Лейшманиоз: Паразиттік ауру және оның түрлері

Кіріспе

Лейшманиа типті паразиттер туғызатын ауру

адам лейшманиазисі

Лейшманиазия – бұл трипанозоматидтердің Лейшманиа тұқымдасына жататын протозойлық паразиттерінен туындайтын клиникалық көріністердің кең спектрі. Ол көбінесе Флеботомус және Лутзомия құмжауырының шағуы арқылы таралады және Африка, Азия, Америка және Оңтүстік Еуропаның тропикалық және субтропикалық аймақтарында ең көп кездеседі. Аурудың үш негізгі түрі бар: терілік, тері-шырыштық және ішкі ағзалық. Терілік түрі терідегі жаралармен, ал тері-шырыштық түрі терідегі, ауыздағы және мұрындағы жаралармен көрінеді. Ішкі ағзалық түрі терідегі жаралармен басталып, кейін қызба, эритроциттердің санының төмендеуі және көкбауыр мен бауырдың үлкейюімен сипатталады. Емдеу үшін мильтефозин қолданылады. Терілік ауруларға пармомицин, флуконазол немесе пентамидин тиімді болуы мүмкін. Қазіргі уақытта 98 елде шамамен 4-12 миллион адам жұқтырған. 2 миллионға жуық жаңа жағдай тіркелді. Азия, Африка, Оңтүстік және Орталық Америка, сондай-ақ Оңтүстік Еуропаның 200 миллионға жуық халқы аурудың кең таралған аймақтарында тұрады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауруды емдеуге арналған кейбір препараттарға жеңілдіктер жасады. Бұл ауру иттің және кеміргіштердің арасында да кездеседі. Терілік лейшманиазия ең көп таралған түрі болып табылады, ол әрбір шағу орнында ашық жараны тудырады, ол бірнеше айдан бір жарым жылға дейін жазылып, жағымсыз із қалдырады.

Адам емес резервуарлар болуы мүмкін

Адамға жұқтыратын Лейшманияның кейбір түрлері адам емес жануарларға жұғу жағдайлары тіркелді. Бір зерттеуде, L. major батыс жазық жеріндегі жабайы гориллалардың тоқсан бір үлгісінің он екісінен анықталды. Лейшманиоз эндемикалық аймақтағы зообақта ұсталатын елу екі адам емес приматты зерттеуде, сегізі (үш шимпанзе, үш алтын арыстан тамарині, бір тұтқын капучин және анголалық талапоин) L. infantum жұқтырған және Lutzomyia longipalpis құм шыбырларын жұқтыра алатын болып шықты, бірақ "осы зерттеуде жұқтырған құм шыбырларындағы паразиттік жүктеме төмен деп есептелді".

Организмдер

Висцеральды ауруды көбінесе Leishmania donovani, L. infantum немесе L. chagasi қоздырады. Дегенмен, тіндік үлгілерді алу науқас үшін көбінесе ауыртпалы болады және жұқтырған жасушаларды анықтау қиынға түсуі мүмкін. Сондықтан, диагностиканың басқа да жанама иммунологиялық әдістері, оның ішінде ферменттік иммуносорбенттік талдау, антигенмен қапталған сынама таяқшалар және тікелей агглютинациялық тесттер жасалған. Бұл тесттер кеңінен қолжетімді болғанымен, олардың жеткіліксіз сезімталдығы мен нақтылығы салдарынан стандартты диагностикалық тесттер саналмайды. Leishmania ДНК-сын анықтау үшін бірнеше түрлі полимераза тізбекті реакция (ПТР) тесттері қолданылады. Аурудың көптеген түрлері тек адам емес жануарлардан таралады, бірақ кейбіреулері адамдар арасында жұғуы мүмкін. Адамдардағы инфекциялар сүтқоректілерді қоздыратын 30 түрдің шамамен 21-інен туындайды; түрлердің өзі бірдей көрінеді, бірақ оларды изоферменттік талдау, ДНК тізбегінің талдауы немесе моноклоналды антиденелер арқылы ажыратуға болады.

Алдын алу

Ашық теріге және жеңдеріңіздің және шалбардың аяқтарының астына жәндіктерден сақтайтын спрейді қолданыңыз. Сақтайтын спрейдің қаптамасындағы нұсқауларды орындаңыз. Көбінесе ең тиімді спрейлер – DEET (N,N диэтилметатолуамид) химиялық қосылысын қамтитын болады. Лейшманиозды ұйықтаған кезде инсектицидпен немесе жәндіктерден сақтайтын спреймен өңделген торларды пайдалану арқылы жартылай болса да алдын алуға болады.

