Кіріспе
Суқұйрық (Kobus ellipsiprymnus) – Сахарадан оңтүстік Африкада кең таралған ірі антилопа. Ол Bovidae тұқымдасының Kobus туысына жатады. Оны алғаш рет 1833 жылы ирланд табиғаттанушысы Уильям Огилби сипаттаған. Оның 13 түршесі екі нұсқаға бөлінеді: жалпы немесе эллипсипримн суқұйрығы және дефасса суқұйрығы. Басы мен денесінің ұзындығы әдетте , ал орташа биіктігі аралығында болады. Бұл жыныстық диморфизмге ие антилопада еркектері аналықтарынан ірілеу және ауыр болады. Еркектердің иық биіктігі шамамен , ал аналықтары . Еркектердің салмағы әдетте , ал аналықтары . Түсі қоңырдан сұрға дейін өзгереді. Ұзын, спираль тәрізді мүйіздер тек еркектерде кездеседі, артқа, содан кейін алға қарай иіледі және ұзындығына жетеді. Суқұйрықтар көшпес жануарлар. Әлеуметтік жануарлар болғандықтан, 6-дан 30-ға дейін жететін топтарды құрай алады. Бұл топтар аналықтары мен балапандарынан немесе еркектерден тұрады. Еркектер 5 жастан бастап аумақтық мінез-құлық көрсете бастайды, бірақ 6-9 жасында ең үстемдік танытады. Суқұйрық ыстық ауа райында дегидратацияға төзе алмайды, сондықтан су көздеріне жақын жерлерде мекендейді. Көбінесе шөппен қоректенеді және көбінесе жазықтарда кездеседі. Экваторлық аймақтарда көбейтілу жыл бойы жүреді, бірақ туудың ең жоғары деңгейі жаңбырлы маусымда байқалады. Жүктілік мерзімі 7-8 айға созылады, содан кейін бір жас төл туылады. Суқұйрықтар өзендер, көлдер және аңғарлар бойындағы бұталы және саванналық жерлерде қоныстанады. Шөптік жерлер мен суға деген қажеттілігіне байланысты, суқұйрықтардың экотондық таралуы сирек. IUCN суқұйрықтың жағдайына ең аз алаңдаушылық деңгейін берген. Нақтырақ айтқанда, жалпы суқұйрық ең аз алаңдаушылық деңгейінде, ал дефасса суқұйрығы қатерге жақын деп тізілген. Екі түрінің де саны азайып барады, әсіресе дефасса суқұйрығының саны, браконьерлік пен адамның араласуы салдарынан кейбір жерлерде үлкен популяциялар жойылды.
The waterbuck (Kobus ellipsiprymnus) is a large antelope found widely in sub Saharan Africa. It is placed in the genus Kobus of the family Bovidae. It was first described by Irish naturalist William Ogilby in 1833. Its 13 subspecies are grouped under two varieties: the common or ellipsiprymnus waterbuck and the defassa waterbuck. The head and body length is typically between and the typical height is between In this sexually dimorphic antelope, males are taller and heavier than females. Males reach roughly at the shoulder, while females reach Males typically weigh and females Their coat colour varies from brown to grey. The long, spiral horns, present only on males, curve backward, then forward, and are long. Waterbucks are rather sedentary in nature. As gregarious animals, they may form herds consisting of six to 30 individuals. These groups are either nursery herds with females and their offspring or bachelor herds. Males start showing territorial behaviour from the age of 5 years, but are most dominant from the six to nine. The waterbuck cannot tolerate dehydration in hot weather, and thus inhabits areas close to sources of water. Predominantly a grazer, the waterbuck is mostly found on grassland. In equatorial regions, breeding takes place throughout the year, but births are at their peak in the rainy season. The gestational period lasts 7–8 months, followed by the birth of a single calf. Waterbucks inhabit scrub and savanna areas along rivers, lakes, and valleys. Due to their requirement for grasslands and water, waterbucks have a sparse ecotone distribution. The IUCN lists the waterbuck as being of least concern. More specifically, the common waterbuck is listed as of least concern. while the defassa waterbuck is near threatened. The population trend for both is downwards, especially that of the defassa, with large populations being eliminated from certain habitats because of poaching and human disturbance.
Таксономия және этимология
Сулы құстың ғылыми атауы – Kobus ellipsiprymnus. Сулы құс – Bovidae тұқымдасына жататын Kobus туысының алты түрінің бірі. Оны алғаш рет 1833 жылы ирланд табиғаттанушысы Уильям Огилби сипаттады. Kobus жалпы атауы – Африканың koba деген атынан шыққан нео-латын сөзі. Ellipsiprymnus деген атау, жамбас бөлігіндегі ақ, эллипс тәрізді сақинаға сілтеме жасайды. Бұл жануар басқа антилопаларға қарағанда суға көп тәуелді болғандықтан және қорғану үшін суға кіре алатындығынан "сулы құс" деп аталды. Сулы құстың типтік үлгісін 1832 жылы Оңтүстік Африка аңшысы және саяхатшысы Эндрю Стидман жинады. Огилби 1833 жылы бұл үлгіге Antilope ellipsiprymnus деп ат қойды. Бұл түр 1840 жылы Kobus туысына көшіріліп, K. ellipsiprymnus болып өзгерді. Ол көбінесе қарапайым сулы құс деп белгілі. 1835 жылы неміс табиғаттанушысы Эдуард Рюппель тағы бір үлгіні жинады, ол Стидманның үлгісінен жамбасындағы айқын ақ сақинасымен ерекшеленді. Оны жеке түр деп есептеген Рюппель оған амхар тілінде "дефасса" деген ат берді және ғылыми атауын Antilope defassa деп атады. Екі топ та Замбияда кездеседі, бірақ олардың таралу аймақтары жер бедері ерекшеліктерімен немесе Мучинга тіктеуімен бөлінеді.
