Түркиядағы либерализмнің тарихы: Осман империясындағы реформалар (Танзимат кезеңі), либерал министрлер мен жас османдықтардың рөлі. Конституциялық дәуірге дейінгі өзгерістер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркиядағы либерализмге шолу. Либерализм Осман империясында Танзимат реформалары дәуірінде пайда болды.
Overview of liberalism in Turkey
Liberalism was introduced in the Ottoman Empire during the Tanzimat period of reformation.
Тарих
1876 жылдың 30 мамырында Абдулазиз шаңырағынан түсірілген кезде Мурад V сұлтан атанды. Ол француз мәдениетіне қатты әсер еткен және либерал болған.
On 30 May 1876, Murad V became the Sultan when his uncle Abdülaziz was deposed. He was highly influenced by French culture and was a liberal.
Танзимат
Танзимат, сөзбе-сөз Осман империясының қайта ұйымдастырылуы дегенді білдіреді (Низамды қараңыз), 1839 жылы басталған және 1876 жылы Бірінші конституциялық дәуірмен аяқталған реформалау кезеңі болды. Танзиматты жүзеге асырудың себептері бюрократиялық болғанымен, оны Димитриос Замбакос паша, Кабули Мехмед паша, құпия қоғам «Жас Османдықтар» және Мидхат паша сияқты либералды министрлер мен зиялылар итермеледі. Мидхат паша Осман парламентінің негізін қалаушыларының бірі болып саналады. Азаматтық бостандықтарды жақсарту үшін көптеген өзгерістер жасалды, бірақ көптеген мұсылмандар оларды ислам әлеміне шеттен келген ықпал ретінде қарады. Бұл түсінік мемлекеттің реформалық күш-жігерін қиындатты. Осман империясының аумағында өмір сүрген барлық халықтарды біріктіру мақсатында «мұсылман және мұсылман емес, түрік және грек, армян және еврей, күрд және араб» саясаты жүргізілді. Бұл саясат ресми түрде 1839 жылғы Гүлхан жарлығымен басталды, ол мұсылман және мұсылман емес Осман азаматтарына заң алдында теңдік жариялады. Танзимат реформалары солтан Махмуд II тұсында басталды. 1839 жылғы 3 қарашада сұлтан Абдулмеджид I Гүлхан жарлығын немесе Танзимат Ферманын деп аталатын хатт-и-шариф, яғни императорлық жарлық шығарды. Одан кейін оның саясатын іске асыратын бірнеше заңдар қабылданды. Жарлықта сұлтан «жаңа институттар арқылы Осман империясының провинцияларына тиімді басқарудың артықшылықтарын жеткізуді» көздегенін айтты. Реформалардың арасында құлдықты және құл саудасын жою; гомосексуализмді қылмыстық жазадан босату; азаматтық қызметшілерді даярлайтын жоғары оқу орны – Азаматтық қызмет мектебін құру; Баспасөз және журналистика ережелері кодексі;
The Tanzimât, literally meaning reorganization of the Ottoman Empire (see Nizam), was a period of reformation that began in 1839 and ended with the First Constitutional Era in 1876. Although the motives for the implementation of Tanzimât were bureaucratic, it was impulsed by liberal ministers and intellectuals like Dimitrios Zambakos Pasha, Kabuli Mehmed Pasha, the secret society Young Ottomans, and Midhat Pasha, who is also often considered one of the founders of the Ottoman Parliament. Many changes were made to improve civil liberties, but many Muslims saw them as foreign influence on the world of Islam. That perception complicated reformist efforts made by the state. A policy called Ottomanism was meant to unite all the different peoples living in Ottoman territories, "Muslim and non Muslim, Turkish and Greek, Armenian and Jewish, Kurd and Arab". The policy officially began with the Edict of Gülhane of 1839, declaring equality before the law for both Muslim and non Muslim Ottomans. The Tanzimât reforms began under Sultan Mahmud II. On November 3, 1839, Sultan Abdulmejid I issued a hatt i sharif or imperial edict called the Edict of Gülhane or Tanzimât Fermânı. This was followed by several statutes enacting its policies. In the edict the Sultan stated that he wished "to bring the benefits of a good administration to the provinces of the Ottoman Empire through new institutions." Among the reforms were the abolition of slavery and slave trade; the decriminalization of homosexuality; the establishment of the Civil Service School, an institution of higher learning for civilians the Press and Journalism Regulation Code;
Жас османдықтар