Емдеу

Емдеу науқастың қай жерде жұқтырғанына, Лейшманияның түріне және инфекцияның түріне қарай анықталады. Висцеральды лейшманиозды антилейшманиалдық препараттармен емдеу кезінде ауызға қабылданатын қоректік қоспалардың тиімділігін анықтау үшін ешқандай зерттеу жүргізілмеген.

Эпидемиология

ДДҰ-ға есеп берген 200 ел мен аумақтың 97-сі лейшманиозға ұшыраған. Лейшманиоздың таралу аймағы Орталық және Оңтүстік Америкадағы жаңбырлы ормандардан бастап, Батыс Азия мен Таяу Шығыстағы шөлдерге дейін жетеді. Әлем бойынша шамамен 12 миллион адам осы ауруға шалдыққан, ал жыл сайын 1,5–2,0 миллион жаңа жағдай тіркеледі. Лейшманиоздың ішкі ағзалық түріне шамамен 500 000 жаңа жағдай тіркелген. 2014 жылы ДДҰ-ға хабарланған жаңа жағдайлардың 90%-дан астамы алты елде болды: Бразилия, Эфиопия, Үндістан, Сомали, Оңтүстік Судан және Судан. 2010 жылы осы аурудан 52 000 адам қайтыс болды, бұл көрсеткіш 1990 жылы 87 000 болған. Климаттың өзгеруі лейшманиоздың векторлары мен резервуарлары үшін қолайлы жағдайлардың көбеюіне байланысты солтүстікке қарай одан әрі таралуына мүмкіндік беруі мүмкін. Латын Америкасында лейшманиозды папаломойо, папа ло мойо, úlcera de los chicleros және чиклера деп те атайды. 2004 жылы елдің оңтүстігіндегі (әсіресе Мета және Гуавиар департаменттерінде) джунглидегі операциялар кезінде Колумбия армиясының шамамен 3400 әскері лейшманиозбен ауырды. Бұл жағдайға себеп болған факторлардың бірі – көптеген әскерлердің ресми түрде ұсынылған жәндіктерден қорғау құралын оның жағымсыз иісіне байланысты пайдаланбауы болды. 2004 жылы Колумбияның барлық аймақтарында осы аурудың 13 000-ға жуық жағдайы тіркелді, ал 2005 жылдың ақпан айында әскерлер арасында 360-қа жуық жаңа жағдай анықталды. Ауру Азияның көп бөлігінде және Таяу Шығыста кең таралған. Ауғанстанда лейшманиоз Кабулде жиі кездеседі, бұл нашар санитарлық жағдайлар мен көшелерде жиналмаған қоқыстардың болуына байланысты, паразитті тарататын құм шыбыршықтарына қолайлы орта тудырады. ДДҰ-ның 2002 жылғы мәліметтері бойынша, Кабулда инфекция жұқтырған адамдардың саны кем дегенде 200 000-ға жетеді, ал тағы үш қалада (Херат, Кандагар және Мазар-и-Шариф) шамамен 70 000 жағдай тіркелді. Кабул әлемдегі тері лейшманиозының ең ірі ошағы болып есептеледі, 2004 жылы шамамен 67 500 жағдай тіркелді. Африка, әсіресе Шығыс және Солтүстік Африкада да осы ауру кең таралған. Мысалы, 2010 және 2012 жылдар аралығында Испанияның Мадрид қаласында тері және ішкі ағзалық лейшманиоздың ошағы тіркелді. Лейшманиоз көбінесе дамып келе жатқан елдердің ауруы болып табылады және дамыған елдерде, әсіресе әскерлер өз елдерінен алыс орналасқан жағдайларда, сирек кездеседі. 1990 жылғы Перс шығанағы соғысынан бері Сауд Арабиясы мен Иракта орналасқан АҚШ әскерлері арасында лейшманиоз жағдайлары тіркелді, оның ішінде ішкі ағзалық лейшманиоз да болды. 2005 жылдың қыркүйегінде Ауғанстанның Мазар-и-Шариф қаласында орналасқан кем дегенде төрт голланд теңізшісі лейшманиозбен ауырды және емделу үшін елге қайтарылды.

