Кіріспе
Канадалық ұлтшылдық Канада мен канадалықтардың бірлігін, тәуелсіздігін және әл-ауқатын нығайтуға бағытталған. Канадалық ұлтшылдық 19 ғасырдан бері маңызды саяси күш болып табылады және көбінесе Канаданың Ұлыбритания мен АҚШ-тың ықпалынан тәуелсіздігін қамтамасыз етуге ұмтылды. 1960 жылдардан бастап, Канаданың мәдени әртүрлілігіне байланысты, көптеген канадалық ұлтшылдар азаматтық ұлтшылдықты жақтады, ол азаматтықты теңестіруге, әсіресе Квебек және француз тілді канадалықтар үшін баса назар аударды. Олар тарихи түрде мәдени және экономикалық кемсітушілікке, сондай-ақ ағылшын канадалық үкіметтердің ассимиляциялық қысымына ұшыраған. Канадалық ұлтшылдық 1988 жылғы федералды сайлау кезінде маңызды мәселеге айналды, ол Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісіміне қатысты. Канадалық ұлтшылдар осы келісімге қарсы болды, оның Канаданың АҚШ-қа толық ассимиляциялануына және бағынуына әкелетінін айтты. 1995 жылғы Квебек референдумында, Квебек тәуелсіз мемлекет болуы керек пе, әлде Канада құрамында қалуы керек пе деген мәселе қаралды. Канадалық ұлтшылдар мен федералистер «жоқ» деп дауыс берді, ал Квебек ұлтшылдары көбінесе «иә» деп дауыс берді. Нәтижесінде, Квебек Канадада қалуды қолдаған «жоқ» жағы шамалы көпшілік дауысқа ие болды. Ағылшын тіліндегі Канадалық ұлтшылдық басқа тәуелсіз мемлекеттерге қатысты Канаданың белгілі бір деңгейдегі егемендігін қалайды, бірақ Ұлттар Достастығында қалуды жалғастырады. Канадалық консерваторлар АҚШ-пен еркін саудаға қарсылығы арқылы ұлтшылдықтың осы тұжырымдамасын тарихи тұрғыдан көрсетіп келеді, себебі экономикалық және мәдени ассимиляциядан қорқуда. Ал француз канадалық ұлтшылдығы Квебек ұлтын сақтауға басымдық береді. Бұл француз канадалық ұлтшылдығы 17 ғасырдың ортасында Жаңа Францияның жаулануынан бері бар. 1837 жылғы Төменгі Канада көтерілісінде француз тілді реформаторлар жаңа Квебек республикасын құруды қолдағанмен, француз канадалық ұлтшылдығының толыққанды бейнесі 20 ғасырдың бірінші жартысында Анри Бурасса сияқты тұлғалар арқылы көрінеді. Бурасса саяси, экономикалық немесе әскери тұрғыдан Ұлыбританияға тәуелді емес ұлтты жақтады. Бурассадан кейін және «Тыныш революция» кезінде Квебектегі француз канадалық ұлтшылдығы Квебек ұлтшылдығына айналды. Квебек ұлтшылдарына Квебек Канададан бөлініп шығуы керек деп санайтын тәуелсіздік жақтастары және Квебек Канада құрамында кең ауқымды өзін-өзі басқару құқығына ие болуы керек деп санайтын автономистер кіреді.
