Кіріспе

Томас Карлайлдың романы «Сартор Ресартус: Герр Тифелсдрокхтың өмірі мен пікірлері үш кітапта» – шотланд эссешісі, тарихшы және философ Томас Карлайлдың 1831 жылғы романы. Алғаш рет 1833 жылдың қарашасынан 1834 жылдың тамызына дейін «Фрейзер журналында» сериялық түрінде жарияланды. Роман неміс философы Диоген Тифелсдрокхтың (аудармасы «Зевс туған шайтан тынысы» [аталған цитатада Диоген «Құдайдан туған» деп көрсетілген, бірақ бұл қатаң түрде дұрыс емес]) ой-пікірлері мен ерте өміріне жасалған түсіндірме болып табылады. Ол «Киімдер: олардың шығу тегі мен ықпалы» атты еңбектің авторы. Тифелсдрокхтың трансценденталистік ойлары күмәнді ағылшын сыншысы (Редактор деп аталады) тарапынан зерделенеді, сонымен қатар философ туралы шашыраңқы биографиялық мәліметтер ұсынылады. Бұл туындының бір бөлігі Гегельдің пародиязы және жалпы неміс идеализмінің пародиязы болып табылады.

Өмірбаян

Арчибальд Макмекан романның үш әдеби көзі болды деп болжады. Олардың біріншісі Джонатан Свифттің «Таб туралы әңгімесі» еді, Карлайл колледж жылдарында оны терең құрметтеді, тіпті «Джонатан» және «Декан» деген лақап есімдермен аталатын. Сол туындыда Батыс Христиан дінінің үш негізгі дәстүрі әкесінің үш баласына ешқашан өзгерте алмайтын киім сыйлауымен бейнеленген, бірақ олар сәнге қарай оны өзгертеді. Макмеканның айтуынша, Карлайлдың екінші ықпалы – Гете, әсіресе «Вильгельм Мейстердің шеберлігі», «Жас Вертердің қасіреті» және «Фауст» туындыларын аударудағы жұмысы болды. Карлайл олардың барлығынан цитата келтіреді және тікелей сілтеме жасайды, әсіресе Тифелсдрок өзінің дағдарысын «Жас Тифелсдроктың қасіреті» деп атағанда. Үшінші маңызды ықпал – «Тристрам Шенди» еді, онда Карлайл көптеген фразаларды цитаталайды және бұрынғы хаттарында осы туындыға сілтеме жасайды. Карлайл бұрын «Уоттон Рейнфред» романымен жұмыс істеген, оны Макмекан «Сартордың алғашқы нұсқасы» деп атайды. Карлайл жартылай автобиографиялық романның жеті тарауын аяқтады, онда терең діни тәрбие алған жас жігіт махаббатта көңілі қалғаннан кейін адасып, саяхаттап жүреді. Соңында ол кемінде философиялық жұбаныш табады, Морис Герберт есімді құпия бейтаныс оны үйіне шақырып, жиі онымен философиялық мәселелерді талқылайды. Осы кезде роман күрт философиялық диалогқа ауысады, ол негізінен Кант туралы. Аяқталмаған роман Карлайлдың әйелі Джейнге (туған тегі Уэлс) қатты әсер еткенімен, Карлайл оны жарияламады және оның бар екені Карлайл қайтыс болғаннан соң ұзақ уақытқа дейін ұмытылды. Макмекан бұл роман Карлайлдың «ақиқатқа деген құштарлығы мен ойдан шығарылған әңгімелерге деген жеккөрінісінен» туындаған наразылығын қоздырды деп болжайды. «Уоттонның» көптеген бөліктері «Сартор Ресартустың» тарихи бөлімінде пайда болады, онда Карлайл оларды Тифелсдроктың автобиографиялық эскиздеріне айналдырады, ал редактор олар Гетеден тым фрагментті немесе туынды деп шағымданады. Карлайл оны өртегені туралы кеңінен және қате таратылған ақпаратқа қарамастан, аяқталмаған роман әлі де жоба түрінде сақталған; бірнеше абзастар сөзсіз «Сартор Ресартусқа» көшірілді, бірақ олардың контексі түбегейлі өзгерді. Карлайл романға баспагер табуда қиындықтарға тап болды, сондықтан ол оны 1831 жылдың қазан айында Крейгенпутокта мақала ретінде жазуға кірісті. «Фрейзер журналы» оны 1833–1834 жылдары бөлім-бөліммен жариялады. Тұңғыш рет бұл мәтін 1836 жылы Бостонда кітап түрінде жарық көрді, оның жариялануын Ральф Уолдо Эмерсон ұйымдастырды, ол кітап пен Карлайлға қатты құрмет көрсетті. Эмерсонның шетелдегі баспагерлермен ақылды келісімдері Карлайлға жоғары сыйақы алуға мүмкіндік берді, бірақ бұл роман Ұлыбританияда қол жеткізе алмады. Алғашқы британдық басылымы 1838 жылы Лондонда жарық көрді.