Жас Османдықтар – 1865 жылы Осман империясындағы Танзимат реформаларына наразы болған, олардың пікірінше, реформалар жеткіліксіз болғандықтан, империядағы автократияны жоюды көздеген Осман түрік зиялыларының құрған құпия қоғамы. Жас Османдықтар империяны сақтап, конституциялық үкімет құрудың еуропалық дәстүрімен жаңарту арқылы Осман қоғамын өзгертуді мақсат етті. Идеологиялық тұрғыдан жиі келіспеушіліктер болғанымен, олардың барлығы жаңа конституциялық үкіметтің «Осман саяси мәдениетінің негізі ретінде исламның тоқтаусыз және маңызды күшіне» ден қоюы керек екендігіне келісті. Алайда, олар исламдық идеалдарды қазіргі либерализм мен парламенттік демократиямен үйлестірді. Олар үшін еуропалық парламенттік либерализм – ислам қағидаларына сәйкес үлгі болатын, және «Исламдық үкімет туралы ұғымдарды Монтескье, Дантон, Руссо және заманауи еуропалық ғалымдар мен мемлекет қайраткерлерінің идеяларымен қабыстыруға тырысты». Жас Османдықтар империяның құлдырауының басты себебі – исламдық принциптерді тастап, еуропалық модернизацияны сөзсіз қабылдауы, осы екі жақтың да мүддесіне зиян келтіретін келісімдер жасауы деп санайтын. Олар мемлекет пен халқының мүддесіне ең пайдалы деп есептеген жолмен екеуін біріктіруге ұмтылды. Империяның негізін құраған исламдық негіздерін сақтай отырып, еуропалық үкімет үлгілерін енгізу арқылы империяны қайта жандандыруды көздеді. Бұл қоғамның көрнекті мүшелері – Ибрахим Шинаси, Намик Кемал, Али Суави, Зия Паша және Ага Эфенди сияқты жазушылар мен публицистер болды. 1876 жылы Жас Османдықтар үшін шешуші сәт болды: сұлтан Абдулхамид II қарсылықпен 1876 жылғы Осман конституциясын (Kanûn u Esâsî) жариялады, бұл Осман империясында конституция жасауға жасалған алғашқы әрекет болды және Бірінші конституциялық дәуірдің бастауын берді. Бұл кезеңнің ұзақтығы қысқа болғанымен, Абдулхамид 1878 жылы конституция мен парламентті тоқтатып, өзі билікте болған абсолюттік монархияға қайта оралуға ұсыныс жасады. Алайда, Жас Османдықтардың мұрасы мен ықпалы империя құлағанға дейін сақталды. Бірнеше онжылдықтан кейін, реформаға ұмтылған Османдықтардың тағы бір тобы – Жас Түріктер, Жас Османдықтардың күш-жігерін қайталады, бұл 1908 жылғы Жас Түрік төңкерісіне және Екінші конституциялық дәуірдің басталуына әкелді.
The Young Ottomans were a secret society established in 1865 by a group of Ottoman Turkish intellectuals who were dissatisfied with the Tanzimat reforms in the Ottoman Empire, which they believed did not go far enough, and wanted to end the autocracy in the empire. Young Ottomans sought to transform Ottoman society by preserving the empire and modernizing along the European tradition of adopting a constitutional government. Though the Young Ottomans were frequently in disagreement ideologically, they all agreed that the new constitutional government should continue to be somewhat rooted in Islam to emphasize "the continuing and essential validity of Islam as the basis of Ottoman political culture." However, they sincreticize Islamic idealism with modern liberalism and parliamentary democracy, to them the European parliamentary liberalism was a model to follow, in accordance with the tenets of Islam and "attempted to reconcile Islamic concepts of government with the ideas of Montesquieu, Danton, Rousseau, and contemporary European Scholars and statesmen." The Young Ottomans believed that one of the principal reasons for the decline of the empire was abandoning Islamic principles in favor of imitating European modernity with unadvised compromises to both and they sought to unite the two in a way that they believed would best serve the interests of the state and its people. They sought to revitalize the empire by incorporating certain Europeans models of government, while still retaining the Islamic foundations the empire was founded on. Among the prominent members of this society were writers and publicists such as İbrahim Şinasi, Namık Kemal, Ali Suavi, Ziya Pasha, and Agah Efendi. In 1876, the Young Ottomans had their defining moment when Sultan Abdülhamid II reluctantly promulgated the Ottoman constitution of 1876 (Kanûn u Esâsî), the first attempt at a constitution in the Ottoman Empire, ushering in the First Constitutional Era. Although this period was short lived, with Abdülhamid ultimately suspending the constitution and parliament in 1878 in favor of a return to absolute monarchy with himself in power, the legacy and influence of the Young Ottomans continued to endure until the collapse of the empire. Several decades later, another group of reform minded Ottomans, namely the Young Turks, repeated the Young Ottomans' efforts, leading to the Young Turk Revolution in 1908 and the beginning of the Second Constitutional Era.
