Кіріспе

Евандер – грек және рим мифологиясының мәдениет қаһарманы. Рим мифологиясында Евандер (грекше Εὔανδρος – "жақсы адам" немесе "батыр адам": ақындар қаһарманың қасиеттерін көрсету үшін қолданған этимология) – Грекияның Аркадия аймағынан шыққан мәдениет қаһарманы. Ол Грекияның құдайлар пантеонын, заңдарын және әліпбиін ежелгі Италияға әкелді, Троя соғысынан алпыс жыл бұрын Римдегі Палатин төбесі орналасқан жерде Паллантий қаласын құрды. Ол Люперкалия мерекесін орнатып берді. Евандер өлімінен кейін қасиетті саналды және оның құрметіне Авентин төбесінде тұғыр орнатылды. Страбон Римді Евандер құрған Аркадиялық колония деп айтатын әңгімелерді де жеткізеді.

Шежіресі

Дионисий Галикарнасский Эвандердің Гермес пен Аркадиялық нимфа Темиданың ұлы екенін жазды. Ол сондай-ақ Рим тарихының ерте жазбаларын жазғандар оны өз тілдерінде Кармента деп атағандарын айтады. Страбон римдіктер Эвандердің анасын нимфалардың бірі деп құрметтейтінін және оны Кармента деп атағанын (лат. ән сөзінен туындаған) хабарлайды. Дионисий Галикарнасский сонымен қатар, кейбір жазушылар, оның ішінде Мегалополистік Полибий, Лавиния Эвандердің қызы болғанын және Гераклдан Паллас есімді ұлы болғанын айтады.

Энеидада

Эвандер Вергилийдің «Энеида» кітабының VIII-XII бөлімдерінде маңызды рөл атқарады. Троя соғысына дейін Эвандер Италияда, Тибр өзенінің жанында қала құрған латындықтардың тобын біріктіріп, оған Паллантий деп ат қойды. Вергилий оның қалаға Аркадиялық ата-бабасы Палластың құрметіне есім бергенін айтады, бірақ Паузания, Ливий және Галикарнасскийлік Дионисий Эвандердің туған қаласы Аркадиядағы Паллантий болғанын, және осы атты жаңа қалаға бергенін мәлімдейді. Эвандердің туған жерін қалдыру себептері әлі анық емес; Овидий Эвандердің қадірлі құдайларды ашуландырғанын және сот арқылы жер аударылғанын айтады; Дионисий Аркадиядағы азаматтық тәртіпсіздіктерді сипаттап, Эвандер мен оның халқын кетуге мәжбүр еткенін жазады; алайда комментатор Сервий Эвандердің анасы оны әкесі Герместі өлтіруге көндіргенін, осының салдарынан олар Аркадиядан қуылғанын айтады, бірақ басқа комментаторлар Эвандер анасын өлтіргенін мәлімдейді. Эвандер Паллантийде қоныстанды, онда Италияның ең қуатты патшасы болу үшін үш жаны бар Эрулусты, Италия патшасын, бір күні үш рет өлтірді. Қаланың негізіне қатысты ең ежелгі дәстүр Эвандерге Боарий форумында Геркулестің Ұлы құрбандық орнын салуды жүктеді. «Энеиданың» VIII кітабында Эней мен оның серіктері Эвандер мен оның халқына алғаш рет кездескенде, олар алып Какусты жеңгені үшін Геркулеске құрмет көрсетіп жатты. Вергилийдің тыңдаушылары осы көріністі өздерінің Forum Boarium-дағы Геркулестің Ұлы құрбандық орнымен байланыстырған болар еді, бұл Вергилий мифтік батырлардың өткенімен Август дәуірін байланыстырған «Энеиданың» көптеген егжей-тегжейлі тұстарының бірі. Вергилийдің айтуынша, Геркулес Герионның малын Гадестен әкеліп келгенде, Эвандер оны құнаққа шақырды. Содан кейін Эвандер Геркулестің батырлығына арнап алғашқы құрбандық орнын тұрғызды. Бұл көне құрбандық орны Римдегі Ұлы өртте, 64 жылы жойылды. Ұзақ жылдардан бергі байланыстарының арқасында Эвандер Энейге Турн мен рутулийлерге қарсы соғыста көмектеседі: Аркадиялық Энейдің әкесі Анхизді Троя соғысына дейін таныған және Атлас арқылы Энейдің отбасымен ортақ тектік байланысқа ие. «Энеидада» Эвандер Италия жерін күшпен басып алғаны, Праенест патшасы Герилусты өлтіргені айтылады.