Кіріспе
Зороастризмдегі құтқарушы тұлға Саошиант (саошианат) – ауэста тіліндегі термин, сөзбе-сөз "қайырлылық әкелетін" дегенді білдіреді және Зороастризмнің қасиетті жазбалары мен дәстүрінде әртүрлі мағыналарда қолданылады. Атап айтқанда, бұл атау Саошиантқа, жамандық толығымен жойылған әлемнің соңғы жаңартылуы – Фрашокеретиді әкелетін эсхатологиялық құтқарушы тұлғаға тиесілі. Зороастризм дәстүрінде бұл термин Сошандар деп қысқартылып, соңғы жаңартуды кезең-кезеңімен іске асыруға болжам жасалған үш құтқарушы тұлғаға қатысты қолданылды.
Saoshyant ( saoš́iiaṇt̰) is an Avestan language term that literally means "one who brings benefit", and which is used in several different ways in Zoroastrian scripture and tradition. In particular, the expression is the proper name of the Saoshyant, an eschatological saviour figure who brings about Frashokereti, the final renovation of the world in which evil is finally destroyed. The term was contracted to Soshans in Zoroastrian tradition and came to apply to three saviour figures that were prophesied to progressively bring about the final renovation.
Этимология
Авеста сөзі Саошиант етістік түбірдің болашақ шақ түбірінен жасалған белсенді қатысушыдан (–ant жұрнағымен көрсетіледі), ол өзі Proto-үнді-Еуропа түбірінен *'көтерілу', 'ісіну' деген мағынаға келеді. Авестадағы sūra 'күшті' және yawaēsū 'мәңгі гүлденуші' сөздері осы түбірден туындаған. Уақыт өте келе, етістік түбір 'пайдалы болу, тиімді, артықшылық' және 'пайда жасау, тиімділікке жеткізу, дамыту' сияқты кеңейтілген мағыналарға ие болды. Зороастрийлер Саошиант сөзін осы кеңейтілген мағынада түсіндірген. Яшт 13-нің 128 және 129 шумақтарында сөздің этимологиясы былай түсіндіріледі: "Біз әділ Астват Әратаның фравашиіне құлшылық етеміз, ол барлық материалдық өмірді дамытатындықтан (sāwayāt̰), атымен Жеңімпаз Саошиант болады".
Жазбаларда
Зороастризмнің ең қасиетті әндері – «Гаталарда» бұл термин пайғамбардың өзінің миссиясына және адамзатқа «пайда әкелетін» оның ізбасарларының қауымына қатысты жалпы атау ретінде қолданылады. Жалпы атау «Жас Авестада» (мысалы, Ясна 61.5) да кездеседі, онда ол діни басшыларды, соның ішінде Зороастрды (мысалы, Ясна 46.3) жалпылама білдіреді. Ал құтқарушы тұлғаның тұрақты эпитеті – astvat әrәta, «әділдікті бейнелейтін», оның атында арта/аша «Шындық» элементі бар. Осы құтқарушылар Ахура Мазданың ілімін «ашаның күшімен шабыттанған істермен» (Ясна 48.12) орындайды. Саошиант алғаш рет «Жас Авестада» жеке есім ретінде пайда болады, нақтырақ айтқанда, 13.129 Яштта, онда ол жекеше түрінде қолданылады және Астват эрета Саошианттың баламалы аты болып қалыптасады. Жекеше түрі Ясна 59.1-де де кездеседі, онда Веретрагна Саошианттың қарсылықты жеңудегі қаруы деп айтылады. Көпше түрі, мысалы, 17.1 Яштта кездеседі, онда Аши – «жайлаудың» құдайлығы Саошианттарға «ұлыстық жасау» (frasho. kereti) күшін беру үшін сипатталған. Бұл термин «Жаңару» деп те аударылуы мүмкін және этимологиялық тұрғыдан «ылғалды жасау» деп түсіндіріледі. Саошиант немесе Астват эретаның болашақ құтқарушы ретіндегі рөлі 19.88-96 Яштта қысқаша сипатталған, онда ол Фрашокеретиге жететіні, әлемді кемелді және өлмейтін ететіні, ал зұлымдық пен Друж жоғалатыны айтылады. Ол Виспаның ұлы деп танылады. taurwairî және ол Қансая/Кансава көлінен пайда болып, өткенде түрлі джендерлерге қарсы ирандық батырлар мен патшалар қолданған Веретрагна қаруын алып келеді. Хаурватат, Амеретат, әділ Дураоша және осыған ұқсас басқа да тұлғалар оның серіктері болады және олар бірге Ангра Майньюдың зұлым туындыларын жояды.
