Кіріспе

18 ғасырдағы француз философы

Этьен Бонно де Кондильяк (/UK/,/ɛ//t//i/'/ɛ//n// /'/b//ɒ//n//oʊ// //d//ə// /'/k//ɒ//n//d//i//æ//k/ ETeeEN BONoh də KONdeeak, etjɛn bɔno də kɔ̃dijak; 30 қыркүйек 1714 – 2 тамыз немесе 3 тамыз 1780) – француз философы, эпистемолог және католик дін қызметкері, психология және сана философиясы сияқты салаларды зерттеген.

Экономика

Кондилактың "Сауда және үкімет" (1776 жылы Адам Смиттің "Халықтардың байлығы" атты еңбегімен бір жылы жарық көрген) еңбегі экономиканы тұжырымды логикалық құрылымға орналастыруға бағытталған. Ол физиократтардың жетекшісі Франсуа Кеснейдің досы болды. Кондилақтың көптеген еңбектері негізгі физиократтардың көзқарастарын, әсіресе салық салу жүйесін талдауды және экономиканы жаңарту туралы ұсыныстарды бейнеледі, бірақ ол өндірушілердің пайдалылық алу үшін жұмыс істейтінін айтатын тағы бір пікірді де ұсынды. Көптеген физиократтар пайдалылықты қабылдамады және бұл идея 1871 жылы Стэнли Джевонс пен Карл Менгер оны "қайта ашқанға" дейін назардан тыс қалды. Кондилак өзінің "vrai prix" [нағыз баға] теориясында адамзат тарихын екі кезеңге бөлді: прогресс және құлдырау. Прогресс – ресурстарды рационалды дамыту және пайдалану арқылы сипатталады; ал құлдырау жоғарғы таптардың нашар мінез-құлқынан басталып, жұмысшыларға таралатын артықшылық, зәулімдік және нарыққа зиян келтіретін жалған бағалармен жеделдеді. Кондилак мұның шешімі "vrai prix", яғни сұраныс пен ұсыныстың кедергісіз өзара әрекеттесуі арқылы қалыптасатын, толық дерегуляция арқылы қол жеткізілетін нағыз баға деп есептеді. Адамдар ашық нарықта өздерінің мүдделерін қорғауға көзқарастарын өзгерту арқылы үйренетін болады. Франциядағы мемлекеттік бақылаудың үстем саясатына қарсы еркін нарықтық экономиканы жақтауы арқылы Кондилак классикалық либералдық экономикаға әсер етті.

Тарих

Кондильяктың "Ежелгі тарих" және "Қазіргі тарих" (1758–1767) еңбектері адамға өткеннің тәжірибесі мен байқауларының қалай көмектесетінін көрсетті. Тарих – өткенді жай ғана қайта баяндау емес, сонымен қатар ақпарат пен шабыттың көзі болатын. Ақыл мен сыни ойлау адамның өмірін жақсартуға, ырым-жырым мен фанатизмді жоюға мүмкіндік береді. Осылайша тарих адамға жақсырақ өмір сүруді үйрететін моральдық, саяси және философиялық оқулық қызметін атқарды. Сөйтіп, осы екі тарих – Тұңғыш тоғысу дәуірінің негізгі бағдарламасын тұжырымдалған түрінде ұсынады.

Мұра

Локк шәкірті ретінде Кондиллақтың идеялары ағылшын ой-пікіріне тигізген әсері ең маңызды болды. Идеялардың қабысуы, құнақ пен азабының басымдығы және барлық психикалық мазмұнның сезімдер немесе өзгертілген сезімдер ретінде жалпы түсіндірілуіне қатысты мәселелерде оның ықпалын Миллдерде, сондай-ақ Бэйн мен Герберт Спенсерде көруге болады. Кондиллақ, нақты ұсыныстардан бөлек, психологияны ғылымға айналдыру жолында елеулі жұмыс жасады. Локктың кездейсоқ, жарасымды байқауларынан Кондиллақтың қатаң талдауына жасалған қадам үлкен, бірақ толық білімнің жарығында бізге қысқа және кемшіліктері бар болып көрінуі мүмкін. Дегенмен, оның қиялмен қайта құру әдісі ағылшын ойлау жолына мүлдем сай келмеді. Абстракцияға, гипотезаға және синтезге қарсылық білдіргеніне қарамастан, оның мүсіннің аллегориясы жоғары дәрежеде абстрактілі, гипотетикалық және синтетикалық. Джеймс Милл, нақты шындықтарды зерттеуге көбірек мән берген, Кондиллақты жас ұлының қолына психология әдісінде неден аулақ болу керектігінің мысалы ретінде берді. Қазіргі заманғы тарихшы Кондиллақты шотландтық Оқығушылық эпохасының философы және эволюцияға дейінгі ойшыл Лорд Монбодомен салыстырды, ол абстракция мен идеяларға ұқсас қызығушылық танытты. Францияда Кондиллақтың ілімі, 18-ғасырлық философиялық рухта өте үйлесімді болды, мектептерде елу жылдан астам билік етті, оған тек Мэн де Биран сияқты, ерік-жігерлік тәжірибеге жеткілікті емес деп санайтындар ғана қарсылық көрсетті. 19-ғасырдың басында Германиядағы романтикалық ояну Францияға тарады, ал сенсуализм Виктор Кузеннің эклектикалық спиритуализмімен ысталды. Кондиллақтың жинақталған еңбектері 1798 жылы (23 том) және кейін бірнеше рет жарық көрді; соңғы басылымында (1822) А. Ф. Теридің кіріспе диссертациясы бар. Энциклопедия методикінде Кондиллақ туралы Наижонның өте ұзақ мақаласы бар. Traité des systèmes туралы биографиялық мәліметтер мен сын J. P. Damiron's Mémoires pour servir a l'histoire de la philosophie au dixhuitième siècle, 3-томда; толық сын V Cousin's Cours de l'histoire de la philosophie moderne, 1-сер., 3-томда. Сондай-ақ, F Rethoré, Condillac ou l'empirisme et le rationalisme (1864); L Dewaule, Condillac et la psychologie anglaise contemporaine (1891); философия тарихтарын қараңыз. Кондиллақтың мүсіні, "А Mind So Rare: The evolution of human consciousness" кітабының бір тарауында психолог және когнитивтік нейробиолог Мерлин Дональд Кондиллақты алғашқы конструктивіст деп санайды. "Кондиллақтың мүсіні немесе оның басындағы қарғалар" атты қысқа әңгімесінде ғылыми-фантастикалық жазушы Р. А. Лафферти Кондиллақтың мүсіні туралы аллегорияны өмірге келтіреді, Кондиллақты француздық ауылдағы саябақта мүсінді тұрғызуға мәжбүр етеді, содан кейін мүсіннің сезімдерін біртіндеп қосады.