Атау

"Сартор Ресартус" әдетте "Тайлор қайта тігілген" деп аударылады; сондай-ақ "Тайлор жөнделген", "Тайлор толықтырылған", "Киімдер жинағы өңделген" және "Тайлор қайта жасалған" деп те аударылған. 1785 жылы Лондонда жарық көрген "Тейлордың жаңадан тігілуі" деген ән бар. Карлайлдің заманында шотландтық нұсқасы танымал болған және оның тақырыбын таңдауына ықпал еткен болуы мүмкін деген пікір бар. Тағы бір мүмкін көзі – Лорд Байронның "Өзгерген келбет" (1824) пьесасы. Гётенің "Фауст" пьесасына негізделген бұл пьесаны Гёте, Карлайлдің досы және ұстазы, жоғары бағалаған. Карлайл 1820-жылдардың соңындағы жазбаларында Байронға сілтеме жасаған.

Сюжет

Роман ағылшын басылымындағы «Фрейзерс» журналының (роман алғаш рет мазмұны ойдан шығарылған деп айқындалмай сериалға жарияланған) біршама атын атамаған редакторының ұзақ шолуы түрінде жазылған. Ол сұраныс бойынша, ойдан шығарылған философ Диоген Тифелсдрокхтың («Белгісіз жер» университетінің «Жалпы нәрселер» профессоры) ойдан шығарылған неміс кітабы – «Киім, оның шығуы және ықпалы» туралы шолу жасайды. Редактор кітапқа түсініксіз қарайды. Біріншіден, ол кітапты Англиядағы қазіргі әлеуметтік мәселелер контекстінде түсіндіруге тырысады, олардың кейбіреулері Германияда да бар екенін біледі, содан кейін Тифелсдрокхты жеке танитынын мойындайды, бірақ бұл қарым-қатынас кітаптың философиясының ерекшеліктерін түсіндірмейді. Редактор Тифелсдрокхтың Германиядағы кеңсесіне одан әрі түсіндіру үшін біографиялық ақпарат сұрап хаттар жібергенін айтады, ал кітаптың бірінші бөлігінің қалған бөлігі Тифелсдрокхтың кітабының тұжырымдамаларын, соның ішінде аудармадағы цитаталарды, редактордың көптеген қарсылықтарымен бірге қамтиды, олардың көпшілігі Гёте мен Шекспирдің цитаталарымен негізделген. Редактордың философияға деген наразылығы мен оның оны әшкерелеу ниетіне байланысты шолу көбірек және көбірек ұзарады. Кітаптың бірінші бөлімінің соңғы тарауында редактор Тифелсдрокхтың кеңсесінен бірнеше қағаз қалдықтарынан тұратын жауап алады (латын зодиака белгілеріне сәйкес эзотерикалық түрде ұйымдастырылған), онда автобиографиялық үзінділер жазылған. Екінші кітапты жазу кезінде редактор осы үзінділерді байланыстырып, тұтас повестеу құрайды. Тифелсдрокх бала кезінде Германияның Энтепфул қаласында («Қазкөл») баласыз жұбайлардың үйінің алдындағы себетте тасталып қалған; оның әкесі Ұлы Фридрихтің зейнеткер сержанты, ал анасы өте діндар әйел, Тифелсдрокхтың ризашылығына орай оны қатаң рухани тәртіпте тәрбиелейді. Тифелсдрокх бала кезінде алған тәрбиенің құндылықтарын әсем тілмен еске алады, редактор оның сипаттамаларының көпшілігін рухани мақтаныштан туындағанын атап өтеді. Тифелсдрокх ақырында ақылды болып танылып, Хинтершлаг гимназиясына жіберіледі. Онда Тифелсдрокхтың зиялылыққа құштарлығы оянады және бірнеше ұстаздарымен достық қарым-қатынас жасайды, бірақ басқа оқушылар тарапынан жиі мазақталады. Оның өмірінің осы кезеңіне қатысты ойлары екіұшты: біліміне қуанғанымен, сол білімнің нақты адамдық қызмет пен мінезге немқұрайды қарауына сын көзбен қарайды, өйткені ол өзінің жеке тәжірибесіне де, білімін саясатқа қолдануына да қатысты. Университетте Тифелсдрокх сол қиындықтарға тап болады, бірақ ақырында шағын оқытушылық лауазымға ие болып, неміс дворяндарынан қолдау мен танымалдылыққа ие болады. Осы әлеуметтік ортамен қарым-қатынас жасау кезінде Тифелсдрокх Блумин (Гүлдер құдайы; редактор бұл псевдоним деп санайды) есімді әйелмен танысады және оны қуып жету үшін оқытушылық қызметін тастайды. Ол Тоугуд есімді британдық аристократтың ұсынысын қабылдамайды. Тифелсдрокх рухани дағдарысқа ұшырап, қаладан шығып, Еуропа елдерін аралайды, бірақ сол жерде де Бал айындағы Блумин мен Тоугудты кездестіреді. Ол терең күйзеліске түсіп, адам баласының барлық іс-әрекетін жек көріп, «Мәңгілік Жоқ» деп жариялайды. Әлі де үзінділерді біріктіруге тырысып жатқан редактор Тифелсдрокх осы кезеңде соғысқа қатысқан, немесе кем дегенде оның бейнелерін жиі қолданған деп болжайды, бұл оны «Белгісіздік орталығына» жеткізеді және оны қоршаған барлық ежелгі ауылдар мен тарих күштері туралы ой жүгірту арқылы, ақырында «Мәңгілік Иә» арқылы барлық өмірдің мағынасын табады. Редактор, жеңілдеу үшін, Тифелсдрокхтың кітабына қайта оралуға уәде береді, оның жинақталған өмірбаянының түсініктерімен философияны жаңаша түсінуге үміттенемін.