Canadian nationalism seeks to promote the unity, independence, and well being of Canada and the Canadian people. Canadian nationalism has been a significant political force since the 19th century and has typically manifested itself as seeking to advance Canada's independence from influence of the United Kingdom and the United States. Since the 1960s, most proponents of Canadian nationalism have advocated a civic nationalism due to Canada's cultural diversity that specifically has sought to equalize citizenship, especially for Québécois and French speaking Canadians, who historically faced cultural and economic discrimination and assimilationist pressure from English Canadian dominated governments. Canadian nationalism became an important issue during the 1988 Canadian federal election that focused on the then proposed Canada–United States Free Trade Agreement, with Canadian nationalists opposing the agreement – saying that the agreement would lead to inevitable complete assimilation and domination of Canada by the United States. During the 1995 Quebec referendum on sovereignty that sought to determine whether Quebec would become a sovereign state or whether it would remain in Canada, Canadian nationalists and federalists supported the "no" side while Quebec nationalists largely supported the "yes" side, resulting in a razor thin majority in favour of the "no" side that supported Quebec remaining in Canada. Canadian nationalism in English speaking Canada opts for a certain level of sovereignty for Canada vis à vis other sovereign states, while remaining within the Commonwealth of Nations. The Canadian Tories have historically exemplified this formulation of nationalism in their opposition to free trade with the United States, stemming from a fear of economic and cultural assimilation. On the other hand, French Canadian nationalism prioritizes the preservation of the Québécois nation. This French Canadian nationalism has existed ever since the conquest of New France in the mid seventeenth century. Although radical French speaking reformers in the Lower Canada Rebellion of 1837 supported the creation of a new Québécois republic, a more accurate portrait of French Canadian nationalism is illustrated by such figures as Henri Bourassa during the first half of the twentieth century. Bourassa advocated for a nation less reliant on Great Britain whether politically, economically or militarily. After Bourassa and during the Quiet Revolution, French Canadian nationalism in Quebec evolved into Quebec nationalism. Quebec nationalists include sovereigntists who believe Quebec should secede from Canada, and autonomists who believe Quebec should hold extensive self governing power within Canada.
Тарих
Барлық экономикалық және саяси ұлтшылдардың мақсаты Канаданың егемендігін құру және одан кейін сақтау болды. Канаданың отарлық өткенінде Жоғарғы Канадада (қазіргі Онтарио) және Төменгі Канадада (қазіргі Квебек) Британ империясынан тәуелсіздік алу үшін әртүрлі қозғалыстар болды. Бұл 1837 жылғы сәтсіз көтерілістерге ұласты. Бұл қозғалыстар республикалық және Америкаға жақын бағыттарды ұстанды, көтерілісшілердің көпшілігі көтеріліс жеңіліске ұшырағаннан кейін АҚШ-қа қашып кетті. Содан кейін Канадалық патриоттар Британ империясы шеңберінде өздерін-өздері басқару және саяси реформаларға көңіл бөлді. Бұл Реформа партиясы және Clear Grits сияқты ерте либералдар қолдаған іс болды, ал Канаданың ерте консерваторлары, лоялистік институттар мен ірі бизнеспен қолдауға ие болған, Ұлыбританиямен байланысты нығайтуды жақтады. 1867 жылы конституциялық тәуелсіздікке (Конфедерацияға) қол жеткізгеннен кейін Канаданың екі басты партиясы да жеке-жеке ұлттық бағыттарды ұстанды. Канаданың ерте Либералдық партиясы көбінесе Британ империясынан дипломатиялық және әскери тәуелсіздікті арттыруды жақтады, ал Канаданың ерте Консервативтік партиясы АҚШ-тан экономикалық тәуелсіздік үшін күресті.
