Кіріспе

Француз суретшісі Даниэль Бюрен (25 наурыз 1938 жылы Булонь-Биланкур қаласында туған) – француз концептуалды суретшісі, кескінші және мүсінші. Ол көптеген сыйлықтарға ие болды, оның ішінде Венеция биенналесіндегі ең жақсы павильон үшін «Алтын арыстан» (1986), Штутгарттағы ең жақсы суретші үшін халықаралық сыйлық (1991) және 2007 жылы Токиодағы беделді «Premium Imperiale» сыйлығы. Ол «Les Deux Plateaux» (1985) Корольдік сарайының құрмет алаңында және Луи Виттон қорындағы «Жарық обсерваториясы» сияқты бірнеше әлемге әйгілі инсталляциялар жасады. Ол халықаралық аренадағы ең белсенді және танымал суретшілердің бірі, оның туындылары әлемнің ең маңызды мекемелері мен орындарында кеңінен танылды.

Жұмыс

Кейде минималист ретінде жіктелетін Бюрен, ең алдымен тарихи ескерткіштердегі сәулеттің визуалды бетін және кеңістігін біріктіру үшін реттелген, контрастты түсті жолақтарды қолдануымен белгілі. Оның негізгі мәселелерінің бірі – өнерді ұсыну және жұмыстың жасалу процесін (фактураны) ерекшелеу үшін "өндіріс алаңы" ұғымы. Бұл туынды – нақты орынға арналған инсталляция, ол автономды өнер туындысы туралы қалыптасқан көзқарастарға қарама-қарсы, оның орналасқан жерімен байланысты.

Алғашқы жұмыстар

1960 жылы Париждегі Ecole Nationale Supérieure des Métiers d'Art-ты бітірген. Сурет салуды 1960 жылдардың басында бастаған. Алайда, 1965 жылы – ол Кариб теңізіндегі Сент-Круа аралында Грейптри Бей қонақ үйінде өткізген жыл, онда ол фрескалар жасауға шартты болған – ол дәстүрлі суреттен 8,7 см еніндегі тік жолақтарға көшкен. Бұл жолақтар ақ және бір түс арасында кезектесіп, оның визиттік карточкасына айналды. Ол өзінің көркем тәжірибесін француз матасының танымал мотиві – жолақтың көмегімен контекстуалдандыруға тырысады, осылайша өнерді оның жағдайымен байланыстырып, кеңістіктегі тіл ретінде ұсынады, өзіндік кеңістік емес. Ол жолақты «көру құралы» немесе визуалдық құрал деп атап, көрермендерді өнер туралы дәстүрлі идеяларды сынға алып, оның сындық тұрғысынан қарауға шақырады. Францияда кең таралған жолақты шатыр матасын пайдаланып, ол рұқсатсыз қоғамдық өнер туындыларын жасады: Париждің көшелерінде және кейіннен 100-ден астам метро станцияларында жүздеген жолақты плакаттарды орнатып, осы заңсыз әрекеттері арқылы халықтың назарын аударды. 1970 жылдың маусымында ол Лос-Анджелестегі автобус аялдамаларының алдыңғы және артқы жағына рұқсатсыз жолақтар қойды. Тағы бір даулы әрекеті – ол өзінің алғашқы жеке көрмесінің кіреберісін жолақтармен тосқауылдады. Осы идеяны дамытып, 1971 жылы ол Нью-Йорктегі Соломон Р. Гуггенхайм мұражайының ротондасын бөлу үшін алты футтық «Сурет-скульптура» байрағын жасады. 1973 жылы Нью-Йорктегі алғашқы жеке көрмесінде Бюрен Джон Вебер галереясының бір шетінен екінші шетіне, терезеден Батыс Бродвейдің екінші жағындағы ғимаратқа және кері созылатын кабельге он тоғыз қара-ақ жолақты кенепті іліп қойды. Тоғыз туынды галереяның ішінде, тоғызы сыртында болды; қондырғының ішкі және сыртқы бөліктерін байланыстыратын ортаңғы бөлігі терезе рамасы алынып тасталған ашылуға жартылай ішке, жартылай сыртқа орналастырылды. 1977 жылы Бюрен 1969 жылғы туындысының бір бөлігін кесіп, жаңа туынды жасады, оның бөліктерін қабырғаның бұрыштарына ілу керектігін белгіледі, қабырға бос болса да, есік немесе терезе болса да, тіпті оған басқа туындылар ілінген болса да. Концептуалдық суретші ретінде Бюрен визуалды және кеңістіктік тұрғыдан батыл деп есептелді, ол музей галереясы арқылы өнерді ұсынудың дәстүрлі тәсілдеріне қарсы шығып, сонымен бірге сол жүйе арқылы көрсетуге деген сұраныс артып келе жатты. 1960 жылдардың аяғында ол Франциядағы 1968 жылғы мамырлық студенттік демонстрациялардың нәтижесінде пайда болған деконструкционистік философиялардың кеңістік және презентация идеяларымен байланысты. 1966-1967 жылдары ол әріптестері Оливье Моссе, Мишель Парментье және Ниле Торонимен бірігіп, BMPT тобын құрды, олардың мақсаты мотивтерді жүйелі түрде қайталау арқылы кескіндемелерді ең қарапайым физикалық және визуалдық элементтерге дейін азайту болды. Көптеген адамдар оны «жолақты жігіт» деп атайды, Бюрен өзінің тақырыбын бояу, лазерлік кесу арқылы жасалған маталар, жарық қораптары, мөлдір маталар және керамикалық тостаған жиынтықтары арқылы да көрсетеді. Оның жолақтары жеке үйлерде, қоғамдық орындарда және бүкіл әлемдегі мұражайларда қойылған. 1950 жылдардан бері ол өзінің жұмысын және әлемдік саяхаттарын құжаттаған 400 000-ға жуық «сувенирлік фотосуреттерді» жинады.

