Кіріспе

Түркиядағы либерализмге шолу. Либерализм Осман империясында Танзимат реформалары дәуірінде пайда болды.

Тарих

1876 жылдың 30 мамырында Абдулазиз шаңырағынан түсірілген кезде Мурад V сұлтан атанды. Ол француз мәдениетіне қатты әсер еткен және либерал болған.

Танзимат

Танзимат, сөзбе-сөз Осман империясының қайта ұйымдастырылуы дегенді білдіреді (Низамды қараңыз), 1839 жылы басталған және 1876 жылы Бірінші конституциялық дәуірмен аяқталған реформалау кезеңі болды. Танзиматты жүзеге асырудың себептері бюрократиялық болғанымен, оны Димитриос Замбакос паша, Кабули Мехмед паша, құпия қоғам «Жас Османдықтар» және Мидхат паша сияқты либералды министрлер мен зиялылар итермеледі. Мидхат паша Осман парламентінің негізін қалаушыларының бірі болып саналады. Азаматтық бостандықтарды жақсарту үшін көптеген өзгерістер жасалды, бірақ көптеген мұсылмандар оларды ислам әлеміне шеттен келген ықпал ретінде қарады. Бұл түсінік мемлекеттің реформалық күш-жігерін қиындатты. Осман империясының аумағында өмір сүрген барлық халықтарды біріктіру мақсатында «мұсылман және мұсылман емес, түрік және грек, армян және еврей, күрд және араб» саясаты жүргізілді. Бұл саясат ресми түрде 1839 жылғы Гүлхан жарлығымен басталды, ол мұсылман және мұсылман емес Осман азаматтарына заң алдында теңдік жариялады. Танзимат реформалары солтан Махмуд II тұсында басталды. 1839 жылғы 3 қарашада сұлтан Абдулмеджид I Гүлхан жарлығын немесе Танзимат Ферманын деп аталатын хатт-и-шариф, яғни императорлық жарлық шығарды. Одан кейін оның саясатын іске асыратын бірнеше заңдар қабылданды. Жарлықта сұлтан «жаңа институттар арқылы Осман империясының провинцияларына тиімді басқарудың артықшылықтарын жеткізуді» көздегенін айтты. Реформалардың арасында құлдықты және құл саудасын жою; гомосексуализмді қылмыстық жазадан босату; азаматтық қызметшілерді даярлайтын жоғары оқу орны – Азаматтық қызмет мектебін құру; Баспасөз және журналистика ережелері кодексі;

Жас османдықтар

Жас Османдықтар – 1865 жылы Осман империясындағы Танзимат реформаларына наразы болған, олардың пікірінше, реформалар жеткіліксіз болғандықтан, империядағы автократияны жоюды көздеген Осман түрік зиялыларының құрған құпия қоғамы. Жас Османдықтар империяны сақтап, конституциялық үкімет құрудың еуропалық дәстүрімен жаңарту арқылы Осман қоғамын өзгертуді мақсат етті. Идеологиялық тұрғыдан жиі келіспеушіліктер болғанымен, олардың барлығы жаңа конституциялық үкіметтің «Осман саяси мәдениетінің негізі ретінде исламның тоқтаусыз және маңызды күшіне» ден қоюы керек екендігіне келісті. Алайда, олар исламдық идеалдарды қазіргі либерализм мен парламенттік демократиямен үйлестірді. Олар үшін еуропалық парламенттік либерализм – ислам қағидаларына сәйкес үлгі болатын, және «Исламдық үкімет туралы ұғымдарды Монтескье, Дантон, Руссо және заманауи еуропалық ғалымдар мен мемлекет қайраткерлерінің идеяларымен қабыстыруға тырысты». Жас Османдықтар империяның құлдырауының басты себебі – исламдық принциптерді тастап, еуропалық модернизацияны сөзсіз қабылдауы, осы екі жақтың да мүддесіне зиян келтіретін келісімдер жасауы деп санайтын. Олар мемлекет пен халқының мүддесіне ең пайдалы деп есептеген жолмен екеуін біріктіруге ұмтылды. Империяның негізін құраған исламдық негіздерін сақтай отырып, еуропалық үкімет үлгілерін енгізу арқылы империяны қайта жандандыруды көздеді. Бұл қоғамның көрнекті мүшелері – Ибрахим Шинаси, Намик Кемал, Али Суави, Зия Паша және Ага Эфенди сияқты жазушылар мен публицистер болды. 1876 жылы Жас Османдықтар үшін шешуші сәт болды: сұлтан Абдулхамид II қарсылықпен 1876 жылғы Осман конституциясын (Kanûn u Esâsî) жариялады, бұл Осман империясында конституция жасауға жасалған алғашқы әрекет болды және Бірінші конституциялық дәуірдің бастауын берді. Бұл кезеңнің ұзақтығы қысқа болғанымен, Абдулхамид 1878 жылы конституция мен парламентті тоқтатып, өзі билікте болған абсолюттік монархияға қайта оралуға ұсыныс жасады. Алайда, Жас Османдықтардың мұрасы мен ықпалы империя құлағанға дейін сақталды. Бірнеше онжылдықтан кейін, реформаға ұмтылған Османдықтардың тағы бір тобы – Жас Түріктер, Жас Османдықтардың күш-жігерін қайталады, бұл 1908 жылғы Жас Түрік төңкерісіне және Екінші конституциялық дәуірдің басталуына әкелді.

"Еркіндік және келісім" партиясы

1911: Диктаторлық бейімділіктерге жауап ретінде, либералды "Азаттық және келісім партиясы" (Хурриет және Итилаф Фыркасы) құрылды. 1913: Партия тыйым салынды.

Осман либералды халық партиясы / Еркіндік партиясы

1918: Фетхи Окяр 1918 жылы Осман либералды халық партиясын (Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası) құрды. 1920 ж. Партия таратылды. 1930: Заңды оппозициялық партияның болуына мүмкіндік беру үшін, Әта Түрк Окярды "Азаттық партиясын" (Hürriyet Fırkası), сондай-ақ "Либералды Республикалық партиясын" (Serbest Cumhuriyet Fırkası) құруға ынталандырды. 1930 ж. Партия Кемалистік бюрократияның қатал саясатына наразы болған көптеген адамдарды өзіне тартты. Партияның негізін қалаушы Окяр, партияның зайырлы республикаға қарсы контрреформаторлардың бас қосу ортасына айналып бара жатқанынан сескеніп, оны таратып жіберді.

Еркіндік партиясы

1956 жылы Демократиялық партияның либералды тобы "Еркіндік партиясын" (Hürriyet Partisi) құрды. 1958 жылы партия Республикалық халық партиясымен бірікті.

Жаңа Түркия партиясы

1961 жылы бұрынғы Демократиялық партияның умеренды тобы, аталған партияға тыйым салынғаннан кейін, «Жаңа Түркия партиясын» (Yeni Türkiye Partisi) құрды. 1973 жылы партия бастапқы жетістікке жеткенімен, кейін сәтсіздікке ұшырап, таратылды.

Либералдық демократиялық партия

1994: 26 шілдеде бұрынғы (Демократ Партиясы) мүшелері мен Бесим Тибук бастауыш президент ретінде Либерал партияны құрды. 1996: Либерал партия Либералды демократиялық партия деп атын өзгертті. 2002: 25 қарашада Тибук президенттік лауазымынан қанағаттанды. 2005: 20 шілдеде Джем Токер президент болып сайланды. 2017: Токер 29 қаңтарда президенттік лауазымынан кетті. Сол күні Гүлтекин Тырпанжы президент болып сайланды.