Кіріспе

Марокко сұлтаны (1766–1822)

Маулай Сулейман бин Мохаммед (سليمان بن محمد), 1766 жылдың 28 маусымында Тафилатта дүниеге келіп, 1822 жылдың 28 қарашасында Маракеште қайтыс болды. Ол 1792 жылдан 1822 жылға дейін Марокко сұлтаны болды, 'Алауи әулетінің билеушісі. Жартылай бауыры әл-Язидтің қайтысынан кейін сұлтан деп жарияланды. Сулейман әкесі бастаған мемлекеттік басқаруды орталықтандыру және мемлекетті кеңейту саясатын жалғастырды, ең бастысы Марокконың жағалауында ұзақ жылдар бойы қызмет еткен қақпақты тоқтатты. Марокконың Испания және Португалиямен созылған қақтығысының аясында Сулейман Еуропамен барлық сауданы тоқтатты. Бірақ, ол әкесінің АҚШ-пен жақын қарым-қатынас саясатын сақтап қалды. Ол сонымен қатар уахабизмнің жақтасы болды.

Ерте өмір

Мүләй Сүлеймен 1766 жылғы 28 маусымда Тафилат қаласында Сиди Мохаммед III және оның әйелдерінің бірі, Ахлаф тайпасынан шыққан әйелден дүниеге келді. Әкесі Сиди Мохаммед оның діни біліміне ерекше мән берді, сондықтан Сүлеймен Сафидегі Зәуияда Құранды жаттап алды және Ксар әл-Кәбирде Мұхаммедтің өмірбаянын оқыды. 1783 жылы Сүлеймен екі бауырымен бірге Тафилатқа барды, онда оларға жеке репетиторлар берілді. Онда ол Абд әл-Қадыр бин Шакрун және Хамдун бин әл-Хаж сияқты Фестің ең көрнекті ғалымдарынан білім алды. 1790 жылы Феске сапар шекті, ал 1792 жылғы наурыз айында Фес халқы оған тақ ұсынды. Сүлеймен келісті, бірақ ол ағымдағы азамат соғысында бауырларымен соғысуға қатыспаса деген шартпен келісті, өзінің мемлекет басқаруға толық дайын болмаса да. Ол Шариғатқа жоғары құрметпен қарады.

Ерте билік

1792 жылдың 17 ақпанында Маулай әл-Язид Марракеште қайтыс болғаннан кейін, Мұхаммед III-нің ұлдары арасында билік күресі басталды. Маракеште билік еткен Маулай Хишам және солтүстікте билік еткен Маулай Маслама болды. 1795 жылы Маулай Сүлеймен жеңіске жетті, алайда оған әлі де көптеген қарсылықтарды басуға тура келді, атап айтқанда таулардағы бербер тайпалары мен тарикалардың қарсылығын. Содан кейін, 1798 жылы, сұлтан Мароккодағы аласапыран кезінде 1792 жылдан бері Осман империясының бақылауында болған Оуджаға әскери экспедиция жіберді. Сұлтан түріктерден Оуджаны және шығыс провинцияларын қайтарып алуда ешқандай қиындыққа тап болмады және жаңа шекараны Уади-Кисс деп белгіледі. 1800 жылы Туат тұрғындары сұлтанға салық төлеуге келісіп, Махзеннің билігін оңтүстікке қарай кеңейтіп, сұлтанның кірісін арттыруға мүмкіндік берді. Маулай Сүлейменнің билігі тайпалар арасындағы қақтығыстардың салдарынан қиын және дүрбелеңді болды, оны басуға ол тырысты, арабтар мен берберлер арасындағы күшті ажырым оның билігін белгілеген екі ірі көтерілісте көрінді. Марракеште ол 12 ғасырдың басында салынған Альморавидтер немесе Альмохадтардың бастапқы дизайнынан ешқандай із қалдырмай, Әли бин Юсеф мешітін қайта салды. Оның құрылысы 1819 немесе 1820 жылы аяқталды.

