Феникс пен кілемнің сиқыры

Кіріспе

1904 жылы Е. Несбиттің фантастикалық романы

"Феникс және кілем" – балаларға арналған, Е. Несбит жазған және алғаш рет 1904 жылы жарық көрген фантастикалық роман. Бұл "Бес бала және Ол" (1902) романымен басталатын роман трилогиясының екінші кітабы. Онда Кирилл, Антея, Роберт, Джейн және Қошқар атты бес баланың оқиғалары баяндалады. Олардың анасы балаларға балалар бөлмесінде кездейсоқ өрт салдарынан жанып кеткен ескі кілемнің орнына жаңа кілем сатып алады. Балалар кілемнің ішінде жұмыртқа табады, одан сөйлейтін Феникс шығады. Феникс кілемнің күніне үш тілек орындайтын сиқырлы кілем екенін түсіндіреді. Бес бала көптеген оқиғалардың ішінде болады, соның нәтижесінде олардың сиқырлы кілемі тозып бітеді. Оқиғалар трилогияның үшінші кітабында, "Амулет туралы әңгіме" (1906) романында аяқталады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл "Бес бала және ол" трилогиясының ортаңғы томы, ал "Амулет туралы әңгіме" кітабымен аяқталады. Ол қалған екі романнан ерекшеленеді, себебі ол бірінші томда таныстырылған сиқырлы жаратылыс Псаммеадты тек қысқаша ғана еске алады және бес баланы Лондондағы отбасылық үйлерінде екі ата-анасымен бірге өмір сүретінін көрсетеді. Ал басқа екі томда балалардың ата-аналарынан ұзақ уақыт бойы алыстап, үйден шығуға мәжбүр болған жағдайлар сипатталған. "Феникс пен кілем" туындысының басты тақырыбы – от. Оқиға Ұлыбританияда 5 қараша күні тойланатын Гай Фокс күніне дейін аз уақыт қалғанда басталады. Бұл күні адамдар от жағып, фейерверктер атқызады. Төрт бала кешкілік фейерверктерге арналған аз ғана жинақ жинастырған, бірақ 5 қарашаға дейін күте алмай, балалар бөлмесінде бірнеше данасын жарып жібереді. Нәтижесінде бастапқы кілем өртеніп кетеді. Оның орнына ата-аналары фосфоресцентті сәуле шығаратын жұмыртқасы бар ескі кілем сатып алады. Балалар осы жұмыртқаны отқа жіберіп алады, ол қақ шығып, сөйлей алатын алтын Феникс пайда болады. Бұл кілемнің сиқырлы екені және балаларды қалаған жеріне жеткізе алатыны анықталады, бірақ ол күніне үш тілекке ғана жауап бере алады. Феникспен бірге балалар түрлі-түрлі оқиғаларға қатысады. Ең кіші бала, Тоқты, кілемге өрмелеп, түсініксіз сөздер айтып, жоғалып кетеді, бірақ ол анасымен бірге болуды қалаған екен. Роман барысында балалар Феникстің өздігінен шеше алмайтын қиын жағдайларға түседі, сондықтан ол Псаммеадты іздеп барып, балалар үшін тілек тілейді. Сонымен қатар, кілемнің соңында Псаммеадтан Феникстің тілегін орындауын сұрау үшін жіберіледі. Осы эпизодтар Псаммеадтың осы оқиғаға қосқан жалғыз үлесі болып табылады. "Феникс пен кілем" Эдуард VII патшалығы кезіндегі Лондонды суреттейді. Бір кезде балалар мен олардың құдайға жақын құсы Феникс өрттен сақтандыру компаниясына барады: өзімшіл Феникс бұл өзіне арналған ғибадатхана екенін және сақтандыру қызметкерлері оның шәкірттері болуы керек деп ойлайды. Балалар сондай-ақ Фениксті ұрлауға тырысатын екі қарапайым адам, Герб пен Айыппен кездеседі. Төрт бала (Тоқтысыз) Лондонның Вест-Эндіндегі театрға Рождестволық пантомимаға қатысады және Фениксті Роберттің пальтосының ішіне жасырып әкеледі. Феникс бұл қойылымға қатты қуанғандықтан, байқамай театрды өртеп жібереді. Феникс сиқырлы түрде зақымды қалпына келтіргенде бәрі жақсы аяқталады: ешкім зардап шекпейді және театр бұрынғы қалпына келеді. "Феникс пен кілем" балалар фантастикасының ерекшелігі – сиқырлы серік барлық балаларға бірдей қарамайды. Феникс жұмыртқасын отқа салған Робертті, әрине, кездейсоқ болғанымен, ағасы Кирилл мен оның қарындастарынан артық жақсы көреді. Бұл екі жақты артықшылық, себебі Роберт Фениксті ата-аналарынан жасыру міндетімен жүктеледі, бұл оған қолайсыз жағдайларда қиындық тудырады. Романның соңғы тарауында Феникс өмірлік циклының соңына жеткенін және оны қайтадан бастауы керектігін хабарлайды, өйткені балалармен бірге өткен өмір оны даладан гөрі шаршатыпты. Ол жаңа жұмыртқа салады, содан кейін қайта туылады. Феникстің басшылығымен балалар тәтті хош иісті заттармен құрбандық тақын дайындайды, оның үстінде Феникс өзін өртеп жібереді. Сиқырлы кілем де өмірлік циклын аяқтады, себебі ол үнемі жүріп отыруға арналмаған, және Феникстің өтініші бойынша ол жұмыртқаны 2000 жыл бойы қайтадан ұрықтанбайтын жерге апарып қояды. Оқиға бақытты аяқталады, балалар "белгісіз меценаттан" (Феникстен, ол Псаммеадтан тілек арқылы осы сыйлықты ұйымдастырады) сыйлықтар жинағын алады, ал Роберт бір алтын қауырсынды алады. Бірақ кешке қарай қауырсын жоғалып кетеді. Трилогияның соңғы томы, "Амулет туралы әңгімеде", кішігірім эпизод бар, онда балалар мыңдаған жылдарға дейін өткен шаққа саяхат жасайды және Феникспен кездеседі, ол оларды танымайды, өйткені алдыңғы кітаптағы оқиғалар әлі болған жоқ.

