Кіріспе

Қытай миттен крабы (Eriocheir sinensis; Шанхай диалектісі: du6 zaq8 ha5, сөзбе-сөз "үлкен шлюз крабы"), сондай-ақ Шанхайдың шашты крабы (Shànghǎi máoxiè) – жұмсақ түктері бар қысқыштарға ұқсайтындықтан осылай аталған орташа мөлшердегі жер қазғыш краб. Бұл түр Кореядан солтүстікте Фуцзяньға дейін, Қытайдың оңтүстігіндегі Шығыс Азияның өзендері, эстуарийлер және басқа да жағалау мекендемелерінде табиғи түрде өседі. Сондай-ақ, ол Еуропа мен Солтүстік Америкаға әкелінген, онда бұл түр инвазивті түр деп саналады. Бұл түр Еуропалық Одақтың қызығушылығын тудыратын инвазивті шетелдік түрлер тізіміне енген. Бұл түрді импорттауға және оны саудалауға Еуропалық Одақтың барлық аймақтарында тыйым салынған.

Сипаттамасы мен экологиясы

Бұл түрдің ерекшелігі – тырнақтарындағы қараңғы түсті қалың қылдар. Оның денесі адам алақанының мөлшерінде. Аяқтары қабықшадан шамамен екі есе ұзын. Қолғапша крабтар өмірінің көп бөлігін тұщы суда өткізеді және көбейіп, теңізге қайта оралады. Төртінші немесе бесінші жылында, күзге қарай, бұл балықтар төмен ағысқа қарай жылжып, көсілуге дайындыққа жетеді. Жұптасқаннан кейін аналықтары теңізге қарай жүзеді және қыстау үшін терең суларға барады. Көктемде олар жұмыртқаларын шашу үшін тұщы суға оралады. Личинка ретінде дамығаннан кейін жас крабтар бірте-бірте жоғары ағысқа қарай жылжиды, осылайша өмірлік циклын аяқтайды. Микропластиктердің көбеюі метаболизмге, өсуге және бауырдағы тотығу стресіне әсер ететіндіктен, популяцияға елеулі әсер етті. Қытай қолғапша крабы Гонконгтен Корея шекарасына дейін таралған. Ол ішкі суларда да кездеседі, бірақ жағалау аймақтарын артық жақсы көреді. Янгцзы өзенінде, оның туған жеріндегі ең ірі өзенде, қытай қолғапша крабтары өзеннің жоғарғы ағысына дейін тіркелді. Ол теңіз жағасындағы күріш алқаптарында және ішкі өзендерде мекендейді. Бұл крабтар субтропиктік және қоңыржай аймақтарда таралған. Филогенетикалық тұрғыдан қарағанда, бұл краб брахиуранды шаяндардың ең жаңа тобы – варунидтер тұқымдасына жатады. Орташа ересеген крабтың ұзындығы шамалы. Крабтар өмірінің соңында көбейеді және көбейту циклы аяқталғаннан кейін өледі, сондықтан олар 7 (Германияда 8) жылға дейін өмір сүре алады. Қолғапша крабтың тамақтануы – әртүрлі. Олардың негізгі жемтігі – құрттар, мидиялар, бұрғаштар, өлі органикалық заттар, сондай-ақ басқа шағын шаяндар мен балықтар. Бұл крабтар ішкі аймақтарға қатысты айтарлықтай көші-қон жасай алады. 1995 жылы Гринвич тұрғындары Темза өзенінен қытай қолғапша крабтарының шығып жатқанын көрген, ал 2014 жылы Шотландиядағы Клайдтан біреуі табылған. Бұл крабтар бассейнге де қоныстанғаны белгілі. Кейбір жерлерде крабтар теңізден жүздеген шақырым қашықтықта табылған. Мерейленд штатындағы Чесапик шығанағы және Нью-Йорктегі Гудзон өзені сияқты жергілікті крабтар балық аулаумен айналысатын аймақтарда алаңдаушылық тудырып отыр, себебі бұл түрдің жергілікті популяцияға тигізер әсері әлі белгісіз. АҚШ-та қытай қолғапша крабтарын импорттау, тасымалдау немесе иелену әдетте заңсыз, себебі кездейсоқ босату немесе қашу осы крабтардың жұқпаған суларға таралу қаупін тудырады. Сонымен қатар, кейбір штаттарда қолғапша крабтарды ұстауға қатысты қосымша шектеулер болуы мүмкін. Калифорнияда белгілі бір шектеулермен краб аулауға рұқсат етіледі. Қытай қолғапша крабы бірнеше рет Ұлы көлдерге әкелінгенімен, тұрақты популяция құра алмады. Смитсоновтық институт қытай қолғапша крабының таралуын қадағалап, оның Чесапик шығанағы аймағындағы ағымдағы таралуын анықтау үшін көмек сұрап отыр. Адамдар кез келген қолғапша крабын байқағанда, оның күні, нақты орны, мөлшері және мүмкін болса, жақыннан түсірілген сурет немесе үлгі туралы хабарлауға шақырылады. АҚШ-тың шығыс жағалауындағы алғашқы растаулы жазба 2005 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласының жанындағы Чесапик шығанағында тіркелді. Қытай қолғапша крабтары Германия суларына да еніп, балық аулау торларын бүлдіреді, жергілікті балық түрлеріне зиян келтіреді және жергілікті бөгеттерге зардап келтіреді, бұл 80 миллион еуроға дейін шығынға әкеледі. Бұл крабтар Қытайдан Еуропаға 1900 жылға дейін көшіп келген, ал алғашқы ресми неміс есептері 1912 жылы Аллер өзенінен тіркелді. 1933 жылы неміс ғалымдары жүргізген зерттеуден кейін, крабтардың сауда кемелерінің балласт суымен Еуропаға жеткені болжалды. Бұл крабтар Германиядағы тұщы су крабтарының жалғыз түрі болып табылады және олардың шұңқыр қазуға бейімділігі өнеркәсіптік инфрақұрылым мен бөгеттерге зардап келтірді. Крабтарды Еуропаға алғаш рет сауда кемелері әкелген болуы мүмкін. Кемелер балласт су резервуарларын толтыруы керек, және осы толтыру кезінде крабтың жұмыртқалау кезеңіне тап келген болуы мүмкін. Личинкалар еркін жүзетін және кішкентай болғандықтан, оларды балласт су резервуарына оңай сіңіріп алуға болады. Кеме Еуропаға жетіп, резервуарды босатқаннан кейін, краб личинкалары босатылды. Уақыт өте келе, бұл қайталану Еуропадағы крабтардың көптеген популяцияларының пайда болуына әкелді. Қытай медицинасы бойынша, краб етінің ағзаға "салқындату" (инь) әсері бар деп есептеледі. Янгчен көлінен алынған крабтар әсіресе бағалы, себебі олардың еті тәтті деп саналады. Янгчен крабтарының көп бөлігі Шанхай мен Гонконгқа, сондай-ақ жоғары табыс әкелетін шетелдік нарықтарға экспортталады. Крабтың Батысқа таралуына жауап ретінде, кәсіпкерлер оны қытай нарығы үшін жаңа краб көзі ретінде қарастыра бастады. Бір ұсынылған жоба Еуропадан, онда олар зиянды жануарлар ретінде қарастырылатын, крабтарды импорттап, жергілікті таза тұқымды қорын толықтыруды қарастырады. Қолғапша крабтар өте өзгерген су ортасында, тіпті ластанған суларда да тірі қалуға қабілетті. Янгцзы өзеніндегі крабтардың популяциясы мен шығу тегі артық балық аулау салдарынан әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылық туды. 2010 жылы қытай кәсіпкері метрода бұл крабтарды сату үшін автоматтарды енгізді. Крабтар 5 °C (41 °F) температурада сақталады, бұл оларды ұйықтаған сияқты күйге түсіреді.

