Кіріспе
Франция Арден департаменті (аʁdɛn) – Францияның солтүстік-шығысындағы Гранд-Эст аймағында орналасқан, кең Арден аймағының атымен аталған департамент. Оның префектурасы – Шарлевиль-Мезиер қаласы. Департаментте 270 582 тұрғын тұрады. Департамент тұрғындары Арденнуа немесе Арденнуаз деп аталады.
Ardennes (aʁdɛn) is a department in the Grand Est region of northeastern France named after the broader Ardennes. Its prefecture is the town Charleville Mézières. The department has 270,582 inhabitants. The inhabitants of the department are known as Ardennais or Ardennaises.|graph pos=bottom|13=1791|14=247,612|15=1801|16=246,925|17=1821|18=266,985|19=1831|20=290,622|21=1841|22=319,167|23=1851|24=331,296|25=1861|26=329,111|27=1872|28=320,217|29=1881|30=333,675|31=1891|32=324,923|33=1901|34=315,589|35=1911|36=318,896|37=1921|38=277,811|39=1931|40=293,746|41=1936|42=288,632|43=1946|44=245,335|45=1954|46=280,490|47=1962|48=300,247|49=1968|50=309,380|51=1975|52=309,306|53=1982|54=302,338|55=1990|56=296,357|57=1999|58=290,130|59=2006|60=284,749|61=2016|62=275,371
Халықтың дамуы мен таралуы
Туылдық көрсеткіші жоғары болғанымен (1968 жылы Франциядағы ең жоғары көрсеткіш), департамент халық санын жоғалтуда: 2016 жылы жоғары жұмыссыздық деңгейі салдарынан 275 371 адам (сондықтан "миграция" жалғасуда). Екі дүниежүзілік соғыс халық санының азаюына әкелді (мысалы, 1940 жылғы "көші-қон"). 19 ғасырдың соңында 330 000 адам тұрған. Департаменттің ірі қалалық аймақтары ең көп зардап шегуде, бұл халықтың тұрақтап қалуымен сипатталады – қала орталықтары мен қала шеттерінде (Шарлевиль-Мезиер, Ревин, Фумай, Гиве, Ретль) 1999 жылмен салыстырғанда халық саны 2%-ға дейін азайды. Алайда, коммуналар тұрғындар санының өсуін қамтамасыз етіп отыр (қалалық кеңістіктің кеңеюі). Бұл ауылдық жерлерде жақсырақ өмір сүруді іздеумен түсіндіріледі, көптеген адамдардың жұмыс орнына жақын болуына қарамастан, үйімен бірге шағын жер учаскесіне ие болуға ұмтылуымен байланысты. Бұл өте қазіргі заманғы тұжырым үйден жұмысқа және кері баруды қолдайды. Бұл Францияның барлық аймақтарында кең таралған, Арденн де одан тыс қалмаған қала маңындағы аудандардың дамуы. 2006 жылдың 1 қаңтарында Арденн халқы 295 653 адамды құрады. Халық саны қалалық аймақтарда азайып жатыр, бірақ ауылдық аймақтардағыдан бес есе аз. Арденн халқының үштен екісі тұратын қалалық кеңістіктегі шектеулі азаю екі қарама-қарсы үрдістің нәтижесі. 1999–2006 жылдар аралығында шала қалалық коммуналар жылына 0,5% тұрғынның өсуін қамтамасыз етті, ал қала орталықтары (қала орталығы және шеткі аудандар) жылына 0,6% азайды. Соңғы тридцать жылда Арденнның негізгі қалаларында халық саны артта қалды. 1999–2006 жылдар аралығында жылдық азаю Седан және Ретль үшін 0,2%, Ревин үшін 1,8% және Шарлевиль-Мезиер үшін 1% құрады. Ауылдық халық санының ең қолайсыз өзгеруі Фумай немесе Вузье сияқты ауылдық жұмыс орындарының нашарлауына және олардың айналасындағы аймақтардың да нашарлауына байланысты. Бұл басқа ауылдық коммуналарда халық санының аздап өсуімен жұмсалды.
