Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тракиялық дауыл және найзағай құдайы
Thracian god of storm and lightning
Зибелтиурдос – тракиялық аспан, найзағай және жаңбыр құдайы, оның есімі көбінесе эпиграфикалық ескерткіштерден белгілі. Осы құдайға қатысты көне әдебиеттегі жалғыз сілтеме Цицеронның Пизонға қарсы айтқан сөзінде кездеседі, онда ол Jovi Vrii (Iuppiter Urius) деген атпен аталған. Цицеронның сөзіне қарағанда, Юпитер Уриус ең ежелгі және құрметті шарттық ғибадатханаға ие болған, ол жаулап алушы әскерлер тарапынан тоналып, одан аурулар тараған, соның салдарынан зардап шеккендер ешқашан сақайна алмаған. Оның культы, құлшылығы немесе функциялары туралы нақты қорытынды жасауға жеткілікті мәлімет жоқ. Сақталған бейнелер Зибелтиурдосты ежелгі грек құдайы Зевс Күн күркіреумен байланыстыруға негіз береді; ол көтерілген оң қолында найзағай ұстаған, ал оң жағында қанаттарын жайған бүркіт бейнеленген.
Zibelthiurdos is a Thracian god of heaven, lightning and rain, whose name is known mainly from epigraphic monuments. The only known reference to this god so far in ancient literature is in Cicero's speech against Pizon, where he is mentioned under the name Jovi Vrii (Iuppiter Urius). According to Cicero, Jupiter Urius had the most ancient and venerated of the barbarian temples, which was sacked by invading armies and resulted in diseases from which those afflicted never recovered. There is not enough information to draw clear conclusions about his cult, worship, or functions. The preserved images give reason to connect Zibelthiurdos with the ancient Greek God Zeus the Thunderer; he is depicted holding a lightning bolt in his raised right hand, and to his right an eagle with wings spread out.
Этимология
Оның есімі шамамен "Найзағай алып жүруші" немесе "Көккіреуші" дегенді білдіреді, бірақ Зибелтиурдос оның аты ма, әлде лақап аты ма – белгісіз. Томашшек Зибель мен Збель бір түбірден шыққан сөздер деп түсіндірді, бірақ бұл сөздердің біріншісін көне нұсқа деп санайды (мысалы, фракиялық патша Ζιβέλμιος немесе Zibelmios). Димитар Детшев болса, Zber және Zbel бөлшектерінің Proto Indo European түбірі *ģwer 'жарық беру, шашу' екенін болжады. Атаудың екінші бөлігіне келсек, үлкен айырмашылықтарға қарамастан, олардың барлығы *twer/*tur 'ие болу' түбірінен шыққан, ал *dho – амалшы жұрнағын көрсетеді. Осылайша, оның аты 'найзағайды иеленуші' дегенді білдіруі мүмкін.
His name speculatively means "Lightning Carrier" or "Thunderer", but it is uncertain whether Zibelthiurdos is his name or an epithet. Tomaschek interpreted that Zibel and Zbel were the same word, although he believed the former to be the older form (cf. Thracian king Ζιβέλμιος, or Zibelmios). He also derived Zbel from a Proto Indo European stem *ģʰeib
In another line of scholarship, Dimitar Detschew assumed that the particles Zber and Zbel derived from a Proto Indo European stem *ģwer 'briller, éclairer'. As for the second part of the names, despite the grand variation, they all derived from a stem *twer/*tur 'to have', while *dho would indicate a nomen agentis suffix. Thus, his name would mean 'he who has the lightning'.
Қарым-қатынас сөздері
Томасшекке сәйкес, *ģʰeib-тің одан әрі туыстас сөздеріне литва тіліндегі žaibas "найзағай", етістік žibėti "жарық беру, жарқырау" және, мүмкін, хорват тіліндегі zúblja "машина, шам" және словен тіліндегі zubelj "жалын" жатады. Сол сияқты, болгар тілшісі Владимир И. Георгиев литва тіліндегі Žiburys "жарық, шам" сөзімен байланысты екенін ұсынды. Болгар тілшісі Иван Дуриданов Zbel сөзінің латыш тіліндегі zibele "найзағай" сөзімен туыстас екенін көрсетті.
Per Tomaschek, further descendants of *ģʰeib would include Lithuanian žaibas "lightning", verb žibėti "to shine, to glow", and possibly Croatian zúblja "torch" and Slovene zubelj "flame". In the same vein, Bulgarian linguist Vladimir I. Georgiev proposed a connection to Lithuanian Žiburys 'light, torch'. Bulgarian linguist Иван Дуриданов indicated the word Zbel is related to Latvian zibele "lightning".
Мұра
Кейбір ғалымдар албан құдайының аты Шурдх пен теонимі Зибельсурдустың екінші бөлігі арасындағы қатыстылық бар екенін айтқан.
Some scholars have suggested a relation between the Albanian deity name Shurdh and the second part of the theonym Zibelsurdus.
Мәдени орындары
Зибельтиурдос ғибадатханалары Кюстендил облысындағы Големо Село ауылының жанында – тракиялық Дентеллеттер тайпасы қоныстанған аймақта, сондай-ақ Пазарджик облысындағы Капитан Димитриево ауылының жанында табылды. Оның суреті Эсквилин төбесінен табылған рельефте бейнеленген, онда ол Ямбадуламен (немесе Иамбадуламен) бірге көрсетілген, бұл табиғаты белгісіз тұлға. Ежелгі Дардания аумағында Збелтиурдос құдайына арналған кем дегенде үш жазу табылды: біреуі Качаникте, екіншісі Любанакта (Скопье қаласының жанында), ал үшіншісі Куманове қаласының жанындағы Довезенакта.
Zibelthiurdos shrines have been found near the village of Golemo Selo in the Kyustendil Region – an area inhabited by the Thracian Dentellets tribe – as well as near Kapitan Dimitrievo village in the Pazardzhik Province. His image was discovered in a relief from the Esquiline Hill, where he is depicted along with Yambadula (or Iambadoule), a figure of an unclear nature. At least three inscriptions to deity Zbeltiurdus were found in the ancient Dardanian territory: one in Kaçanik, another in Ljubanac (near Skopje), and the third in Dovezenac, near Kumanovë.
Басқа қолданыстар
Антарктидадағы Збельсурд мұздығы құдайдың құрметіне аталған.
The Zbelsurd Glacier of Antarctica is named after the god.