АҚШ-пен еркін сауда
1867 жылы Конфедерацияға дейін басталған еркін сауда мен протекционизм арасындағы тартыс Канада саясатындағы шешуші мәселе болды. Ұлтшылдар, сондай-ақ британдық жақтастар, американдық өнеркәсіппен бәсекелесуден және АҚШ-қа тәуелділікке түсуден қорқып, еркін сауда немесе өзара тиімділік идеясына қарсы болды. Бұл мәселе 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Канада саясатын басып алды, ал торилер халыққа жақын, еркін саудаға қарсы позицияны қабылдады. Консервативті лидер Джон А. Макдональд «Ұлттық саясат» деп аталатын экономикалық ұлтшылдық бағдарламасын жақтады. Бұл индустрияландырылған Канаданың шығысында кең қолдау тапты. Ал Канаданың Либералдық партиясы классикалық либералдық көзқарас ұстанып, АҚШ-пен «ашық нарық» идеясын қолдады, бұл шығыс Канадада қорқыныш тудырса, батыс Канададағы фермерлердің арасында қолдау тапты. «Ұлттық саясат» батыс жазықтарына Канада аумағын кеңейту және батысты иммигранттармен қоныстандыру жоспарларын да қамтыды. Әрбір «еркін сауда сайлауында» либералдар жеңіліске ұшырап, бұл идеядан бас тартуға мәжбүр болды. Бұл мәселе 1980-ші жылдары прогрессивті консервативті премьер-министр Брайан Малрони тарапынан қайта қарастырылды. Малрони партиясының протекционистік дәстүрін өзгертіп, 1983 жылғы лидерлік науқанында еркін саудаға қарсы екенін мәлімдегеннен кейін, АҚШ-пен еркін сауда келісімі бойынша келіссөздерді бастады. Оның үкіметі бұл Канаданың экономикалық проблемаларын және жұмыссыздықты шешуге көмектеседі деп сенді, бұл 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басындағы өсіп келе жатқан дефицит пен ауыр экономикалық дағдарысқа байланысты туындаған еді. Келісім 1987 жылы жасалды және 1988 жылы бұл мәселе бойынша сайлау өтті. Либералдар дәстүрлі рөлінен бас тартып, бұрынғы премьер-министр Джон Тернердің басшылығымен еркін саудаға қарсы науқан жүргізді. Торилер сайлауда үлкен үстемдікпен жеңіске жетті, бұл Малронидің Квебек ұлтшылдарының арасындағы қолдауының арқасында болды, оларға ол провинциясы үшін «ерекше қоғам» мәртебесін уәделеді. 1988 жылғы сайлаудан кейін еркін саудаға қарсылар Брайан Малронидің Консервативтік партиясы парламенттегі орындардың көпшілігін 43% дауыспен алғанын, ал Либералдық партия мен Жаңа демократиялық партия, екеуі де келісімге қарсы болған, 51% дауыс алғанын көрсетті, бұл халықтың көпшілігінің қарсылығын білдіреді.
Дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыстың Канаданың ұлттық санасын қалыптастыруына тигізген әсері тарихшылар арасында пікірталас тудырып отыр. Соғысқа дейін ағылшын тілді канадалықтардың көпшілігі империялық-ұлттық сәйкестікке ие болғандығы туралы бірлескен пікір бар, бірақ соғыстың Канаданың мемлекет ретінде қалыптасуына тигізген әсері күрделі. Канадалық БАҚ Бірінші дүниежүзілік соғысты, әсіресе Вими қырқасы шайқасын, «ұлттың тууы» деп сипаттайды. Кейбір тарихшылар Бірінші дүниежүзілік соғысты Канаданың «тәуелсіздік соғысы» деп есептейді. Олардың пікірінше, соғыс канадалықтардың Ұлыбритания империясымен байланысын әлсіретіп, алдымен канадалық, содан кейін британдық азамат екендігін сезінулерін күшейтті. Бұл сезім Чанак дағдарысы кезінде айқын көрінді, онда Канада үкіметі алғаш рет Ұлыбритания үкіметінің соғыс жариялау шешімі Канаданың автоматты түрде қатысуын білдірмейтінін мәлімдеді. Басқа тарихшылар Бірінші дүниежүзілік соғыстың ағылшын тілді Канаданың империялық-ұлттық сәйкестігін жойғанын күресіп жоққа шығарады. Филип Бакнер былай дейді: «Бірінші дүниежүзілік соғыс Канаданың британдық көзқарасын шайқады, бірақ жойған жоқ. Канадалықтар соғыстан императорлық байланысқа наразы болып, одан алшақтаған деген миф бар». Ол ағылшын тілді канадалықтардың көпшілігі «Канаданың «британдық» мемлекет екеніне және олай болуын жалғастыруы керек екеніне, сондай-ақ Британ достарымен Британ Ұлттар Достастығында ынтымақтасатынына сенді» деп сарайды. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыс Канаданың ұлтшылдығын күшейткен екі мүмкін механизм бар: 1) Канаданың соғыс алаңындағы жетістіктерімен мақтаныш Канаданың патриотизмін нығайтты, 2) соғыс Канаданы Ұлыбританиядан алыстатты, себебі канадалықтар Батыс майданындағы қырғынды көргеннен кейін Ұлыбританияға қарсы көзқарасқа ие болды. Монреаль газеті бұл мәлімдемені «сенімсіздікке қарсы шығу» деп бағалады.