Сауда саясаты

1798 жылы Египет пен Сирияға француз әскерлерінің шабуыл жасағаны және олардың египет халқын тонағаны, өлтіргені және зорлағаны туралы хабар Мароккоға жеткен соң, Маулай Сүлеймен әкесі Мұхаммед III-нің теңіз арқылы сауда саясатын кері қайтарып, жауап берді. Еуропамен сауда байланыстары азайтылды және шетелдік бизнесмендер Мароккодан кетуге шақырылды. Осыдан кейін сұлтан Марокконың ішкі аймақтарына назар аударып, тайпалардан дәстүрлі Құрандық салықтар – зекет пен ушрді жинады. Бұл саясат біршама уақыт нәтежесін берді, бірақ 1817 жылдан кейін бірнеше табиғи апаттар егіншілік далаларын қиратты, соның салдарынан көтерілістер болды. 1821 жылы Маулай Сүлеймен Танжерде АҚШ-қа екі қабатты саз бен тастан тұрғызылған ғимаратты сыйға берді, ол елдің алғашқы иеленген мүлігі болды. Бұл ғимарат 140 жыл бойы американ елшілігі мен консулдығына орналасқан еді. Америка Құрама Штаттары мен Триполитания арасындағы Триполитан соғысы кезінде Марокко 1802 жылдың маусым айында Америка Құрама Штаттарына соғыс жариялады, бірақ 1803 жылдың қыркүйек айында Эдвард Пребл Танжерде Маулай Сүлейменмен кездесіп, бейбіт келісімге қол қойғаннан кейін бейбітшілік орнатылды.

Биліктің құлдырауы

1819 жылдың көктемінде оба эпидемиясы кезінде сұлтан, Земур тайпасының басшысы Мұхаммед бин әл-Газидің кеңесі бойынша, Айт-Умалу тайпасына қарсы ірі әскери жорыққа басшылық етуге шешім қабылдады. Әскер Тадла қаласында жиналды. Оның құрамына Хауз тайпалары, солтүстік әскері, Азғар араб тайпалары, Удайя және Әбид әл-Бухари кірді. Тадлаға жиналған Махзен әскерлерінің саны 60 000 адамды құрады. 1819 жылдың мамыр айында Маулай Сүлеймен Адехсанға бет алды, онда Айт-Умалуға шабуыл жасалып, екі тарап та көп ұзамай шайқасқа түсті. Шайқас қызу болды, алайда шайқастың екінші күні Мұхаммед бин әл-Гази сұлтанды тастап, Айт-Умалуға қосылды. Махзен әскерлері тау және жазық жерлердегі көтерілісшілердің арасында қалды, ал барлық тайпалық бөлімдер сұлтанды тастап кетті, ол тек Удайя және Әбид әл-Бухаримен қалды. Шайқас аяқталғанда Махзен әскерлері жеңіліске ұшырады. Маулай Ибрагим жараланды, ал Маулай Сүлеймен тұтқынға алынды. Бірақ сұлтанға құрмет көрсетілді, өйткені ол Мұхаммедтің тікелей ұрпағы – Шариф еді, және үш күннен кейін босатылды. Осыдан кейін 1820 жылы Фесте көтеріліс болды, және Ибрагим ибн Язид өзін сол жерде сұлтан деп жариялады. 1821 жылдың наурыз айынан 1822 жылдың сәуір айына дейін Маулай Сүлеймен Фес және Тетуандағы көтерілістерді басуға күш салды, Тетуанға 15 000 сарбаздық әскер жіберді. Қоршау шамамен бір жылға созылды, ал 1821 жылдың көктемінде көтерілісшілер Махзен әскерлерінен ауыр жеңіліс көрді. Шілде айында сұлтан әскерлері Айт-Умалуға елеулі зиян келтірді. Содан кейін Маулай Сүлеймен Тетуанды қоршап тұрған күштерді тексеру үшін солтүстікке аттанды және қыстың көп бөлігін Танжерден әскери операцияларды басқарумен өткізді. Немере інісі Маулай Абд әл-Рахманның Дуккаладан 3 000 сарбаздық күш жинағанына қарамастан, сұлтан Тетуанның қарсылығын бұза алмады, бірақ 1822 жылдың қаңтарында Мартил бекінісін басып алды. Маулай Сүлеймен қоршауды тоқтатып, Фес қаласын қоршауға қайта оралды. Келесі ай бойы Маулай Сүлеймен Фестің солтүстік және шығыс аймақтарында тәртіп орнатты. Фестің ұзақ қоршауынан кейін қала тұрғындары 1822 жылдың 20 сәуірінде қалаға кірген сұлтанға қақпаларын ашты, ал Тетуан халқы да 1822 жылдың 3 мамырында солай істеді. Осыдан кейін 1822 жылы Маракеш маңында жеңіліске ұшырап, күші әлсіреп қалды. Маулай Сүлеймен Фес ғалымдарына өзінің немере інісі Абд әл-Рахманды өлімінен кейін жаңа сұлтан деп жариялауды тапсырды. Маулай Сүлеймен 1822 жылдың 28 қарашасында қайтыс болды, оның орнына Абд әл-Рахман ибн Хишам таққа отырды.

