Кіріспе

Гавайидегі жапон тілінен алынған сөздер мәдениеттің түрлі салаларында кездеседі. Гавайи пиджинінде (немесе Гавайи креол ағылшын тілінде) көптеген сөздер жапон тілінен алынған. Жапонияның Гавайи тіліне лингвистикалық әсері 1868 жылы Жапониядан алғашқы иммигранттар келген кезден басталып, бүгінгі күні Гавайидегі көптеген жапон-американдықтармен жалғасуда.

Өмірбаян

Жапондық американдықтар арасында таралған басқа да жапон сөздері бар ("оказу" және "обаачан"), бірақ Гавайидің жалпы халқы арасында олар бұрынша танымал емес. Мұндай сөздер осы тізімге енгізілмеген, сондай-ақ ұлттық деңгейде ағылшын тіліне енген жапон сөздері де, мысалы "аниме" (ja:アニメ), "караоке" (ja:カラオケ), "самурай" (侍) және "суши" (ja:寿司). Гавайи Америка Құрама Штаттарындағы басқа штаттардан ерекшелігі – жапон сөздері көбінесе жапондық айтылуын сақтайды, тіпті "караоке" және "каратэ" сияқты америкалық ағылшын сөздігіне енген сөздерде де "р" дыбысы солай естіледі. Алайда, АҚШ-та жапон мәдениетінің әсері жылдар бойы артып келеді, бұл Гавайиде жапон терминологиясын қолдануды одан әрі күшейтті. Жапон тағамдарының танымалдылығы мен қолжетімділігі артты, әсіресе АҚШ-тағы суши және Top Ramen тарихында, сондай-ақ 21-ғасырда рамен мейрамханаларының пайда болуында. Гавайи тағамдарына негізделген поке ресторандарында да жапондық ықпалға ие тағамдар бар. Мәдениеттің тағы бір әсері – 1980-ші жылдардан бастап аниме мен манганың кең таралғаны және қолжетімділігі, соның ішінде Viz Japanese comics ағылшын тілінде және Mangajin журналы. Осы фандом "косплей" атауын әкеліп, оны кең аудиторияға таратты. Кейбір сөздер стандартты жапон тілінен емес, Жапонияның аймақтық диалектілерінен шыққан. Мысалы, "бобора" сөзі тек белгілі бір префектураларда, әсіресе көптеген жапон иммигранттары келген Батыс Жапонияда ғана қолданылады. Ол португал тіліндегі "abóbora" сөзінен шыққан, яғни жапон қырыққабаты.