Құрылыстар

1960 жылдан бастап Бюрен АҚШ, Бельгия, Франция және Германияда бірнеше тұрақты, нақты орынға орнатылған инсталляцияларды жобалады. 1986 жылы ол Париждегі Король сарайының ауласында 3000 шаршы метрлік мүсінді жасады: Les Deux Plateaux, көбінесе «Бюреннің бағаналары» деп аталады. Бұл қазіргі заманғы өнер мен тарихи ғимараттарды үйлестіру туралы күрделі пікірталас тудырды. 1993 жылы Бюренге Луврдегі Ришелье кафесі үшін Жан-Пьер Рейномен бірлесіп «Позер/Депозер/Экспозер» атты ин-ситу жұмысын жобалау тапсырылды. 1990 жылдардан бастап Бюреннің туындылары архитектуралық сипатқа ие болды. Ол қала орталықтарында («Аспандағы түсті алаң», 2007), қоғамдық саябақтарда («La Cabane Éclatée aux 4 Salles», 2005), тұтас мұражайларда («The Eye of the Storm», 2005) және тіпті жағажайларда («Le Vent souffle où il veut», 2009) сияқты қолданыстағы ортада жаңа кеңістіктер құрайды. «Green and White Fence» (1999/2001) үшін Бюрен төрт метр аралықта орнатылған қоршау тіректерінен тұратын функционалдық мүсінді орнатты, олардың бір қатар бойында жасыл және ақ түсті 87 миллиметрлік жолақтар салынған. Алғашқы бөлігі орнатылғаннан бастап, суретшінің тақырыбы кеңейтіліп, уақыт өте келе Жаңа Зеландиядағы Гиббс фермасындағы қоршаудың жалғыз түріне айналды. 2004 жылы Қытайдағы француз мәдени жылының ашылуына орай Бюрен өзінің «De l'azur au Temple du Ciel» («Аспаннан Аспан ғибадатханасына») ин-ситу инсталляциясын Бейжіңдегі Аспан ғибадатханасында көрсетті. «A Rainbow in the Sky» (2009) – екі ай бойы Калифорния штатының Пасадена қаласындағы көлемді жаяу жүргіншілер алаңының үстінде желбіреген мыңдаған түрлі-түсті тулар. Бюрен бірнеше рет Hermès компаниясымен бірлесіп жұмыс істеді. Суретші 2000 жылы Брюсселдегі Hermès-тің заманауи өнер галереясы «La Verrière» ашылғанда оның қабырғаларын батыл графикамен, түстермен және өзінің танымал жолақтарымен безенді, ал кейіннен Сеулдегі Досан паркінде «Atelier Hermès» ашылғанда «Filtres colorés» атты түсті панельдер арқылы жарықты керемет әсерге бөледі. 2010 жылы ол жібекке басылған фотосуреттермен безендірілген 365 данаға шектелген шарфтар жинағын – «Photo souvenirs au carré» жасады. 2009 жылы Бюрен RCP Design Global агенттігі құрған «Ensemble(s) La Ligne» ұжымымен, соның ішінде Луи Дандрель және Роджер Талонмен бірлесіп «Curseur» (2009–2013) туындысын жасады. Бұл «Турс трамвайы» үшін жасалған ин-ситу жұмысы. Ол үш қара және ақ жолақтан тұрады, олар тік орналасқан және есіктердің ашылуына перпендикуляр болатын жердегі бірдей көлденең белгіге қосылады. Пойыздар қара және ақ жолақтармен белгіленген «көзге ұқсайтын әсер» беретін курсор пішіндес. 2014 жылы Марсельдегі модернист сәулетші Ле Корбюзьенің «Cité Radieuse» ғимаратының төбесінде Бюреннің айналар мен түсті шыныдан жасалған инсталляциясы орнатылды. «Défini, Fini, Infini» (2014) – француз дизайнері Ора Ито басқарған Марсель модулі (MaMo) үшін жасалған инсталляция, ол 2013 жылы әйгілі шатырды халықаралық өнер кеңістігіне айналдырды. 2017 жылы Бюрен Ұлыбританиядағы алғашқы тұрақты инсталляциясын аяқтады – «Diamonds and Circles» тұрақты жұмыстары, «in situ» форматында, «Art on the Underground» жобасы аясында Тоттенхэм Корт Роудтағы кеңейтілген билет залының қабырғаларында орналасқан.