This is the middle volume of a trilogy that begins with Five Children and It and concludes with The Story of the Amulet. It deviates from the other two novels insofar as it includes only a brief mention of the Psammead, a magical creature introduced in the first volume, and depicts the five children as living with both of their parents in the family home in London. In the other two volumes, circumstances have forced the children to spend protracted periods away from their home and their father. A continuing theme throughout The Phoenix and the Carpet is the element of fire. The story begins shortly before 5 November, celebrated in Britain as Guy Fawkes Night, when people build bonfires and set off fireworks. The four children have accumulated a small hoard of fireworks for the night, but they are too impatient to wait until 5 November to light them, so they set off a few samples in the nursery. This results in the fire that destroys the original carpet. To replace it their parents purchase a second hand carpet, which is found to contain an egg that emits a phosphorescent glow. The children accidentally knock the egg into the fire, whereupon it hatches, revealing a golden talking Phoenix. It transpires that this is a magic carpet that can transport the children anywhere they wish, although it is capable of satisfying only three wishes a day. Accompanied by the Phoenix, the children have exotic adventures. There is a moment of terror when the youngest, the baby known as the Lamb, crawls onto the carpet, babbles incoherently and vanishes, but it turns out that the Lamb only desires to be with his mother. At a few points in the novel, the children find themselves in predicaments from which the Phoenix is unable to rescue them by himself, so he goes to find the Psammead and has a wish granted for the children's sake. In addition, at the end the carpet is sent to ask the Psammead to grant the Phoenix's wish. These offstage incidents are the only contributions made by the Psammead to this story. The Phoenix and the Carpet features depictions of London during the reign of Edward VII. At one point, the children and their supernatural bird visit the Phoenix Fire Insurance Company: the egotistical Phoenix assumes that this is a temple dedicated to him and that the insurance executives must be his acolytes. The children also have an encounter with two older ruffians, Herb and Ike, who attempt to steal the Phoenix. Four of the children (without the Lamb) attend a Christmas pantomime at a theatre in the West End of London, smuggling the Phoenix along inside Robert's coat. The Phoenix is so excited by this spectacle that he unintentionally sets fire to the theatre. All ends well when the Phoenix magically reverses the damage: no one is harmed, and the theatre remains intact. One aspect of The Phoenix and the Carpet that is unusual for children's fantasy fiction is the fact that the magical companion does not treat all the children equally. The Phoenix favours Robert, the child who put his egg in the fire, albeit by accident, over his brother Cyril and their sisters. This is a mixed privilege, as Robert is lumbered with the duty of smuggling the Phoenix past their parents at inconvenient moments. In the novel's final chapter, the Phoenix announces that he has reached the end of his current lifespan and must begin the cycle again, apparently on the grounds that life with the children has left him far more exhausted than he would have been in the wilderness. He lays a new egg from which he will eventually be reborn. Under the Phoenix's direction, the children prepare an altar with sweet incense, upon which the Phoenix immolates himself. The magic carpet has also reached the end of its lifespan, as it was never intended to be walked upon regularly, and, at the request of the Phoenix, it takes the egg to a place where it won't hatch again for 2,000 years. There is a happy ending, with the children receiving a parcel of gifts from an "unknown benefactor" (the Phoenix, who arranges this gift by means of a wish granted by the Psammead) and Robert receiving a single golden feather. But the feather has vanished by the evening. The last volume in the trilogy, The Story of the Amulet, contains a minor episode in which the children travel thousands of years into the past and encounter the Phoenix, who does not recognise them because the events of the previous book have not happened yet.