Кейіпкерлер

Херр Диоген Тифелсдрокх: (грек/неміс: "Зевс шайтанның саңырауқұлағына түсті") Вайснихтво университетінің "Жалпы нәрселер" профессоры және "Киім, олардың шығу тегі мен әсері" атты неміс идеалистік философиясының ұзақ кітабының авторы. Романның мазмұны осы кітапқа жасалған шолудан құралады. Профессор да, кітап та – ойдан шығарылған. Редактор: Романды баяндаушы, Тифелсдрокхтың кітабына шолу жасай отырып, өзінің талғамдарын, Тифелсдрокхқа деген терең симпатиясын және замандас әлеуметтік мәселелерге қатысты алаңдаушылықтарын көрсетеді. Оның сөйлеу стилі әңгімелесуден айыптауға, тіпті жартылай Киелі кітапқа тән болжамдарға дейін өзгереді. Рецензентті Карлайлдың өзімен шатастыруға болмайды, себебі Тифелсдрокхтың өмірі Карлайлдың өзінің өмірбаянының көп бөлігін іске асырады. Хофрат: Хофрат Хаушрекке (яғни Мемлекеттік кеңесші Шыбын-шіркей) – еркін, зигзаг тәрізді бейне, Тифелсдрокхтың соқыр жақтасы, алаңдатудың көрінісі. Ол редакторға кеңес беретін және жұмысына жігерлендіретін жалғыз адам. Сол заманғы мемлекеттік кеңесшілердің көпшілігі сияқты, ол қорқыныш пен жай ғана физикалық суықтың ыңғайсыз сезіміне ұшырайды. Блюмин: Германия ақсүйектерімен байланысы бар әйел, Тифелсдрокх мансабының басында оған ғашық болады. Оның Тоугудқа үйленуге қарсылығы Тифелсдрокхты рухани дағдарысқа жетелейді, ол "Мәңгілік Жоқ" құрылымына әкеледі. Олардың қарым-қатынасы шамалы түрде Вертердің "Жас Вертердің қайғысы" романындағы Лоттеге деген махаббатының пародиязы болып табылады (оның аты "Гүлдер құдайы", бұл жай ғана псевдоним болуы мүмкін). Бірақ редактор атап өткендей, Тифелсдрокх Вертердей ынталандыруды қажет етпейді. Зерттеушілер оны Карлайлдың өзі ғашық болған Китти Киркпатрикпен байланыстырады, кейін ол Джейн Карлайлға үйленді. Тоугуд: Блюминге үйленетін ағылшын аристократы, Тифелсдрокхты рухани дағдарысқа итермелейді. Егер Блюмин шынымен де Китти Киркпатриктің ойдан шығарылған бейнесі болса, Тоугудтың прототипі капитан Джеймс Уинслоу Филлипс болар, ол 1829 жылы Киркпатрикке үйленді. "Вайснихтво": Кітапта Вайснихтво (weiß nicht wo, неміс тілінде "қайда екенін білмеймін") – сол замандағы жақсылық пен жамандыққа әсер ететін барлық күштердің ортасы саналатын, ойдағы еуропалық қала. Ол 19 ғасырдың бірінші ширегіндегі қала өмірін сипаттайтын терминдермен сипатталған. Сол кездегі қоғамдағы рухани күштер соншалықты жалпылама болғандықтан, олардың қайда бар екенін және қайда жоқ екенін айту мүмкін емес еді, сондықтан қаланың аты "Қайда екенін білмеймін" деп қойылды (Сэр Уолтер Скотттың Кеннакуэйрімен салыстырыңыз).