Out of 200 countries and territories reporting to WHO, 97 countries and territories are endemic for leishmaniasis. The settings in which leishmaniasis is found range from rainforests in Central and South America to deserts in western Asia and the Middle East. It affects as many as 12 million people worldwide, with 1.5–2.0 million new cases each year. The visceral form of leishmaniasis has an estimated incidence of 500,000 new
cases. In 2014, more than 90% of new cases reported to WHO occurred in six countries: Brazil, Ethiopia, India, Somalia, South Sudan and Sudan. as of 2010, it caused about 52,000 deaths, down from 87,000 in 1990. and further expansion to the north may be facilitated by climate change as more habitat becomes suitable for vector and reservoir species for leishmaniasis. Leishmaniasis is also known as papalomoyo, papa lo moyo, úlcera de los chicleros, and chiclera in Latin America. During 2004, an estimated 3,400 troops from the Colombian army, operating in the jungles near the south of the country (in particular around the Meta and Guaviare departments), were infected with leishmaniasis. Allegedly, a contributing factor was that many of the affected soldiers did not use the officially provided insect repellent because of its disturbing odor. Nearly 13,000 cases of the disease were recorded in all of Colombia throughout 2004, and about 360 new instances of the disease among soldiers had been reported in February 2005. The disease is found across much of Asia, and in the Middle East. Within Afghanistan, leishmaniasis occurs commonly in Kabul, partly due to bad sanitation and waste left uncollected in streets, allowing parasite spreading sand flies an environment they find favorable. In Kabul, the number of people infected was estimated to be at least 200,000, and in three other towns (Herat, Kandahar, and Mazar i Sharif) about 70,000 more occurred, according to WHO figures from 2002. Kabul is estimated as the largest center of cutaneous leishmaniasis in the world, with around 67,500 cases as of 2004. Africa, in particular the East and North, For example, an outbreak of cutaneous and visceral leishmaniasis was reported from Madrid, Spain, between 2010 and 2012. Leishmaniasis is mostly a disease of the developing world, and is rarely known in the developed world outside a small number of cases, mostly in instances where troops are stationed away from their home countries. Leishmaniasis has been reported by U. S. troops stationed in Saudi Arabia and Iraq since the Gulf War of 1990, including visceral leishmaniasis. In September 2005, the disease was contracted by at least four Dutch marines who were stationed in Mazar i Sharif, Afghanistan, and subsequently repatriated for treatment.

Тарих

Кұта лейшманиозына ұқсас көзге түсетін зақымданулардың сипаттамалары біздің заманымызға дейінгі VII ғасырдағы Ашурбанипал патшаның тақташаларында кездеседі, олардың кейбіреулері б.з.д. 1500–2500 жылдар аралығындағы одан да ертерек мәтіндерден алынған болуы мүмкін. 10 ғасырдағы парсы дәрігерлері, соның ішінде Авиценна, балх жарасы деп аталатын аурудың егжей-тегжейлі сипаттамасын берді. 1756 жылы Александр Рассел түрік пациентті тексергеннен кейін, аурудың ең толық клиникалық сипаттамасын жасады. Үндістан субконтинентіндегі дәрігерлер оны "кала азар" деп атады (кālā āzār, урду, хинди және хиндустани тілдерінде "қара қызба" дегенді білдіреді, кālā – қара, āzār – қызба немесе ауру). Америкада, Эквадор мен Перудегі аурудың терілік түріне дәлелдер біздің заманымыздың бірінші ғасырына дейінгі инка керамикасында тері зақымдануларын және деформацияланған беттерді бейнелейтін суреттерде кездеседі. Инка дәуіріндегі және испан отарлаушыларының 15-16 ғасырлардағы жазбаларында "дала ауруы", "Анди ауруы" немесе "ақ алапес" туралы айтылады, бұл аурудың терілік түрі болуы мүмкін. Организмді кім алғаш рет ашқаны әлі белгісіз. Британдық Үндістан армиясының бас хирургы Дэвид Дуглас Каннингэм 1885 жылы оны көрген болуы мүмкін, бірақ оны аурумен байланыстыра алмады. Ташкентте жұмыс істейтін орыс әскери хирургы Петр Боровский, жергілікті тұрғындар "сарт жарасы" деп атаған "шығыс жарасының" этиологиясын зерттеді және 1898 жылы аурудың себепшісін алғаш рет нақты сипаттап, паразиттің жануарлар тіндерімен қарым-қатынасын дұрыс көрсетіп, оны протозоялар класына жатқызды. Алайда, оның нәтижелері орыс тілінде, аз таралған журналда жарияланғандықтан, оның еңбегі өмірінде халықаралық деңгейде мойындалмады. 1901 жылы Уильям Буг Лейшман "Дум-Дум" қызбасынан (Дум-Дум Калькуттаға жақын аймақ) қайтыс болған науқастың көкбауырдан алынған мазды сынамаларында белгілі бір организмдерді анықтады және оларды Үндістанда алғаш рет табылған трипаносомалар деп ұсынды. Бірнеше айдан кейін капитан Чарльз Донован (1863–1951) Оңтүстік Үндістанның Мадрас қаласындағы адамдардан алынған мазды сынамаларында Лейшман-Донован денелері деп аталатын құрылымдарды тапқанын растады. Бірақ Лейшман-Донован денелерінің жаңа паразиттің жасуша ішіндегі сатысы екенін Рональд Росс ұсынды және оған Лейшмания доновани деген ат берді. Аурудың кала азармен байланысын алғаш рет Чарльз Донован болжады, ал оны Чарльз Бентлидің кала азармен ауырған науқастарда L. donovani-ді табуы нақтылады. Құмжапырақтар арқылы жұқтыру гипотезасын Лайонель Непьер мен Эрнест Струтерс Калькуттадағы тропикалық медицина мектебінде ұсынды, кейіннен оның әріптестері оны дәлелдеді. Бұл ауру Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сицилияда соғысқан одақтас әскерлер үшін үлкен мәселе болды; Леонард Гудвиннің зерттеулері пентостамның тиімді ем екенін көрсетті.