Тақырыптар мен мәселелер

Басқа шығармаларға сілтеме: Несбит 20 ғасырдың басында балаларға таныс және мәлім болған көптеген әдебиет туындыларына сілтеме жасайды, соның ішінде «Сүлеймен патшаның кеніштері», «Монте-Кристо графы», Рудиард Киплингтің Үндістан туралы әңгімелері, «Мың бір түн» және тағы да басқалары. Ол сондай-ақ оқырмандары Дәуіттің Забурларының жаңа нұсқасы және «The Strand» сияқты танымал журналдар сияқты діни еңбектермен хабардар деп есептейді. Гендерлік рөлдер: Антея мен Джейн атты қыз балалар, әңгімеде кездесетін шаруашылық жұмыстарын атқарады, ал Сирил мен Роберт атты ұл балалар мұндай сәттерде сыртта болады. Несбиттің Фениксі жынысы тұрғысынан сипатталмайды. Интрузиялық фантазия: «Феникс және кілем» – бұл Феникс сияқты керемет жаратылыстарды, ұшатын кілем сияқты сиқырлы заттарды және кейіпкерлердің өмір сүретін нақты әлемге еніп келетін кілемде ұшу сияқты фантастикалық оқиғаларды қамтитын интрузиялық фантазия. Әдетте, интрузиялық фантазиядағы кейіпкерлер өз әлеміне енген фантастикалық элементтерге таңғалады. Алайда, «Феникс және кілемдегі» балалар таңқалмайды, себебі олар «Бес бала және ол» кітабында фантастикалық элементтермен кездескен. Романның ересек тұлғалары фантастикалық элементтерге сенбейді, себебі олар фантастиканы арман немесе ақылсыздық ретінде түсіндіруге тырысады. Әлеуметтік топ: Несбит үлкен орта тап оқырмандары үшін жазды, және бұл роман жоғары және төменгі топтардың кейбір стереотиптерін қамтиды. Аспаз, төменгі топтың өкілі, грамматикалық қателерге толы пиджин ағылшын тілінде сөйлейді; мысалы, ол «олардың бөлмесінде жаңа кілем бар» дейді (3-тарау). Ал жоғары топтың өкілдері ақшаға, мәртебеге, білімге және театрға бару сияқты іс-әрекеттермен айналысуға мүмкіндік беретін бос уақытқа ие. Балалардың анасы оларды жиі театрға бару үшін тастап кетеді. Баяндама: Несбиттің баяндаушысы бала оқырманмен сөйлейтін ересек адамның дауысы сияқты көрінеді. Баяндаушы оқиғаға түсініктеме береді және оқырманға толыққанды сурет беру үшін сұрақтар қояды. Балаларды реалистік бейнелеу: Несбит жақсы сомдалған бала кейіпкерлерімен танымал болды, ол Norton's Anthology of Children's Literature-да «көзге көрінбейтін жағдайларда түрлі оқиғаларға тап болатын сенімді орта таптың балалары» деп сипатталған (Зипс және т.б.). Олар көбінесе жақсы мінезді және ізгі ниетті, бірақ олар бір-бірімен дауласып, қиындықтарға ұшырайды. Олар ойын-сауық үшін фейерверктерді жарып, бір-бірін қорлап, ұсақ-түйек мәселелерге байланысты ұрысып жатыр. Дегенмен, олар фейерверктерінің бақылаудан шығуын қалаған жоқ, бір-біріне көмектеседі және дұрыс пен бұрысты ажырата біледі. Осылайша Несбит балаларды күнәсіз періштелер ретінде бейнелейтін романтикалық стереотипті жұмсақ түрде бұзады. Ұлттық мәселелер: Несбиттің туындылары кейбір сыншылар тарапынан расистік және антисемиттік сипаттамалары бар деп сынға алынған. Романның 3-тарауында балалар мыс түсті терісі бар адамдармен кездеседі, оларды олар бірден жабайы каннибалдық әдеттері бар адамдар деп есептейді.