Негізгі қалалары
Ең көп халқы бар коммуна – Шарлевилль-Мезиер префектурасы. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, 5000-нан астам тұрғыны бар жеті коммуна бар: және сонымен бірге 1870 жылдың 4 қыркүйегінде Француз Үшінші Республикасының құрылуы. Екі дүниежүзілік соғыс кезінде, стратегиялық себептерге байланысты, Меза өзенінің тарлығы мен терең шатқалының арқасында аймақ әрқашан басып кіретін әскерлердің өту жолына айналды. Француз әскерилері аймақтың өзінің географиялық ерекшелігі мен департаменттің солтүстігіндегі тығыз орман қорғайды деп сенді, сондықтан аумақты қорғауға тиісті көңіл бөлмеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Арден шайқасы департамент аумағында болды, ал Шарлевилль-Мезиер неміс тәж мұрагерінің штабына айналды. Вузье және басқа да жерлерде чехословакиялық легиондар шайқасты, сондай-ақ дәл сол қаланың жанында Ролан Гарростың ұшағы атып түсірілді. Бұл қақтығыс кезінде солтүстік Лотарингия (Мозель) және 1871 жылдан бері Германия басқаруында болған Эльзас ерекше жағдайларда болғандықтан, толығымен басып алынған жалғыз француз департаменті болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс армиясының күші негізінен осы аймаққа, әсіресе Меза өзенінің оң жағалауына шоғырланды, бұл Седан маңындағы француз әскерін стратегиялық тұзаққа түсірген, генерал фон Манштейн жасаған және Гитлер бекіткен «Сары жоспарды» білдірді. Мажино желісі осы департаментте аяқталды: желідегі соңғы бекініс (Форт Вилли-ла-Ферте) Кариньяннан шамамен бес шақырым қашықтықта орналасқан. Француз бас штабы бейтарап және достық ел – Бельгиямен шекара бойында қорғаныс желісін жалғастыруды қаламады. Сонымен қатар, олардың пікірінше, ерекше географиялық жағдай мен орман неміс армиясын тоқтата алатын еді. 1940 жылғы келісімнен кейін Арденн нацистік әскерлердің оккупациясы кезінде «жабық аймақ» (іс жүзінде неміс қонысы) деп жарияланды. 1944 жылы Ардендегі шайқастың бір бөлігі осы департамент аумағында өтті.
Этимология
Департаменттің атауы "Арден" топонимімен байланысты, ол галл тіліндегі "арду" сөзінен шыққан болуы мүмкін, мағынасы "биік". Римдіктер ежелгі Арден орманын және Юлий Цезарь өзінің "Галлия соғысы туралы ескертпелерінде" атаған тауларды белгілеу үшін оны "Ардуэнна" деп атаған. "Ардуэнна Сильва" атауы Бастонь платосындағы қарағайлы орманды көрсету үшін қолданылған. Кейін, 6-шы ғасырда, ол "Арденна" атауына айналды. Бұл топоним Арденн департаментіндегі коммуналардың атауларында кездеспейді, ал "Аргонн" (Бёмон-ан-Аргонн), "Порсьен" (Шато-Порсьен, Новион-Порсьен, Шомон-Порсьен) және тіпті "Шампань" (Во-Шампань) атаулары кейде біріктіріліп айтылады және олардың барлығы аймақтық байланысты білдіреді. Сондықтан "Арденна" атауы департаментке ғана тән емес, Францияның көптеген басқа аймақтарында да кездеседі – мысалы, батыс және орталық-батыс Францияда, Бельгияда және Люксембургте, онда ол өзінің бастапқы кельт мағынасын сақтайды – "биік", "биік орман" немесе "орман".
Әкімшілік ұйым
Департамент префектурасының орталығы Шарлевиль-Мезиер қаласында орналасқан, ал үш субпрефектурасы – Ретель, Седан және Вуазиер қалалары. Рокрой 1926 жылға дейін субпрефектура мәртебесіне ие болды. Өңіраралық ынтымақтастық аясында Арденн департаменті қалалық қауымдастықтан тұрады, ол префектура қаласының айналасында ұйымдастырылған және «Арденн жүрегі» деп аталады. Оған Седан қаласындағы «Pays sedanais коммуналар қауымдастығы» сияқты ең ірісін қоса алғанда, он бес коммуналар қауымдастығы кіреді. Бұған қоса, Арденн департаментінде кез келген өңіраралық кооперативтік ұйымға (EPCI) мүше емес 33 коммуна бар.