Тақырыптар

Сартор Ресартус жаңа кітап түрі болуы тиіс еді: бір мезгілде фактілік және ойдан шығарылған, маңызды және сатирикалық, спекулятивтік және тарихи. Ол өзінің формальды құрылымына ирониямен қарайды, сонымен бірге оқырманды «ақиқатты» қайдан табуға болатыны туралы мәселеге бетке тіреуге мәжбүр етеді. Осы тұрғыдан ол Tristram Shandy-де әлдеқайда ертерек қолданылған тәсілдерді дамытады, соған сілтеме жасайды. «Киім философиясы» мағынаның құбылыстардан туындауы керектігін, уақыт өте келе үздіксіз өзгеріп отыратынын, ал мәдениеттер өздерін өзгеретін мода, билік құрылымдары және сенім жүйелерінде қайта құратынын айтады. Кітапта діни өзгеріске қатысты Фихтенің тұжырымдамасы бар: ол Құдайды қабылдауға емес, жамандықтан бас тартуға және мағынаны құруға деген ерік-жігердің абсолютті бостандығына негізделген. Бұл кейбір жазушыларды Сартор Ресартусты ерте экзистенциалистік мәтін ретінде қарастыруға алып келді. Жиі қайталанататын әзілдердің бірі – Карлайлдың романдағы орындар мен адамдарға нұсқаулы неміс тіліндегі аттар беруі, мысалы, Тифелсдрокхтың баспасының атауы Stillschweigen and Co. (Үнсіздік және компания) болса, ол Weissnichtwo (Қайда екенін білмеймін) деген жерде тұрады. Тифелсдрокхтың әкесі Уолтер Шэндидің «Аттарда көп нәрсе бар, тіпті барлығы дерлік» деген доктринасына шын жүрекпен сенуші ретінде таныстырылады.

Қабылдау және мұра

Джеймс Фрейзер Карлайлға оның алғашқы сериялық жариялануы көптеген жақтан теріс қабылданып, сынға ұшырағанын айтты. Ең маңызды алғашқы пікір 1835 жылы Карлайлға оның досы Джон Стерлингтен келген хат түрінде болды. Стерлинг оны Франсуа Рабле, Мишель де Монтень, Лоренс Стерн және Джонатан Свифтпен салыстырды, сонымен қатар Карлайлдың стиліне және Тифелсдрокхтың пантеизмі деп түсінген нәрсесіне қарсылық білдірді. «Сартор Ресартус» Америкада жақсы қабылданып, Карлайл маңызды мәдени ықпалға ие болып, Трансцендентализм қозғалысының жетекшісі саналды. 1834 жылы Англиядан келген Харриет Мартино оның әсерін байқап: «Бұл кітап оларға керемет күшпен әсер етеді. Ол бірнеше дін қызметкерлерінің уағыздарын жаңартып, менің ойымша, көптеген қарапайым адамдардың санасы мен өмірін де өзгертіп жаңартты». 1836 жылы Бостонға кітап түрінде келгеннен кейін Натаниел Лэнгдон Фротингем реакцияның оны мәнсіз және түсініксіз деп тапқандар мен оны көрегендікпен және философиялық тұрғыдан жемісті деп тапқандар арасында бөлінетінін дәл болжады. Джеймс Рассел Лоуэлл бұл кітапты «ақыл-ой және моральдық бүлікке шақыру белгісі» деп бағалады.