Өнер көрсету

1966 жылдан 1967 жылға дейін Бюрен және басқа да BMPT суретшілері өздерінің туындыларын көпшілік алдында, көрермендермен сынға түсетіндей етіп жасаған немесе көрсеткен, «манифестациялар» деп атаған бірқатар өнер шараларын ұйымдастырды. «Voile/Toile – Toile/Voile» атты туынды, қайық жарыстарынан және одан кейін желкендік кенептердің музейде көрсетілуінен тұрады. Ол алғаш рет 1975 жылы Берлиндегі Ванзееде өткен регата үшін жасалған, содан кейін Женева (1979), Люцерн (1980), Вильнёв-д’Аск (1983), Лион Вильярбанн (1998), Тель-Авив (1999), Севилья (2004) және Грасмир (2005) қалаларында көрсетілді. Бұл жұмыстың әрқашан екі бөлек бөлігі болады. Бірінші бөлігінде тоғыз «Оптимист» қайығына жолақты шанақты желкендер (қызыл, көк, сары, жасыл немесе қоңыр жолақты ақ) орнатылады. Екі ақ жолақтың шеттері ақ бояумен жабылады. Содан кейін қайықтар регатада жарысады. Екінші бөлігінде, жарыс аяқталғаннан кейін, желкендер жарыс өткен қаланың мұражайында қойылады. Олар финиш сызығынан өткен ретімен, біріншіден тоғызыншыға дейін және солдан оңға қарай, көрме алаңына сәйкес ретпен ұсынылады. 1973 және 1974 жылдары Даниэль Бюрен Яннис Кунеллис, Вольф Востелл және басқа суретшілермен бірге Берлиндегі ADA – Aktionen der Avantgarde шарасында өнер көрсетеді. «Couleurs superposées» (Түстердің үйлесуі) атты туынды алғаш рет 1982 жылы Геньяццанода «La zattera di Babele» («Бабелдің саласы») деп аталатын топтық жобаның бөлігі ретінде ұсынылды. Бұл бір сағатқа созылатын қоғамдық өнер шарасы, оның барысында қағаз жабыстырылып, содан кейін жыртылады. Қырық минут бойы бес актер суретшінің нұсқауларымен қабырғаға жолақты түрлі-түсті қағаз жабыстырады. Ақ жолақтардың дәл түзу сызықта болуы қажет. Көрермендер қабаттасқан түстер мен пішіндердің пайда болып, жоғалып бара жатқанын көреді. Содан кейін қалған жиырма минутта актерлер, суретшінің басшылығымен, жаңа ғана жабыстырылған қағаздарды жыртып, бұрынғы қабаттардың бөліктерін ашады. Көрмеге келгендер ешқашан аяқталмайтын және оның кезең-кезеңдері тек естеліктерінде сақталатын суреттің қалыптасуын бақылайды. Өнер шарасы аяқталғаннан кейін туынды жойылды. Кейін бұл туынды Токиода, Бернде, Эйндховенде, Венецияда, Вильнёв-д’Аск, Нью-Йоркте (2005) және Парижде (2005) көрсетілді. 2009 жылы Бюрен «Couleurs superposées» өнерін «Centre Pompidou Metz» орталығының ашылуына орай «Metz Métropole» опера театрында қойды.

Жазу

Бюрен үшін жазудың маңызды қызмет екендігі оның 1991 және 2012 жылдары жарық көрген "Les Écrits" жинағында ерекше айқындылықпен көрсетілген.