Саясат
Департамент кеңесінің төрағасы – "Республика" партиясынан Ноэль Буржуа.
Президент сайлауы 2-ші тур
Сайлау жеңімпазы Кандидат партиясы%2 орын Кандидат партиясы%2022 Эммануэль Макрон LREM 43.34 Марин Ле Пен RN 56.66 2017 Эммануэль Макрон LREM 50.73 Марин Ле Пен FN 49.27 2012 Франсуа Олланд PS 51.89 Николя Саркози UMP 48.11 2007 Николя Саркози UMP 53.53 Сеголен Рояль PS 46.47 2002 Лионель Жоспен PS 53.29 Жак Ширак RPR 46.71
Экономика
Бұрын ауыл шаруашылығына негізделген департамент экономикасы (орман және мал шаруашылығы – егін шаруашылығы нашар) бір ғасырдан астам уақыттан бері өнеркәсіпке (қазіргі таңда қиын жағдайда) және қызмет көрсету саласына негізделген, бірақ Арден еңбек күшінің осы саладағы үлесі ұлттық орташа көрсеткіштен төмен. 19 ғасырдың басында аймақ Францияда көмірді пайдаланып металл өңдеу бойынша ең ірісі болды. Департаментте көмір табылған жоқ (тек Фумайдан алынған шайыр тас пайдалы болды), бірақ металлургиялық өнеркәсіп дамыды (болат бұрандалар, шегелер). Көптеген тармақтары бар теміржол (Селлиер отбасының Compagnie des chemins de fer des Ardennes компаниясы, ол Compagnie de l'Est компаниясымен бірікті) 19 ғасырдың соңында Шарлевиль, Седан (трамвайлары бар) және Ревинде өнеркәсіпті дамытуға көмектесті. L'Usine ardennaise (Арден фабрикасы) газеті L'Usine nouvelle (Жаңа фабрика) болып аталды. 1970 жылдардағы дағдарыс департаменттегі металлургиялық өндірістің төмендеуіне себеп болды (доменді пештер мен шағын шеберханалар бірінен соң бірі жабылды: Blagny, Vireux Molhain, Murtin et Bogny және т.б.). Бүгінде теміржол өнеркәсібіне (мысалы, TGV) және автомобиль өнеркәсібіне (GMC, PSA Peugeot Citroën, Mercedes Benz және басқалары) көптеген қосалқы мердігерлер бар, Hermès жақында Murtin et Bogny-де, ал PSA Peugeot Citroën Les Ayvelles-те орналасты. Сонымен қатар, ядролық объекті бар – бірнеше реакторлары бар, соның ішінде Франциядағы алғашқы қысымды су реакторы (REP) бар Шоуз ядролық электр станциясы. Ауыл шаруашылығы өнеркәсіптік технологияларды қолдана отырып (бидай, жүгері, қант қызылшасы) едәуір өсті. Париждегі Gare de l'Est станциясынан Шарлевиль-Мезиерге (1 сағат 35 минут), Седанға тікелей TGV пойыздары, ал Шарлевиль-Мезиерге ауысып отыратын бірнеше TGV пойыздары бар. А4 Реймс-Париж, А34 (автожолы) және Лилль мен Брюссельге N5 арқылы қосылатын жолдардан тұратын «Y» тәрізді жол желісі де құрылды. Сол сияқты, Люксембург пен Кельнге апаратын тас жолға қосылу үшін Франциядағы автожолдың бір бөлігін пайдалану қажет. Арден орманы, «Жасыл жол» (Шарлевиль-Мезиер маңындағы Монси-Нотр-Дамды Мез аңғары бойындағы Гиветке жалғастыратын велосипед жолы) демалыс туризмін және туристік бағыттарды (экотуризм) дамытуға көмектеседі. Мәдени туризм көптеген музыка фестивальдерімен (Le Cabaret Vert, Douzy'k фестивалі, Aymon Folk Festival), мұражайлармен (мысалы, Арден мұражайы) және қамалдармен, сондай-ақ өнеркәсіптік мұраға қызығушылықтың артуымен дамып келеді. Сонымен қатар, 2011 жылдың 21 желтоқсанында Арден аймақтық табиғи паркін құру осы туризм түрін одан әрі дамытуға мүмкіндік береді.