"Еркіндік және келісім" партиясы
1911: Диктаторлық бейімділіктерге жауап ретінде, либералды "Азаттық және келісім партиясы" (Хурриет және Итилаф Фыркасы) құрылды. 1913: Партия тыйым салынды.
1911: As a reaction to dictatorial tendencies, the liberal Freedom and Accord Party (Hürriyet ve İtilaf Fırkası) is founded. 1913: The party is banned.
Осман либералды халық партиясы / Еркіндік партиясы
1918: Фетхи Окяр 1918 жылы Осман либералды халық партиясын (Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası) құрды. 1920 ж. Партия таратылды. 1930: Заңды оппозициялық партияның болуына мүмкіндік беру үшін, Әта Түрк Окярды "Азаттық партиясын" (Hürriyet Fırkası), сондай-ақ "Либералды Республикалық партиясын" (Serbest Cumhuriyet Fırkası) құруға ынталандырды. 1930 ж. Партия Кемалистік бюрократияның қатал саясатына наразы болған көптеген адамдарды өзіне тартты. Партияның негізін қалаушы Окяр, партияның зайырлы республикаға қарсы контрреформаторлардың бас қосу ортасына айналып бара жатқанынан сескеніп, оны таратып жіберді.
1918: Fethi Okyar founded in 1918 the Ottoman Liberal People's Party (Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası). 1920: The party disappeared. 1930: In an attempt to allow a legal opposition party, Atatürk encouraged Okyar to found the Freedom Party (Hürriyet Fırkası), also rendered as Liberal Republican Party (Serbest Cumhuriyet Fırkası). 1930: The party attracted huge number of dissident people of the Kemalist bureaucracy's harsh policies. The founder of the party, Okyar, dissolved his own party, fearing that it was becoming a rallying ground for counter reformists against the secular republic.
Еркіндік партиясы
1956 жылы Демократиялық партияның либералды тобы "Еркіндік партиясын" (Hürriyet Partisi) құрды. 1958 жылы партия Республикалық халық партиясымен бірікті.
1956: A liberal faction of the Democratic Party founded the Liberty Party (Hürriyet Partisi). 1958: The party merged into the Republican People's Party.
Жаңа Түркия партиясы
1961 жылы бұрынғы Демократиялық партияның умеренды тобы, аталған партияға тыйым салынғаннан кейін, «Жаңа Түркия партиясын» (Yeni Türkiye Partisi) құрды. 1973 жылы партия бастапқы жетістікке жеткенімен, кейін сәтсіздікке ұшырап, таратылды.
1961: A moderate faction of the former Democratic Party established after the ban of the latter party the New Turkey Party (Yeni Türkiye Partisi). 1973: After initial success the party became unsuccessful and is dissolved.
Либералдық демократиялық партия
1994: 26 шілдеде бұрынғы (Демократ Партиясы) мүшелері мен Бесим Тибук бастауыш президент ретінде Либерал партияны құрды. 1996: Либерал партия Либералды демократиялық партия деп атын өзгертті. 2002: 25 қарашада Тибук президенттік лауазымынан қанағаттанды. 2005: 20 шілдеде Джем Токер президент болып сайланды. 2017: Токер 29 қаңтарда президенттік лауазымынан кетті. Сол күні Гүлтекин Тырпанжы президент болып сайланды.
1994: Founded on July 26 as Liberal Party by former (Demokrat Parti) members and Besim Tibuk, the first president. 1996: The Liberal Party changed its name to Liberal Democratic Party. 2002: Tibuk resigns as president on November 25. 2005: Cem Toker gets elected as president on July 20. 2017: Toker resigns as president on January 29. Gültekin Tırpancı gets elected as president on the same day.