References to other works: Nesbit alludes to many different works of literature that were familiar to and recognised by children in the early 20th century, including King Solomon's Mines, The Count of Monte Cristo, Rudyard Kipling's tales of India, The Arabian Nights and many others. She also assumes that her readers are familiar with religious works such as the New Version of the Psalms of David and popular magazines such as The Strand, the magazine in which The Phoenix and the Carpet first appeared. Gender roles: The female children, Anthea and Jane, undertake the domestic work that appears in the story while the male children Cyril and Robert become absent at such times. Nesbit's Phoenix is not described in terms of gender. Intrusion fantasy: The Phoenix and the Carpet is an intrusion fantasy that includes marvellous creatures, such as the Phoenix, magical objects, such as the flying carpet, and fantastic events, such as flying on the carpet, that intrude into the realistic world in which the protagonists live. Normally characters in intrusion fantasy are surprised by the fantastic elements that enter their world. However, the children in The Phoenix and the Carpet are not surprised because they have encountered fantastic elements in Five Children and It. Adults within the novel are in disbelief of the fantastic elements because they try to rationalise the fantastic as a dream or insanity. Social class: Nesbit wrote for the great middle class of readers, and this novel contains some stereotypes of both the upper and lower classes. The cook, a lower class character, is voiced in an ungrammatical pidgin english; for instance, she says " there's that there new carpet in their room " (Chapter 3). The upper class, on the other hand, have money, status, education and leisure time to pursue such activities as theatregoing. The children's mother often leaves them behind to attend the theatre. Narration: Nesbit's narrator seems to be an adult voice speaking to the child reader. The narrator comments on the story and asks the reader questions to give a fuller picture. Realistic portrayal of children: Nesbit was known for her well drawn child characters, described in Norton's Anthology of Children's Literature as "believable middle class children who experience a series of adventures in unforeseen circumstances" (Zipes, et al.). They are generally good natured and well meaning, but they also quarrel amongst each other and get into trouble. They nearly burn their nursery down by setting off fireworks, call each other names and argue over trivial matters. Still, they did not mean for their fireworks to get out of control, they look out for one another, and they have a strong sense of right and wrong. Nesbit thus gently subverts the Romantic stereotype of children as innocent little angels. Racial issues: Nesbit's work has been criticised by some critics as being racist and having anti Semitic characterisations. In Chapter 3 of this novel the children encounter people described as having copper toned skin, whom they immediately assume are savage cannibals.

Бейімделулер

Романның кем дегенде төрт фильмге бейімделуі жасалған. Би-би-си үш телесериал жасады: 1965 жылы «Жаканори» апталығының бір бөлігі, Джон Талли жазған 1976 жылғы тағы бір телесериал, және соңында Хелен Крессуэллдің жаңа сценарийімен «Феникс және кілем» (1997) сериалы.