Descriptions of conspicuous lesions similar to cutaneous leishmaniasis appear on tablets from King Ashurbanipal from the seventh century BCE, some of which may have derived from even earlier texts from 1500 to 2500 BCE. Persian physicians, including Avicenna in the 10th century CE, gave detailed descriptions of what was called balkh sore. In 1756, Alexander Russell, after examining a Turkish patient, gave one of the most detailed clinical descriptions of the disease. Physicians in the Indian subcontinent would describe it as kala azar (pronounced kālā āzār, the Urdu, Hindi, and Hindustani phrase for "black fever", kālā meaning black and āzār meaning fever or disease). In the Americas, evidence of the cutaneous form of the disease in Ecuador and Peru appears in pre Inca pottery depicting skin lesions and deformed faces dating back to the first century CE. Some 15th and 16th century texts from the Inca period and from Spanish colonials mention "valley sickness", "Andean sickness", or "white leprosy", which are likely to be the cutaneous form. It remains unclear who first discovered the organism. David Douglas Cunningham, Surgeon Major of the British Indian army, may have seen it in 1885 without being able to relate it to the disease. Peter Borovsky, a Russian military surgeon working in Tashkent, conducted research into the etiology of "oriental sore", locally known as sart sore, and in 1898 published the first accurate description of the causative agent, correctly described the parasite's relation to host tissues and correctly referred it to the protozoa. However, because his results were published in Russian in a journal with low circulation, his results were not internationally acknowledged during his lifetime. In 1901, William Boog Leishman identified certain organisms in smears taken from the spleen of a patient who had died from "dum dum fever" (Dum Dum is an area close to Calcutta) and proposed them to be trypanosomes, found for the first time in India. A few months later, Captain Charles Donovan (1863–1951) confirmed the finding of what became known as Leishman Donovan bodies in smears taken from people in Madras in southern India. But it was Ronald Ross who proposed that Leishman Donovan bodies were the intracellular stages of a new parasite, which he named Leishmania donovani. The link with the disease kala azar was first suggested by Charles Donovan, and was conclusively demonstrated by Charles Bentley's discovery of L. donovani in patients with kala azar. Transmission by the sandfly was hypothesized by Lionel Napier and Ernest Struthers at the School of Tropical Medicine at Calcutta and later proven by his colleagues. The disease became a major problem for Allied troops fighting in Sicily during the Second World War; research by Leonard Goodwin then showed pentostam was an effective treatment.

Қоғам және мәдениет

OneWorld Health институты лейшманиозды емдеу үшін паромomycin дәрісін қайта енгізді, оның нәтижелері оны сирек кездесетін ауруларға арналған дәрі ретінде бекітуге әкелді. "Құрдымға кеткен ауруларға қарсы дәрілер" бастамасы жаңа емдік құралдарды іздеуге белсенді көмектеседі. Паромomycinпен емдеу шамамен 10 АҚШ долларына бағаланады. Дәрі алғаш 1950 жылдары ашылған, бірақ ауру көбінесе кедей адамдарға әсер ететіндіктен, тиімді болмағандықтан қолданудан тоқтатылған. 2006 жылдың тамызында Үндістан үкіметі паромomycinді сатуға рұқсат берді. 2012 жылға қарай Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы липосомалық амфотерицин B құнын бір ампуласына 18 АҚШ долларына дейін төмендету үшін өндірушілермен сәтті келісімге келді, бірақ емдеу үшін бірнеше ампула қажет, және оны тұрақты, салқын температурада сақтау қажет. Қазіргі уақытта иттер үшін тиімді лейшманиозға қарсы вакциналар бар. Сондай-ақ, халық денсаулығын сақтау шаралары вакцинасыз лейшманиозды бақылауға немесе жоюға мүмкіндік береді деген пікір бар.