Кіріспе

Қағазды кесуден қалған қағаз түйіршіктері. "Чад" термині қағаз, картон сияқты материалдарға, сондай-ақ компьютерлік перфокарталар мен перфоленталарға тесік салу кезінде пайда болатын кішкентай бөліктерді білдіреді. "Чад" сөзі жалпылама зат есім ретінде ("чад жиынтығы" сияқты) де, саналатын зат есім ретінде ("көп чад" сияқты) да қолданылады.

Этимология

Чад терминінің шығу тегі белгісіз. 1930 және 1940 жылдардағы патенттік құжаттарда "чад" сөзі телеграфта қолданылатын перфолентаға сілтеме ретінде жиі кездеседі. Бұл патенттерде кейде "шаф" және "чиптер" сияқты синонимдер де қолданылады. 1930 жылғы патенттік өтініште "таспаның шетінен кесілген чиптерді жинауға арналған ыдыс немесе чад қорабы" енгізілген. 1938 жылғы патенттік өтініште қалдықтарды жинауға арналған "шаф немесе чад түтікшесі" қарастырылған. Екі патент те Teletype Corporation компаниясына тиесілі болған. Көпше түрі chads 1939 жылдан бастап, "чадсыз" (loose chad-сыз) деген мағынадағы chadless терминімен бірге қолданыла бастады. Бұл екі терминнің нақты анықтамаларын Уолтер Бэкон 1940 жылы Bell Telephone Laboratories компаниясына тапсырған патенттік өтінішінде келтірген: "Осы перфорацияларды жасау кезінде перфоратор таспадан қағаздың кішкентай дөңгелек бөліктерін кесіп алады, олар өнерде чад деп белгілі. Бұл чадтар қолайсыз. Чадсыз лента дайындау үшін бос лентаны лентада толық шеңберді тесіп жармайтын, бірақ шеңбердің шамамен үштен екі бөлігін ғана кесіп тастайтын құрылғыдан өткізу керек, соның нәтижесінде лентада жылжымалы немесе иілгіш қағаз қақпақ қалдырылады." New Hacker's Dictionary сөздігінде "чад" сөзінің авторсыз және көңіл көтеруге арналған екі түпнұсқасы ұсырылған: "Чадлес" жеке есімінен кері жасалған сөз және "Card Hole Aggregate Debris" аббревиатурасы. Басқа этимологиялық зерттеулер бұл сөздің шотланд тіліндегі өзеннің құмды-қиярлы бөлігін білдіретін чад немесе британдық сленгтегі егеуқұйрық, чат сөзінен шыққан болуы мүмкін екенін айтады.

Жарым-жартылай соққыланған шатыр

Чад толық ажыратылмаған жағдайда, ол бастапқы, тесілмеген күйден қаншалықты өзгергеніне қарай әртүрлі терминдермен сипатталады. Дауыс беруде қолданылған бюллетеньдерді санауда осы айырмашылықтар маңызды. Төрт бұрышты шадты сипаттағанда кейде мынадай терминдер қолданылады:

Ілмек шадтар бюллетеньге бір ғана бұрыштан бекітіледі. Тербелмелі шадтар бюллетеньге екі бұрыштан бекітіледі. Үш бұрышты шадтар бюллетеньге үш бұрыштан бекітіледі. Кірінді шадтар бюллетеньге төрт бұрышынан да бекітіледі, бірақ дауыс беруші бюллетеньді белгілеуге тырысқан болуы мүмкін екенін көрсететін кіріндісі болады. (Кейде "жүкті" деген сөз "кірінді" дегеннен гөрі күштірек белгіні білдіреді.)

2000 жылғы АҚШ президенттік сайлауы

Флоридадағы 2000 жылғы АҚШ президенттік сайлауында штаттың көптеген округтері Votomatic стиліндегі перфокарталы бюллетеньдерді пайдаланды, онда толық перфорацияланбаған тесіктер ішінара перфорацияланған «шатырларға» әкелді: бір немесе бірнеше бұрыштары әлі де тіркелген «ілгекті шатыр», немесе барлық бұрыштары әлі де тіркелген, бірақ басылған із қалған «семіз шатыр» немесе «жүкті шатыр». Бұл дауыстар есептеу машиналарымен саналмады. Осы даудың салдары (Бұшқа қарсы Гор ісін қараңыз) АҚШ-та перфокарталы бюллетеньдердің қолдануын жылдам тоқтатуға әкелді.