Тағам

Анпан (жап. あんパン, 餡パン): Азуки бұршағы пастасымен толтырылған және үстіне кунжут себілген тәтті нан. Әдетте жапондық нұсқасынан ірілеу. Бенто (жап. 弁当, べんとう): Пикниктерге, саяхаттауға ыңғайлы, тасымалдауға арналған түскі астың қорабы. Әдетте күріш, ет немесе балықтан жасалған негізгі тағам және гарнирлер болады. Бұрын қағаз табаққа салынған тағамды жұқа картон қорапқа қоятын. Қазір әр тағамға арналған ыңғайлы пенопласт контейнерлерде болады. Фурикаке: Теңіз шөптері мен кунжут тұқымынан жасалған, күрішті дәмдеу үшін қолданылатын қосымша. Манжү (жап. 饅頭): Сырты ұннан жасалған, іші тәтті азуки бұршағы пастасы бар тәтті нан. Мисо шорпасы (жап. 味噌汁): Мисо деп аталатын ашытылған соя пастасынан жасалған шорпа. Жапонша «мисо ширу». Мочи (жап. 餅): Арнайы күріштен дайындалған, жақсы қайнатылған, қою массаға айналған күріштен жасалған тоқаш. Мочи тәтті немесе тәтті емес болуы мүмкін. Жапониядағыдай, Жаңа жылда жиі дайындалып желінеді. Мочиге көбінесе тәтті азуки бұршағы қосылады. Мочи хрускілі (kранчи): Шоюмен дәмделген күріш кеспесі. «Каки мочи» деп те атайды. Жапон тілінде «араре» деп аталады. Мочи мұздағы: Жұқа қабат мұздатылған мочимен қапталған мұздақ. Мусуби: Кептірілген балдырға оралған күріш үшбұрышы; ішінде маринадталған уме немесе балықтың кесегі болуы мүмкін, ал болмауы да мүмкін. Спам мусубидің үстіне СПАМ етінің бір бөлігі қойылады. Жапон тілінде күріш доптарын білдіру үшін көбінесе «онгири» сөзі қолданылады. Нақты айтылмаса, «мусуби» әдетте үшбұрышты түрін білдіреді (дөңгелек күріш доптары тек жерлеу рәсімінде желінеді). Шою (жап. 醤油): Соя соусы. «Шою күріші» — күріш үстіне себілген «соя соусы». «Шою x» — соя соусында пісірілген кез келген ингредиент, мысалы, «Шою тауығы», «Шою шошқа еті», «Шою тофуы». Бұл термин соншалықты кең таралғандықтан, Гавайи тұрғындарының көпшілігі бұл соя соусының ағылшын тіліндегі жалпылама атауы емес екенін білмейді. Сукияки (жап. すき焼き): Сукияки соусында пісірілген жұқа кесілген сиыр еті, көкөністер және тофу. (Бұл сонымен қатар 1963 жылы Кю Сакамото танымал еткен АҚШ-тағы №1 хит ән. Әннің жапонша атауы «Ue o muite arukō» — бұл тағаммен ешқандай қатысы жоқ.) Терияки (жап. 照り焼き): Шою мен қанттан жасалған соусқа малынған қуырылған ет. «Тауық» сияқты ет туралы сөздер көбінесе қоса беріледі. Тағамдардың танымал түрі. Көбінесе «тери» деп қысқартылады, мысалы, «тери бургер». Тако (жап. タコ): Сиырқазбақ. Көбінесе «тако поке» деп аталатын жергілікті тағамда қолданылады.

Нысандар

Бенджо (ja:便所): Туалет, гавайилік луамен салыстырылады. Бастапқыда жапон сөзі болғанымен, Жапонияда қазір оны қарапайымдық деп санайды, ал көптеген жапондықтар бұл терминді ұнатпайды. (Қараңыз: Жапон туалеті). Бобора: Жапониядан жаңа келген ауылдық адам. "Жапон боборасы" деп те атайды. Бұл сөз жапон диалектісінен шыққан, португал тіліндегі abóbora сөзінен (жапон қызылшасы) алынған. Боро-боро: Ескі киімдер, тымсықтар. Үй бояу, машина жөндеу сияқты жұмыстарға киетін киімдер. Чаван шашы: Кішкентай жапон қыздарында жиі кездесетін шаш стильі. Шашқа астау (茶碗, chawan) киіп, шетін кесіп тастағандай көрінеді. Жапон тілінде бұл стиль окаппа деп аталады, ол жапон мифологиясындағы каппа деген жаратылыстың шашына ұқсайды. Дайкон аяқтары: Дайкон (ja:ダイコン немесе 大根) – ірі, ақ түсті, дөңгелек пішіндес түйін. Бұл термин жапон әйелдерінің аяқтары қысқа және жуан болып көрінуіне қатысты айтылады. Мұның себебі ұзақ уақыт отыру болуы мүмкін. Жапон тіліндегі сәйкес термині – дайкон аши. Гири-гири: Бас шашының түйілуі. Гири-гири стандартты жапон тілінде басқа мағынасы бар ономатопоэтикалық сөз. Бұл қолданысы негізінен Батыс Жапониядағы жергілікті диалекттерден шыққан, онда ол tsumuji дегенді білдіреді – стандартты жапон тіліндегі бас шашының түйілуіне арналған сөз. Ханакусо: Құрғақ мұрынның шырыны. Хана – мұрын, кусо – қалдық. Кусо жапон тілінде адамның нәжісін білдіреді. Бұл сөз стандартты жапон тілінде де кездеседі. Ханабудда (немесе ханабата): Ханакусоның сұйық түрі. Бата сөзі ағылшын тілінен "май" деген мағынаны білдіреді. Жапон тілінде бұл термин әдетте ханамидзу ("мұрын суы") деп аталады. Ханабудда күндері: Ханабудда көбінесе мұрынын сүрмейтін кішкентай балаларда кездеседі. Сондықтан, ханабудда күндері Гавайидегі жастық шақты білдіреді. Хаши (немесе охаши): Жапонша тамақ жеуге арналған таяқшалар. "Кикайда": "Кикайда" атты телесериал Гавайиде өте танымал болғаннан кейін, "Кикайда" супергеройлерді көрсететін балалар шоуларының жалпы атауына айналды. Шиши: Несеп немесе несеп шығару, "шишиге бару" немесе "шиши жасау" үшін қолданылады. Double Tongued Dictionary сөздігі "шиши" сөзінің үш этимологиялық түбін көрсетеді: несеп шығару дыбысын еліктеу, жапон тіліндегі шико ("несеп") сөзінен (немесе шито 尿 "несеп") алынған, немесе португал тіліндегі xixi ("несеп") сөзінен. Жапон тілінде "го ши ши" деп оқылатын 五 四 四 "5 4 4" санына негізделген канжи әзілі бар. Сондықтан, "I gotta five four four" фразасы – "Мен шишиге баруым керек" деген Pidgin эвфемизмі. Зори: Резеңке табаны бар аяқ киім, материктік АҚШ-та флип-флоп деп атайды. "Шалбар" немесе "шұлық" сөздерімен синоним. Жапон сөзі zori (ja:草履). Стандартты жапон тілінде "жағажай сандалы" (ja:ビーチサンダル) деп аталады.