Ваххабизм

Маулай Сүлейменнің тұсында Арабия түбегінде Мұхаммед бин Абд әл-Уахаб құрған уахаби қозғалысы Мароккоға жетті. Дирия әмірлігінің саудиялық имамы Сауд бин Абдулазиз әл Сауд өзінің шақыруының мақсатын түсіндіріп, араб-ислам елдерінің барлық билеушілеріне – Иракқа, Мысырға, Левантқа және Мағрибке хабар жіберді. Оның хаты 1811 жылы Маулай Сүлейменге жетті. Маулай Сүлеймен осы ислами қайта жаңғыру қозғалысынан шабыттанып, діни рәсімдерде музыка мен биді қолдануды айыптау үшін өкіметін пайдаланды, сондай-ақ қасиетті зияраттарға және діни мерекелерге тыйым салды. Тіпті 1812 жылы әкесінің қабірі үстіндегі құббаны алып тастады, оны артық әшекейлеу деп есептеді. Маулай Сүлеймен, «әулиелер» деп аталатын мұсылман қасиеттілеріне табынуға қарсы болды. 1805 жылы ол Рабаттағы әкесі жерленген кесенеді бұйрықпен алып тастады, тек қана қабірді қалдырды. 1806 жылы суфилік амалдарды сынаған трактат жазды, бірақ ол Мароккода исламның маработизмге толы екендігіне байланысты құлшыныспен қабылданбады. Маулай Сүлейменнің ізбасарларының тұсында мұндай ықпал байқалмады, ал «әулиелерге» табынуға тек Маулай Хасан I бин Мұхаммед (1873–1894) ашық қарсылық көрсетті.

Теология

Бір нәсіри былай деді: "Алла оған разы болсын, әл-мулай Сүлеймен осы пікірді бөлісті, сондықтан ол суфилер туралы кітап жазды, онда сүннетті жоққа шығарып, бидғатты қолдайтындарға қарсы ескертті, әулияларға (исалы кісілерге) барудың әдебін түсіндірді және қара халықтың осы мәселеде шектен шығуына қарсы ескертті, сондай-ақ мұсылмандарға кеңес берді. Ол сондай-ақ, әл-мавля Сүлейменнің Алланың бірлігін үлгі етіп, бидғаттарды айыптаған уағыз жазғанын және оны барлық жұма мешіттерінде таратуға бұйрық беріп, сопылардың намаз оқитын жерлерін жабуға бұйрық бергенін айтады". Профессор Мохаммад Камал Джумуа Ислам энциклопедиясынан Аль-мавля Сүлейменнің 1810 жылдан кейін шейх Мохаммад ибн Абдил Ваххабтың уахабизмі немесе салафилік үндеуіне байланысты қатты алаңдағанын атап өтті, ол суфилерге қатысты қатаң ұстанымдарды қабылдады.