Жеттер мен дактардың құдайы Залмоксис

Кіріспе

Тракия құдайы

Зальмоксис, сондай-ақ Сальмоксис (Σάλμοξις), Зальмокс (Ζάλμοξες), Замолксис (Ζάμολξις), Самоксис (Σάμολξις), Замолксис (Ζάμολξες) немесе Замолксе (Ζάμολξε) – Геттер мен Дактардың (Төменгі Дунайдағы халықтың) құдайы. Ол туралы Геродот өзінің «Тарихтар» кітабының IV кітабында, 93-96 тарауларында, б.з.д. 425 жылға дейін жазылғанда айтқан. Ол туған кезде киген аю терісінен (ζάλμος) осылай аталған деседі. Джорданның «Гетика» кітабында ол Зиута және Деценус есімді екі ғалымнан бұрын болған білімді философ болғандығы жазылған. Қазіргі заманда Зальмоксистің діні туралы теориялар мен пікірталастар, мысалы, Мирча Элиаде еңбектерінде, румын ұлтшылдығының және тарихи қызығушылықтың әсеріне тап болады.

Геталардың діні

Страбон өзінің «Географиясында» белгілі бір Декенесті (Декаинеос) γόητα «баяншы» деп атайды. Страбонның айтуынша, патша Буребиста (б.з.д. 82–44) өз халқын «бағындыру» үшін Мысырда болған Децененді жалдаған. Халықтың мойынсұну белгісі ретінде олар Деценейдің бұйрығы бойынша барлық шараптарын жоюға келісті. «Деценей реформасы» – бұл 6-ғасырдың епископы және тарихшысы Джорданның түсіндірмесі, ол Геттерді готтар тарихында (готардың болжамды ата-бабалары ретінде) қамтиды. Джордан Деценейдің геттерге философия мен физиканы қалай үйреткенін айтады. Джордан мәтінге өзінің философиялық білімін қосып жазғаны ықтимал болса да, көптеген қазіргі румын авторлары Деценейді геталардың дінін реформалаған дін қызметкері деп санайды, ол Залмоксиске табынуды халықтық дінге айналдырған және шарап ішуді шектеу сияқты қатаң діни ережелерді енгізген. Жан Коман бұл тыйымды қазіргі православие шіркеуінің Үлкен ораза кезінде сақтайтын диеталық шектеулердің бастауы деп есептейді. Ямблихтың (280–333 жж.) сөзіне қарағанда, «геталықтарға осы нәрселерді үйреткені және олар үшін заңдар жазғаны үшін Залмоксис олардың ең ұлы құдайы деп есептелді». Аристотельдің «Магикустың» қысқаша мазмұнында Диоген Лаэртский Залмоксисті финикиялық Охонмен және ливиялық Атласпен салыстырғаны айтылады. Кейбір авторлар Залмоксисті фракиялық Дионис немесе Зевстің басқа аты деп санайды. Сабазий Джорданның жазбаларында Гебелезис ретінде кездеседі. «-зиус/-зис» жұрнақтарын ескермегенде, «Саба» = «Гебеле» түбірі Кибеле құдайының атымен байланысты, «Кибеленің Зевсі» ретінде. Патралық Мнасей Залмоксисті Кроноспен теңестірді, сондай-ақ Хесихий де солай істейді, ол «Σάλμοξις ὁ Κρόνος» деп жазады. Платонның еңбектерінде Залмоксис сиқыр өнерінде шебер ретінде еске алынады. Залмоксис өзінің есімін ән мен бидің белгілі бір түріне (Хесих) берген. Оның құдай ретіндегі билігі толық анық емес, себебі кейбіреулер оны аспан құдайы, өлілер құдайы немесе құпиялар құдайы деп санайды.