Ықпал

1855 жылы Джордж Элиот Карлайл туралы былай деп жазды: Оның ықпалының ерекшелігі сол, оның пікірлерімен ең аз келісетін адамдардың көпшілігі үшін «Сартор Ресартус» оқуы – саналарының тарихындағы маңызды кезең болды. Роджер Л. Таррдың айтуынша, «Сартор Ресартустың американдық әдебиетке тигізген ықпалы соншалықты зор, соншалықты кең таралған, оны асыра бағалау мүмкін емес». Тарр оның Ральф Уолдо Эмерсон, Эмили Дикинсон, Генри Дэвид Торо, Герман Мелвилл, Маргарет Фуллер, Луиза Мэй Алкотт және Марк Твен сияқты көрнекті американдық жазушыларға әсер еткенін атап өтті (Натаниел Хоторн мен Эдгар Аллан По кітапты оқып, оған қарсы болғандардың қатарында болды). Эндрю Престон Пибоди 1860 жылы: «Карлайл алғаш рет «Сартор Ресартус» еңбегі арқылы Американың сауатты санасына күшті ықпал етті, – бұл туынды қазіргі ғасырдың кез келген бір кітабынан гөрі көбірек идеяларға толы болды» деп жазды. Чарльз Годфри Лиланд: «Колледжден шыққанша оны қырық рет оқыдым, тіпті соның санын да есімде сақтап қалдым» деді. Уильям Генри Милберн: «Мен «мәңгілік «Жоқ», бейтараптық орталығы және мәңгілік «Иә» сөздерін үйім алдындағы тротуардай жақсы білдім» деді. Кейр Харди кітапты жасөспірім кезінде оқығанын, «оның рухы маған сіңгенше» оқығанын есіне алады. Карлайлмен болған кездесуі оның өміріндегі ең берік ықпалдың біріне айналды, оның радикализмі мен бейбітшілігін қалыптастырды. Хорхе Луис Борхес кітапты зор құрметпен бағалады, 1916 жылы 17 жасында: «Томас Карлайлды таптым және оның шығармаларына тәнті болдым. «Сартор Ресартусты» оқыдым, оның көптеген беттерін жатқа білем» деді. Борхестің көптеген алғашқы және ең бағалы туындылары Карлайл сияқты қасақана псевдоэпиграфия әдісін қолданады, мысалы «Тарбақты жолдар бағы» және «Тлон, Укбар, Орбис Тертиус». Пол Гоген кітапты Понт-Авенге әкелген Мейер де Хаанның портретіне салған. Морис Метерлинк Карлайлдың үнсіздік туралы ойларын бағалады. Клод Дебюсси кітапты «күлкінің қатыгездік бревиарийі» деп атады және «Шапақтың музыкамен байланысы» деген жоқ тарауды көзге елестетеді. Мартин Лютер Кинг кіші 1957 жылы айтқан сөзінде «Сартор Ресартус» кітабының 2-кітабының 7-тарауының 4-параграфынан бір жол келтірді: «Кейде үмітсіздікке шалдыққан сәттерде біздің кейбіреулеріміз Карлайлдың шын ниетімен: «Құдай аспанда отырып, ештеңе істемейтін сияқты» деп айқайлаймыз». Роман «Сөз – күміс, үнсіздік – алтын» деген мақалдың ағылшын тілінде алғаш рет қолданылғанын, сондай-ақ «өмірдің мәні» деген тіркестің ағылшын тілінде алғаш рет пайдаланғанын көрсетеді. Шотланд әдебиет сыншысы Алястер Фаулер кітапты өзінің «поиоуменон» терминіне мысал ретінде келтірді, яғни өзінің тууының процесін қарастыратын туынды. Кітап «киімді зерттеу» немесе «мода теориясы» деп аталатын киімді қатаң және жүйелі зерттеудің пайда болуына негіз болған мәтін ретінде көбірек танылып келеді.