Кіріспе

Грек мифологиясындағы кейіпкер, жарыс аты Трофоний (/t//r//ə/'/f//oʊ//n//i//ə//s/; Ежелгі грекше: Τροφώνιος Trophōnios) – грек батыры, даймоны немесе құдайы еді, оның қайсы екені нақты белгісіз. Ол бай мифологиялық дәстүрге ие және Грекияның Беотия аймағындағы Лебадеяда (Λιβαδειά; Левадия немесе Ливадия) оракул табыну ортасы болды.

Этимологиясы және қатарлас құлшылықтар

Бұл атау "тамақтану" мағынасын білдіретін τρέφω (трефо) сөзінен туындаған. Страбон мен бірнеше жазуларда ол Зевс Трефоний деп аталады. Грек әлемінен тағы бірнеше хтондық Зевстер белгілі, олардың ішінде Зевс Μειλίχιος Meilikhios ("бал тәтті" немесе "мейірімді" Зевс) және Зевс Χθόνιος Chthonios ("жер астындағы Зевс") бар, бұл Хадестің тағы бір атауы. Осы сияқты құрылымдар Рим әлемінде де кездеседі. Мысалы, Лациодағы Лавинийде Анейге арналған киелі орын Iuppiter Indiges (жердегі Юпитер) деген атаумен салынған.

Отбасы

Трофоний – Эргиннің ұлы, Минялық Орхомен патшасы және Агамедтің бауыры. Алайда, оның нағыз құдайлық әкесі – Аполлон екені айтылады.

Аполлон ғибадатханасы

Гомердің Аполлонға арналған гимнінде айтылғандай, ол Агаммедпен бірге Дельфи оракулындағы Аполлон ғибадатханасын салған. Пиндар осылай баяндайды: оракул ағайындыларға алты күн бойы қалағандарын істеуге, ал жетінші күні сыйлықтарын алатындарын айтқан. Олар солай істеп, жетінші күні өлген күйде табылған. Цицерон да осы оқиғаны еске алады, бірақ күн санын үш күнге дейін қысқартады. Менандрдың «Құдайлардың сүйіктілері жас келеді» деген нақыл сөзі осы оқиғадан туындаған болуы мүмкін.

Патша Хайриус қазынасы

Паузанияның айтуынша, олар Беотия патшасы Гирий үшін қазыналық бөлме (тек олар ғана білген жасырын кіреберісімен) салған. Олар сол құпия кіреберіс арқылы Гирийдің байлығын ұрлады. Патша ұрыны кім екенін білмесе де, оны ұстау үшін тұзақ қойды. Агамдес сол тұзаққа түсті, ал Трофоний Гирий оның кімнің денесі екенін білмеуі үшін оның басын кесіп тастады. Содан кейін ол бірден жерге сіңіп, өлімсіз жер асты құдайына айналды. Лебадейліктер обаға шалдыққаннан кейін ғана Трофонийдің үңгірі қайта табылды. Дельфи оракулы Пифия оларға белгілі бір батырдың назарсыз қалғандығына ашуланғанын және оның қабірін тауып, дереу құлшылық ету керектігін айтты. Бірнеше сәтсіз ізденістен кейін, оба тоқтамай жалғасты, сосын бір қойшы бала аралардың ізімен жердегі ойыққа түсті. Ол балдың орнына даймонды тапты, Лебадея обадан құтылып, сонымен қатар танымал оракулға ие болды.

Басқа мифтер

Еврипидтің "Ион" пьесасында баласы жоқ Ксут Дельфиге жол тартқанда Трофониймен ақылдасады. Кейінгі антик дәуірінің аңызға айналған данасы және болжамгері Тьяналық Аполлоний бір кезде осы қасиетті орынға сапар шегіп, философия тұрғысынан Трофонийдің дұрыс пифагорлық ілімдерді қолдайтынын анықтады. Плутархтың "Сократтың Данышкерлігі" атты еңбегінде Трофоний оракулынан түскен ғалам мен өмірден кейінгі әлем туралы егжей-тегжейлі түс көрінісі баяндалған.

Дін

Паузаний Беотия туралы жазбасында (9.39) Трофоний культі туралы көптеген мәліметтерді баяндайды. Персефонаның балалық шағынан дос болған қызының атымен аталған Геркрина (сондай-ақ Эркина) өзенінде шомылып, құрбандық етімен күнеленген, оракулмен кеңесуге ниеттенген адам бірнеше күн бойы белгіленген үйде тұратын. Одан кейін ол күндіз Кронос, Аполлон, патша Зевс, арба жүргізуші Гера және Демет Европа сияқты бірқатар құдайларға құрбандық шалатын. Түнде ол Агамедке арналған шұңқырға қошқарды лақтырып, Лете және Мнемосин аталатын екі өзеннен су ішіп, содан кейін үңгірге түсетін. Мұнда көптеген кеңес сұрағандар қатты қорқып, ақыл-есінен шығып, үңгірден шыққаннан кейін оқиғаны мүлдем ұмытып кететін. Кейін кеңес сұраған адам Мнемосиннің тағына отырғызылып, ғибадатхананың жұртшылары оның сөздерін жазып алып, солардан оракул құрастыратын.

Классикалық дәстүрде

"Трофоний үңгіріне түсу" – "қатты қорқуға ұшырау" деген мақалға айналды. Бұл айтылым Аристофанның "Бұлттар" атты пьесасында кездеседі. Трофоний культі туралы бірнеше ежелгі философтар, оның ішінде Гераклид Понтийский, қазір жоғалған түсіндірмелер жазған. Трофоний классикалық ғалымдардың қызығушылығын тудырды, себебі Лете және Мнемосина өзендері Платонның "Мемлекет" еңбегінің соңындағы Ер туралы мифпен, алтын жапырақтардағы Орфейдің жерлеу жазуларымен және Гесиодтың "Теогониясындағы" естелік және ұмыту туралы бірнеше бөлімдермен тікелей байланысты. "Тозақ оттары клубы" бір кезде әдепсіз суреттермен безендірілген "Трофоний үңгірін" салған және онда ойын-сауықтарын өткізген. Философ Сёрен Кьеркегор өзінің балалық шағы мен кейінгі философиялық ашылуларын талқылағанда "Трофоний үңгірінен" айтады. Философ Фридрих Ницше өзінің "Таң шағы" атты еңбегінің кіріспесінде "Трофонийға" сілтеме жасайды, бұл оның моральдық алғы соттардың "жер астындағы" еңбегіне байланысты екенін көрсетеді.