Сипаттама
Сулы құс – кобус түрлерінің арасындағы ең ірісі. Еркектердің иық биіктігі шамамен жетеді, ал дишалардың биіктігі жетеді. Жаңа туған баладаңның салмағы әдетте , ал еркектердің салмағы дишалардан жылдам өседі. Құйрығының ұзындығы шамамен . Сырттан қалың көрінсе де, жүні сирек. Дегенмен, мойнындағы жүні ұзын әрі қалың. Жыныстық белсенділік кезінде сулы құстың терісі мүскі иісі бар майлы сөлді бөліп шығарады, соның арқасында оны «майлы кобус» деп атайды. Бұл сөл жануар суға шомылғанда денесін су өткізбеуге көмектеседі. Көбінесе кездесетін сулы құс пен дефасса сулы құсы сыртқы түрі жағынан айқын ерекшеленеді. Өлшемдерге сәйкес, дефасса сулы құсының құйрығы ұзынырақ, ал көбінесе кездесетін сулы құс дефасса сулы құсынан биік. Алайда, екі түрдің арасындағы басты айырмашылық – құйрықтың негізіндегі ақ түсті жүндік шеңбер. Көбінесе кездесетін сулы құстың құйрығында бұл шеңбер ашық болады, ал дефасса сулы құсының құйрығында ақ жүнмен жабылған. Жас еркектер мүйіздері дами бастағанда (шамамен жеті-тоғыз айлық шамада) топтан қуылды. Содан кейін олар өздерінің «балойын» құрып, дишалардың аумағында көшіп-қонып жүреді. Дишалар көбінесе агрессивті болмаса да, топ ішінде ұсақ-кене шиеленістер туындауы мүмкін. Аумақтық еркектер әртүрлі мінез-құлықтар көрсетеді. Олардың бірінде мойнындағы және көздері арасындағы ақ дақ айқын көрінеді, ал екіншілерінде мойынның қалыңдығы көрсетіледі. Бұл әрекеттер бөгеткерлерді қорқытады. Бас пен денеді төмен түсіру – аумақтық еркектің алдындағы бағынуды білдіреді. Сулы құстар қорқынышпен жасырынуға тырысады, ал еркектер жиі жыртқыштарға шабуыл жасайды, себебі олар репелленттерге айналатын ұшқыш заттарды бөліп шығарады. Сулы құстың иісі бар ұшқыш заттары малдарды қорғау үшін репеллент ретінде сыналып, жетілдірілуде. Алайда, құтырлар Theileria parva, Anaplasma marginale және Baberia bigemina сияқты паразиттік протозоаларды тарата алады; сулы құстарда 27 түрлі ixodid құтырлары табылған. Денсаулы сулы құс личинкалық немесе нимфалық сатысында 4000-нан астам құтырларды тасымалдауы мүмкін, олардың ең көп таралғандары Amblyomma cohaerens және Rhipicephalus tricuspis. Сулы құстардың ішкі паразиттеріне таспа құрттар, бауыр сорғылары, асқазан сорғылары және бірнеше гельминттер жатады.
Диета
Сулы құс суға өте тәуелді. Ол ыстық ауа райында сусыздануға төзбейді, сондықтан су көздеріне жақын жерлерде мекендейді. Дегенмен, оның туысқандарынан (мысалы, коб пен пуку сияқты) айырмашылығы, сулы құс суға жақын болып, орманға қарай кеңірек тарайтыны байқалды. Дефасса сулы құсының ақуызға қажеттілігі африкалық бұқа мен бейса ориксінен әлдеқайда жоғары болғанымен, басқа жайылымдармен салыстырғанда, сулы құс жапырақтар, кішкентай бұтақтар мен жемістерді жеуге (қарауға) аз уақыт жұмсайды. Құрғақ маусымда тәуліктің 24 сағатының 32 пайызы қарауға жұмсалады, ал жаңбырлы маусымда мұндайға уақыт жұмсалмайды. Шөптерді таңдау орналасқан жеріне байланысты, қолжетімділігіне емес; мысалы, батыс Угандада Sporobolus pyramidalis кейбір жерлерде артықшылыққа ие болса, Themeda triandra басқа жерлерде басты таңдау болып табылады. Бір аймақтағы қарапайым сулы құс пен дефасса сулы құсының таңдаулары әртүрлі болуы мүмкін; алғашқысы Heteropogon contortus және Cynodon dactylon-ды артық көреді, екіншісі осы шөптерге онша құштарлық танытпайды. Дефасса сулы құсының 60 пайыздан астамы қорғалатын аумақтарда, әсіресе Ниоколо Коба, Комое, Моле, Буи, Пенджари, Маново Гоунда Сент-Флорис, Моукалаба Доду, Гарамба, Вирунга, Омо, Маго, Мурчисон шарлауы, Серенгети және Катави, Кафуе және Королева Елизавета ұлттық парктерінде, Солтүстік провинцияның (Камерун) ұлттық парктері мен аң аулау аймақтарында, Угалла өзенінің орман қорығында, Назинга аңшылық шаруашылығында, Руква аңғарында, Аваш аңғарында, Муруле және Арли Сингуде тіршілік етеді. Қарапайым сулы құс Саво, Тарангире, Микуми, Крюгер және Накуру көлі ұлттық парктерінде, Лайкипия, Каджиадо, Луангва аңғарында, Селус және Хлухлуве Умфолози қорықтарында, сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы жеке меншік жерлерде кездеседі.