Кіріспе

Лордтар палатасының зайырлы мүшелері

Лордтар палатасының зайырлы мүшелері – Ұлыбритания Парламентінің жоғарғы палатасының құрамына кіретін зайырлы тұлғалар. Олар өмірлік немесе мұрагерлік теңдер болуы мүмкін, алайда 1999 жылғы Лордтар палатасы реформасы барысында, тоқсан екі теңнен басқа барлық мұрагерлік құқықтары жойылды. Бұл термин осы мүшелерді Англия шіркеуінің епископтары ретінде Лордтар палатасына қатысатын Рухани Лордтардан (Лордс Спиритуал) ажырату үшін қолданылады.

Тарих

Лордтар палатасына мүшелік бір кезде Ирландия жұртынан басқа барлық мұрагерлік титул иелерінің құқығы болды. 1999 жылғы Лордтар палатасы туралы заң бойынша мүшелікке құқығы 92 мұрагерлік титул иесімен шектелді. Лордтар палатасының реформасы британ саясатында үнемі талқыланатын мәселе болып табылады. Дегенмен, 1999 жылдан бері осы мәселе бойынша қосымша заң қабылданған жоқ. Сол кездегі премьер-министр Тони Блэр басшылығымен лордтар реформасы мәселесін қараған Уэйкхэм комиссиясы, лордтардың кейбір уақытша лауазымдарын сайлауға ұсыныс жасады. Бұл жоспар кеңінен сынға ұшырады және Халықтар палатасында ілгерілемеді. Премьер-министр Дэвид Кэмеронның коалициялық үкіметі кезінде Лордтар палатасының құрамын 450-ге дейін қысқарту, кем дегенде бір бөлігін тікелей сайлау және Халықтар палатасының мүшелеріне лордтарға сайлануға мүмкіндік беру туралы қосымша ұсыныстар енгізілді. Алайда, ешқайсысы қабылданбады.

Уақыт иелерінің құрамы

Уақытша Лордтар тұқымдық титул иеленген аз ғана теңдерден және өмірлік теңдердің көп есе көп санынан құралады.

Тұқым қуалайтын теңдер

Уақытша Лордтар тарихи жағынан бірнеше жүз мұрагерлік пэрлерді (ағылшын пэрлерін, сондай-ақ Шотландияның Парламент Лордтарын) қамтиды. Мұндай мұрагерлік лауазымдарды монарх құра алады, ал қазіргі уақытта олар көбінесе премьер-министрдің кеңесімен құрылады. Шотландия және Ирландия пэрлерінің барлығы Лордтар палатасында отыруға рұқсат етілмеді. Шотландия 1707 жылы Англиямен бірігіп Ұлыбритания құрғанда, шотланд мұрагерлік пэрлері тек 16 шотланд өкілдік пэрін Лордтар палатасына сайлауға құқылы болды; өкілдің мерзімі келесі жалпы сайлауға дейін созылуы тиіс еді. 1801 жылы Ирландия Ұлыбританиямен біріккенде де ұқсас ереже қабылданды; ирланд пэрлері 28 өкіл сайлауға рұқсат етілді, олар өмір бойы қызмет ететін еді. Ирландия өкілдерін сайлау 1922 жылы, Ирландияның көп бөлігі тәуелсіз мемлекет болғанда аяқталды; Шотландия өкілдерін сайлау 1963 жылғы Пэрлер туралы заң қабылдануымен аяқталды, осы заң бойынша барлық шотланд пэрлері Жоғарғы палатада орын алды. 1999 жылғы реформадан кейін Лорд-Темпораль ретінде тек 92 мұрагерлік пэр қалды. Олардың екеуі – граф Маршал және Лорд-көздік. Лордтар палатасында мұрагерлік атақтары бойынша отыратын қалған тоқсан пэрдің 15-і бүкіл палата тарапынан сайланады, ал 75-і партиялық топтарға бөлінген Лордтар палатасындағы мұрагерлік пэрлердің өзі сайлайды. Өмірлік пэрлердің дәрежесі тек барон немесе баронесса болып табылады және олар 1958 жылғы Өмірлік пэрлер туралы заңға сәйкес құрылады. Барлық басқа пэрлер сияқты, өмірлік пэрлер де монарх тарапынан құрылады, ол премьер-министрдің немесе Лордтар палатасының тағайындау комиссиясының кеңесімен әрекет етеді. Алайда, конвенция бойынша, премьер-министр саяси тепе-теңдікті сақтау үшін басқа партиялардың лидерлеріне кейбір өмірлік пэрлерді ұсынуға рұқсат береді. 2000 жылы үкімет Кодденхэм Лорды Стивенсон басқаратын тәуелсіз тағайындау комиссиясын құратынын жариялады, ол өмірлік пэрлерге ие болу үшін он бес «халық пэрін» іріктеуге тиіс еді.

Заң иелері

2009 жылы Жоғарғы Сот құрылғанға дейін, Лордтардың бір бөлігі – «Заң Лордтары» деп белгілі болған – Ұлыбритания сот жүйесіндегі соңғы апелляциялық инстанция болып қызмет етті. Осы лордтар Ұлыбритания Жоғарғы Сотының алғашқы төрешілері болды.