Жалған Янчен көлі крабы

Жалған крабтар – шашты крабтар индустриясының мәселесі. Янгчен көлінен шыққан шашты крабтарға деген сұраныс жоғары болғандықтан, көптеген сатушылар басқа көлдерден шашты крабтарды сатып алып, оларды Янгчен көлінен шыққан нағыз шашты крабтар деп көрсетеді. 2012 жылы Янгчен көлінен бар болғаны 3000 тонна шашты краб жиналғанмен, 100 000 тоннадан астам «Янгчен» крабтары сатылды. Жалған крабтарды анықтау қиын, себебі Янгчен көліндегі шашты крабтар сыртқы түрімен басқа шашты крабтардан ешқандай айырмашылығы жоқ. Жасалма шашты крабтарды анықтау үшін лазерлік таңбалар, басылымдар және штрих-кодтар сияқты технологиялар енгізілді, бірақ оларды жасау оңай. Дегенмен, жалған шашты крабтарды ұстауға жасалған көптеген әрекеттер «суға түсірілген крабтар» арқылы сәтсіз аяқталады, яғни басқа жерден әкелініп, Янгчен көлінде өсірілген крабтар. Бұл крабтар көбінесе Янгчен көлінде бірнеше сағаттан бірнеше аптаға дейін болып, содан кейін нағыз Янгчен көлінің шашты крабы ретінде сатылады. Осындай «суға түсірілген крабтармен» күресу жұмыстары жалғасуда.

Басқарудың күш-жігері

Басқару шаралары өте қиын екені көрсетілді. Бұл олардың көп болуымен, жоғары репродуктивтік қабілетімен және жоғары физиологиялық төзімділігімен байланысты. Төмендегі барлық әрекеттерге тырысылды, бірақ айтарлықтай жақсарту байқалмады: "қолға түскенше көп ұстау", көші-қонға кедергілер, қаптар, хабардар ету жұмыстары, электр экрандары және импульстар. Өзен сағаларында жұптасатын шабақтарды ұстау мүмкіндігі талқыланды. Дегенмен, бұл жоспарды іске асыруда қиындықтар туындады. Басқа стратегиялар, мысалы, бөгеттерде жиналғанда оларды ұстау, біршама тиімді болып көрінді. Проблема шабақтар бөгет қабырғаларына өрмелеп, бөгеттердің артындағы өзендерге түсіп кеткенде туындайды.