Екінші үйлер
Бельгиялықтар мен голландтардың аймақта үй сатып алуы жиі кездеседі, себебі мұндағы бағалар олардың өз елдеріне қарағанда әлдеқайда төмен. Дегенмен, 2020 жылғы мәліметтер бойынша, департаменттегі қолжетімді тұрғын үйлердің 3,5% екінші үйлер құрайды, бұл салыстырмалы түрде аз көрсеткіш.
Фестивальдар
40 жылдан астам уақыт бойы (алғаш рет 1961 жылы Жак Феликс бастамасымен) Шарлевиль-Мезиерде Дүниежүзілік қуыршақ театры фестивалі (қазір әр үш жылда бір рет) өтіп келеді. 2009 жылғы соңғы фестивальге 200 мыңнан астам адам қатысты. Осы қалада Халықаралық қуыршақ театры институты да бар. 2011 жылы өткен жетінші фестивальде Le Cabaret Vert рок фестивалі мен оның аумағына 50 000-нан астам фестиваль қатысушысы келді. Бұл фестиваль жыл сайын Шарлевиль-Мезиерде өтіп, Франциядағы фестивальдардың ішінде 7-ші орында тұрады. "Поэтикалық басқа әлем" фестивалі қазан айында Арденн облысының кейбір коммуналарында іс-шаралар ұйымдастырады. Седан қаласында Еуропадағы ең үлкен Седан қамалының төңірегінде жыл сайын ортағасырлық фестиваль өтеді. Бұл шараға 30 000-нан астам көрермен жиналады. Ретльде 200 жылдан бері өткізіліп келе жатқан әйгілі Сен-Анн фестивалі бар. Богни-сюр-Мёз қаласында 10 000-ға жуық адамды біріктіретін "Аймон" халық фестивалі өтеді. Арденн облысында Festimeuse сияқты танымал фестивальдар да бар, ол 10 000 адамды тартады, сондай-ақ 2010 жылы өткен үшінші фестивальде 7 000 адам келген Кассин фестивалі де бар. Вуазьедегі металл фестивалі шамамен 2 000 адамды қызықтырады. 2010 жылы Эль-Монттегі Айглемонт қаласында өткен рок фестиваліне 2 000-нан астам адам қатысты. Соңғысы, Дузиде әр шілде айында және екі жылда бір рет 5 000-нан 7 000 адамды жинайтын Дузик фестивалі өтеді. Аргонн облысында тек екі музыкалық шара ғана емес. 14 жылдан бері Лувернь ауылы тамыз айының басында "Лувернь кездесулері" атты лирикалық фестиваль өткізіп келеді, онда әртүрлі елдерден келген әншілер өнер көрсетеді. Жақында "Аргонн ноталары" аймақтық және ұлттық орындаушылардың қатысуымен Аргонн тауларын классикалық музыка концерттерімен кесіп өтуді ұсынады. 2008 жылғы мамыр айында өткен фестивальде Патрис Фонтанороза және оның әйелі Мариэль Нордманн өнер көрсетті. Екі шара да бірден үлкен сәттілікке ие болды және содан бері көрермендер ағыны тоқтаған жоқ.
Аңыздар мен аңыздар
Бұл аймақ ұзақ жылдар бойы тас, өзендер, көлдер және тығыз қара орманды аңыздар мекені болды: мысалы, Аймонның төрт ұлы, Баяр атты жылқыларымен шабандоздық жасаған, Шарль Великий заманында Нойер Понт Моги ауылына атын берген сиқыршы Маугидің көмегімен.