Strabo in his Geography mentions a certain Deceneus (Dékainéos) whom he calls a γόητα "magician". According to Strabo, king Burebista (82–44 BC) hired Deceneus, who had been in Egypt, to "tame" his people. As a sign of the people's obedience, they consented to destroy all their wines as ordered by Deceneus. The "reform of Deceneus" is the interpretation by the 6th century bishop and historian Jordanes, who includes the Getae in his history of the Goths (as assumed ancestors of the Goths). Jordanes describes how Deceneus taught the Getae philosophy and physics. Even if it is more probable that Jordanes interjected his own philosophical knowledge into the text, many modern Romanian authors consider that Deceneus was a priest who reformed the religion of the Getae, changing the worship of Zalmoxis into a popular religion and imposing strict religious rules, such as the restriction of wine consumption. Jean Coman deems this prohibition as the origin of the dietary restrictions followed by the modern Orthodox Church during Lent. According to Iamblichus (280 333 AD), "for instructing the Getae in these things, and for having written laws for them, Zalmoxis was by them considered as the greatest of the gods." Aristotle is said, in the brief epitome of his Magicus given by Diogenes Laertes, to have compared Zalmoxis with the Phoenician Okhon and Libyan Atlas. Some authors assume Zalmoxis was another name of Sabazius, the Thracian Dionysus, or Zeus. Sabazius appears in Jordanes as Gebelezis. Leaving aside the suffixes zius/ zis, the root Saba = Gebele , suggesting a relationship of the name of the goddess Cybele, as "Cybele's Zeus". Mnaseas of Patrae identified Zalmoxis with Cronos, as does Hesychius, who has "Σάλμοξις ὁ Κρόνος". In Plato's writings, Zalmoxis is mentioned as skilled in the arts of incantation. Zalmoxis gave his name to a particular type of singing and dancing (Hesych). His realm as a god is not very clear, as some considered him to be a sky god, a god of the dead, or a god of the Mysteries.

Залмоксиан діні

"Залмоксиан діні" 20 ғасырдың басынан бері жалғасып келе жатқан ғылыми талқылаудың нысаны болып табылады. Василе Пәрван, Жан Коман, Р. Петтазон, Э. Роде және Сорин Палига сияқты кейбір ғалымдардың пікірінше, ежелгі дереккөздерде Залмоксистен басқа геттердің ешқандай құдайы есімделмегендіктен, геттер монотеист болған. Ғалымдардың үшінші тобы геттердің, басқа үнді-еуропалық халықтар сияқты, политеист болғанына сенімді. Олар Диодор Сицилий сияқты ежелгі авторлардың сөздерін келтіреді, ол геттер Гестияға да, Залмоксиске де табынған десті.

Танымал мәдениетте

Румындық Sfinx рок-тобы 1975 жылдан 1978 жылға дейін Zalmoxe прогрессивті рок-альбомы (LP) үстінде жұмыс істеді, оның мәтінін ақын Александру Басараб (іс жүзінде Адриан Хоажаның қалам аты) жазған, ол Zalmoxis туралы әңгімені қайта баяндады. Зальмокс динозавры осы құдайдың құрметіне аталған. "Император: Рим" стратегиялық ойынында "Залмоксиан" діні Дакияда таралған, ал Zalmoxis пантеондағы құдайлардың бірі болып табылады.

Екіншілік көздер

Дана, Дэн. Залмоксис Геродоттан Мирча Элиадеге. Алданған құдай туралы тарихтар, Полиром, Яссы, 2008
Элиаде, Мирча. Залмоксис, жоғалып бара жатқан құдай, Чикаго университетінің баспасы, 1972, 1986
Хансен, Кристофер М., «Тракиялық қайта тірілу: Залмоксис Исаға параллель болатын өліп, қайта тірілетін құдай ма?» Жоғары сын журналы 14.4 (2019), 70–98 бб.
Кернбах, Виктор. Miturile Esenţiale, Editura Ştiinţifică şi Enciclopedică, Бухарест, 1978
Попов, Димитар. Bogat s mnogoto imena (Аты көп құдай), София, 1995
Венедиков, Иван. Mitove na bulgarskata zemya: Mednoto Gumno (Болгар жерінің мифтері: Мыс астық сарқыты), София, 1982