Дәстүр бойынша
Жазбаларда (мысалы, Yasht 19.88–96, жоғарыда қараңыз) қысқаша айтылған, бірақ 9–12 ғасырлардағы мәтіндерде толық дамыған – соңғы жаңару кезіндегі Саошианттың рөлі. Бұл орта парсы мәтіндерінде атау Сошанс немесе осыған ұқсас түрде (қазіргі заманғы зороастризмде Сошанс) қысқартылған. Зороастризм дәстүрінің ортағасырлық еңбектері үш болашақ құтқарушыны көз алдына келтіреді, олардың әрқайсысы Сошанс/Саошиант, әлемнің соңғы 3000 жылының әр мың жылдығының соңында (бұл үш мыңжылдық «Зороастрдың мыңжылдығынан» кейін келеді). Дәстүрге сәйкес (мысалы, «Джамаспа Намагта» кездеседі), бірінші Саошиант (Х)Ушедар, екіншісі (Х)Ушедарма, ал үшіншісі қайтадан Саошиант болады, ол адамзатты зұлымдыққа қарсы соңғы шайқаста жетектейді. Ортағасырлық еңбектер сондай-ақ болашақ үш құтқарушының қыздардан туғандығы туралы мифті жеткізеді, олардың аналары Зороастр пайғамбардың тұқымын керемет түрде сақтаған көлде тазаланған кезде олар ұрықтанған. Саошианттың тұжырымдалуы мен ерте өмірі Дэнкард 7.10.15ff-те былай сипатталған: шешуші соңғы шайқастан отыз жыл бұрын Эредат федхри («Жеңімпаз көмекші») есімді қыз, оның лақап аты «Дене жасаушы», көлге кіреді (Яшт 19.92-де бұл «Кансава көлі»). Суға отырған, «еркектермен қарым-қатынас жасамаған» қыз «жеңімпаз білім» алады. Оның ұлы дүниеге келгенде анасынан тамақтанбайды, денесі күндей жарқырайды, ал «патшалық дәреже» – Хварэнах онымен бірге болады. Содан кейін ол 57 жыл бойы тек көкөніспен (17 жыл), содан кейін тек сумен (30 жыл), ал соңғы 10 жыл бойы тек «рухани тамақпен» күшін алады. Соңғы жаңару оқиғалары Бундахишнде (30.1ff) сипатталған: зұлымдықпен соңғы шайқаста язаттар Арайман мен Атар «жоталар мен таулардағы металды балқытады, ол жер бетінде өзен сияқты ағады» (Бундахишн 34.18), бірақ адалдар (яғни ашаван) зардап көрмейді. Ақырында Ахура Мазда жеңіске жетеді, оның өкілі Саошиант өлгендерді қайта тірілтеді, олардың денелері мәңгілік кемелділікке толы болады, ал олардың жандары тазартылып, Құдаймен қайта бірігеді. Осы кезде уақыт тоқтайды, ал аша және өлместік мәңгілік болады.
Бахаи дініне
Бахаи дәстүрі Саошиант (Бахаи 'Сошиош') пайғамбарлықтарының Бахаулланың тұлғасында орындалғанын, ал зороастрий дәстүріндегі қалған екі Сошан Мұхаммед пен Бабқа сілтеме жасайды деп түсіндіріледі.