Көрмелер

Бюреннің алғашқы маңызды жеке көрмесі 1968 жылы Миландағы Аполлинара галереясында өтті, онда ол галереяға кіретін жалғыз есікті, шыны есікті жолақты тірекпен жапты. Одан бері ол өзінің кеңістіктік инсталляцияларын бүкіл әлемге таныстырды. 1970-1980 жылдары Еуропа, Америка және Жапонияда көрмелер өткізді. Бюрен 1969 жылы Бернде өткен Харальд Цземанның «Тұрымдардың формаға айналуы» атты көрмесіне шақырылмастан қатысуды қалады. Екі суретші оған орын ұсынды, бірақ ол қаладағы билбордтарды өз жолақтарымен жауып тастады. Ол тұтқындалып, Швейцариядан кетуге мәжбүр болды. 1971 жылы Бюрен Нью-Йорктегі Гуггенхайм мұражайында өткен үлкен халықаралық топтық көрмеге арналған 20х10 метрлік баннер жасады, оның екі жағында ақ және көк жолақтары болды. Басқа суретшілер, соның ішінде Дэн Флавин мен Дональд Джадд, баннер ротондаға көрініс бұйырып, өздерінің туындыларына кедергі келтіргеніне наразылық білдірді. Бюрен өз кезегінде Флавиннің флуоресценттік шамдары оның баннерін бояған деді. Ашылу алдындағы түні баннер алынып тасталды. Кейіннен Бюрен 5-тен 7-ге дейінгі Документаға қатысуға шақырылды (1972–1982). 1986 жылы Франсуа Миттеран Франция президенті болған кезде, Бюрен Париждегі Король сарайының Құрмет алаңы үшін «Екі жазық» (1985–86) туындысын жасағаннан кейін жетекші суретші мәртебесіне ие болды. Сол жылы ол Венеция биенналесінде Франция атынан өнер көрсетіп, ең жақсы павильон үшін «Алтын арыстан» сыйлығын жеңіп алды. Бюреннің 1989 жылы Токиодағы Тоуко заманауи өнер мұражайында, 2002 жылы Париждегі Жорж Помпиду орталығында, 2005 жылы Нью-Йорктегі Гуггенхайм мұражайында, 2006 жылы Оксфордтағы қазіргі заманғы өнерде және 2011 жылы Баден-Бадендегі Кунстхалледе ірі жеке көрмелері болды. 2006 жылдың желтоқсанында Бюрен Бильбаодағы Гуггенхайм мұражайының жанында орналасқан Puente de La Salve көпірі үшін Arcos Rojos/Arku Gorriaka жобасын жасау конкурсын жеңіп алды, ал 2007 жылдың ақпан айында Монпельедегі Musée Fabre жаңа тұрақты тапсырыспен қайта ашылды. 52-ші Венеция биенналесі үшін Бюрен итальян павильонының бағында жаңа, осы орынға арналған жұмысты жасады және Софи Калленің француз павильонына қосқан үлесін бақылады. 2011 жылы ол Бейжіңдегі Улленс заманауи өнер орталығында тұтқынға алынған суретші Ай Вэйвэйге «бірлік» білдіру мақсатында көрмесін тоқтатуды шешті. Монмента көрмесі кезінде Гранд Пале кеңістігін толтырған бесінші суретші Бюрен 2012 жылы Excentrique(s) атты түрлі түсті, мөлдір пластикалық дискілердің алып жиынтығын жасады, олар бір-біріне жабысып, түрлі-түсті шатырды құрайды.

Жинақтар

Бюреннің туындылары бірнеше маңызды мемлекеттік коллекциялардың бөлігі болып табылады, мысалы, Антверпендегі Museum voor Hedendaagse Kunst, Париждегі Заманауи өнер мұражайы, Лондонның Tate Modern мұражайы, Токиодағы Заманауи өнер ұлттық мұражайы, Бильбаодағы Музей Гуггенхайм де Модерно и Контемпоранео, және Стокгольмдегі Moderna Museet.

Тану

1990 жылы Жаңа Зеландия оны 150 жылдығына орай "Тірі қазына" деп санай отырып құрметтеді, ал 1991 жылы Германияның Штутгарт қаласындағы ең үздік суретшіге берілетін халықаралық сыйлықты алды, одан кейін 1992 жылы Францияда Grand Prix National de Peinture сыйлығымен марапатталды. 2007 жылы Бюрен Praemium Imperiale сыйлығына ие болды. 2008 жылдың қаңтар айында Оңтүстік періштесі жобасы бойынша іріктеуден өткен бес суретшінің қатарында болды.