шекспирдің поэзиясында "Қара ханым" деп аталған әйел деп санайтын ақын, 1611 жылғы "Salve Deus Rex Judaeorum" поэмасындағы "Кукхэмді сипаттау" поэмасында Филомелаға бірнеше сілтеме жасайды. Ланьедің Маргарет Клиффордқа, Камберленд графынасы мен оның қызы Леди Энн Клиффордқа арналған поэмасы Филомеланың "әртүрлі әндеріне" (31-жол) және кейіннен оның "көктемгі әніне" (189-жол) сілтеме жасайды. Бұл кезеңдегі поэзияда шолпан бейнесі жиі кездеседі, оның өзі және оның әні ақындармен "қуаныш" пен шаттық немесе қайғы, қайғы, күйзеліс және жоқтаудың мысалы ретінде сипатталған. Алайда, көптеген адамдар шолпанды қайғы-қасіреттің символы ретінде қолданады, бірақ Филомела мифіне тікелей сілтеме жасамайды.