Кіріспе

14 ғасырдағы испандық Талмуд ғалымы

Рабби Исаак бен Ыбырайым Абуаб (; 1300), сонымен қатар өзінің ең маңызды еңбегі – «Менорат ха Маор» арқылы да белгілі, 14 ғасырдың басындағы испандық Талмуд ғалымы және каббалист болған. Ол раввиндік әдебиетке танымдық көзқараспен қарағанымен және оны заманауи испандық кабаламен салыстырғанымен танымал.

Өмірбаян

Арагоннан туған болса керек, оның әкесі Рав Абрахам Абоаб Арагон тәжімен тығыз қарым-қатынаста болған, 1263 жылы Джеймс I оған жер және геральдикалық белгі сыйлаған. Рабби Исак өмірінің басында саудагер болып жұмыс істеді, кейін шамамен 1300 жылы Кастилияның Толедо қаласына көшіп келді. Толедода ол жеке иешивасын басқарды, шәкірттерінің ішінде Якоб Бераб та болды. Ол негізінен еврей этикасын оқытты, соңынан Толедода раввин қызметін атқарды. Өмірінің соңына қарай, ол көп уақытын әдеби еңбекке және уағыз айтуға арнады, өйткені ол замандас талмудист ғалымдар мен маңызды оқу орындарының көнеріп қалғанын байқады. Оның заманындағы еврейлер әлі де араб тілінде түсініп, сөйлейтін, ал ол адамдардың эклектизмге бейімделген интеллектуалды төмендеу кезеңіне жатты. Ол кең раввин білімін философиялық біліммен үйлестірді және Мұса заңдары мен рәсімдерін мистикалық тұрғыдан түсіндіруді ұнатты. Ол Аристотель мен Платонның ойларын жиі келтірді, бірақ тек екіншілік дереккөздерден ғана, және Талмуд пен мидраш әдебиетінен мысалдар келтіруге тырысты, олармен ол ерекше жақсы таныс болды. Кейде оны 15 ғасырдың соңында Кастилияда Киелі кітапқа түсіндірме жазған Исаак Абоаб II-мен шатастырады.

Меноратты хамаор

Менорат хаМаор сақталып қалды және авторға айтарлықтай даңқ әкелді, бірақ ол кішіпейілділікпен оқырмандарына оны негізінен қоғамдық сөйлеуші ретінде өзі пайдалану үшін жазғанын мәлімдейді. Бірақ одан бөлек, ол орта ғасырлық кітаптардың ішінде раввиндік білімді насихаттауға және халықтың діни білімін арттыруға, рухани деңгейін көтеруге ең көп үлес қосты деп есептеледі. Бұл кітап 13 ғасырда Талмудты бір жақты ғып оқығанға қарсы туған этикалық еңбектердің қатарына жатады. Абоаб осы еңбектің кіріспесінде былай дейді: «Бұл Талмудистер қиын сұрақтар қоюды және оларға өткір және нәзік жауап беруді өздерінің міндеті санайды, бірақ Талмуд мұхитының түбінде жатқан құнды маржанды, аггадикалық (Мидрашқа ұқсас) жолдарды, сұлулық пен тәттілікке толы нәрсені назардан тыс қалдырады». Сондықтан ол Агаданың бай қазынасынан жиналған мол материалды діни және этикалық тұрғыдан топтастырып, оны кітап түрінде ұсынуды жоспарлады, осы арқылы дінбауырларының санасын және жүрегін нұрландыруды көздеді. Киелі шатырдағы жеті қолды Менораиға сілтеме жасай отырып, ол кітапты жеті бөлімге бөлді, әр бөлімі «Нер» немесе «Шам» деп аталып, жеке тарауларға бөлінген. Жеті «Нерим» немесе бөлімдер:

«Жақсылықтарды қумай тұру» – қызғаныш, құштарлық және құрмет туралы үш бөлімнен тұрады. «Күнәлі сөздер айтпау» – бекер сөйлеу, жалған айту, жағымпаздық, жала жабу, басқаларды кемсірту, құпия сақтау, ұрыс-дау, шаршау, өмір мағынасы және басқаларды қорлаудың күнәсі туралы он бөлімнен тұрады. «Қағидаларды сақтау» – сүндеттеу, әкенің балаға деген міндеті, дұға, Шаббат пен Йом Кипурды құрметтеу, ата-ананы құрметтеу, неке, садақа, ерікті еңбек, сотта адал болу және мицвоттарды орындау туралы он бөлімнен тұрады. «Талмуд Тора мәселелері» – Тораны оқуға уақыт бөлудің маңыздылығы, Тораны оқудың сыйақысы, Тораның даналығы және Тора ғалымдарын құрметтеудің маңыздылығы туралы төрт бөлімнен тұрады. «Төбекелдік» – тәубе ету, тәубе етудің уақыты және күнәнің азабы туралы үш бөлімнен тұрады. «Бейбітшілікте өмір сүру» – басқаларға құрмет көрсету және тату өмір сүру туралы кеңестерден тұратын екі бөлім. «Кішіпейілділік» – кішіпейілділіктің маңыздылығы және мақтанғанудың күнәсі туралы екі бөлімнен тұрады. Абоаб сол кездегі оқырманның қажеттілігін қанағаттандырды. Оның түрлі Киелі кітаптар мен раввиндік тақырыптарды шеберлікпен реттеуі және терең ықылас пен шыншылдықпен жылы тонды қолдануы халықтың жүрегіне тимей қоймады. Бұл кітап испан тіліне аударылып, халық алдында, әсіресе Заңды білмейтіндерге оқылып берілді. Осылайша ол орта ғасырлық яһудилердің үй кітабына айналды. Ол испан тілінде (Легорн, 1657), еврей тіліндегі түсіндірмелермен және Мозес Франкфуртердің (Амстердам, 1701) еврей-неміс тіліндегі аудармасымен, Якоб Рафаэль Фюрстентал мен Бензион Бехрендтің (Кротошин, 1844–46) қазіргі неміс тіліндегі аудармасымен жарық көрді. Ол 1880 жылы Вильнада қазіргі заманғы идиш тіліне де аударылды. Бұл кітапты Израиль Алнакуаның осы аттас еңбегімен шатастыруға болмайды.

Абухав мәжілісханасы

1492 жылы Испаниядан қуылғаннан кейін еврей эмигранттары Рабби Исаак жазған Тора кітабымен Израиль еліне келді деген әңгіме бар. Дәстүр бойынша, ол Испанияда болғанда синагог жобасын жасаған және жобаға каббалалық символдарды енгізген, бұл Цфаттағы оның атымен аталған Абухав синагогтарының құрылыс жоспары ретінде пайдаланылған.