Әр түрлі

Суға түсе бер. Жапон тіліндегі "боха боха" сөзінен шыққан, шашыраған дыбыстарды білдіретін сөз. Бон биі (ja:盆踊り): Жапон Бон фестивалінен. Бұл, қайтыс болғандардың рухын қарсы алу үшін будда ғибадатханаларының сыртында жыл сайын өткізілетін жазғы би. Адамдар мұнараның айналасында шеңберлеп билейді, ән айтады және тайко барабанын соғады. Бон биінің ең танымал әні – "Танко буши" (炭坑節). Буддахед: Жапон тегінен шыққан Гавайи азаматы. Бұл контексте "Будда" сөзі жапон тіліндегі "豚 (buta)" – "шошқа" деген сөздің бұрмалануы болуы мүмкін. Ал "Катонк" термині АҚШ материгінен келген жапон-американдықтарды білдіреді. Хабут/Хабутеру: Әсіресе, біреудің ренжіткенінен кейін ашуланып, наразы болу сезімі. Бұл стандартты жапон тілі емес, Хиросима диалектісінен алынған. Ян кен по: Тас (жау), қағаз (ашық қол) және қайшы (бейбітшілік белгісі) ойыны. Жапон тілінде "жан кен" немесе "жан кен пон" деп аталады. Жапондықтар қолдарын көрсету алдында Гавайиде қолданылатын ("janken na manken an saka saka po") прелюдияны айтпайды. Бұл "жан кен по" прелюдиясы аралға қарай өзгеше болуы мүмкін және көбінесе балалар қолданады. Шибай: Адалдықсыздық, жалғандық. Көбінесе, жалған бет көрсетіп жүретін саясаткерлерге немесе ықпалды тұлғаларға қатысты қолданылады. Жапон сөзі "шибай" – "театрлық қойылым" деген мағынаны білдіреді. Скебе: Ылқымды. Жапон тіліндегі "сукебе" сөзінен. Жапон тілінде осы мақсатта "H" (экки) сөзі де қолданылады, ал "сукебе" – бұзық, әдепсіз адамды білдіреді. Скош: Аз ғана. Жапон тіліндегі "сукоши" – "аздап" деген мағынаны білдіреді.