Квебектік ұлтшылдық
Пан-канадтық ұлтшылдықтың тағы бір бастапқы көзі ХХ ғасырдың басында Квебектен келді. Монтебелло қаласының мэрі және бір кезде либералдық парламент мүшесі болған Анри Бурасса, Канаданың сыртқы саясатта тәуелсіздік танытуын қолдап, Канаданың Ұлыбританияға немесе АҚШ-қа тәуелді болуына қарсы болды. Ол Канадалық ұлттық лигасының (Ligue nationaliste canadienne) құрушысы болды. Канада экономикасының толық "экономикалық автономиясын" жақтаған Бурасса, 1911 жылғы федералды сайлауда Уилфрид Лориеді жеңіске жеткізуде маңызды рөл атқарды. Осы арқылы ол сол сайлауда Роберт Борденнің консервативтік партиясына, империалистік көзқарастары бар партияға көмектесті. 1917 жылғы федералды сайлауда да Бурасса Борден үкіметінің әскери шақыру жоспарына қарсы күресте маңызды рөл атқарды, нәтижесінде Квебектегі Лориедік либералдарға көмектесті. Біртұтас, екі мәдениетті, төзімді және тәуелсіз Канада туралы оның көзқарасы көптеген канадалық ұлтшылдарға идеологиялық шабыт берді. Оның француз-канадтық ұлтшылдығы және француз-канадтық мәдениетін сақтауға қолдауы Квебек ұлтшылдарына әсер етті, олардың көпшілігі Квебек тәуелсіздігі қозғалысын қолдады. Бұл Квебек тәуелсіздігі қозғалысы "Тыныш революция" арқылы күш алды және ХХ ғасырдың соңғы жартысында Канада сахнасында белсенділік танытты. 1970 жылы FLQ ұйымының радикалды тәуелсіздік жақтастары Квебек егемендігін ілгерілету мақсатымен провинциялық Еңбек министрі Пьер Лапортты және британдық дипломат Джеймс Кросты ұрлап, "Қазан дағдарысын" тудырды. Бұл дағдарыс тез арада басылса да, тәуелсіздік қозғалысы жалғасты. Квебек провинциясы Канаданың қалған бөлігінен бөлінуі керек пе, жоқ па деген мәселе бойынша екі рет референдум өткізді. 1980 жылғы Квебек референдумында Канада федералистері квебек сепаратистерін 59,56% - 40,44% есебімен жеңді, ал 1995 жылғы Квебек референдумында 50,58% - 49,42% есебімен тарғыл жеңіске жетті. Бұл екінші референдум Квебек тәуелсіздігі қозғалысының ең жоғары нүктесі болды және Квебек ұлтшылдығы жиырма бірінші ғасырдың басында төмендеуді жалғастырды. "Coalition Avenir Québec" үкіметі кезінде Квебек ұлтшылдығы жаңа формада қайта жанданды. 2019 жылы провинциялық үкімет Мемлекеттің зайырлылығын құрметтеу туралы заңды қабылдады. Бұл заң бойынша, билік өкілдігіндегі кейбір мемлекеттік қызметкерлердің діни нышандар тағуын тиымдайды және заң жобасы енгізілген кезде олар қызметте болған жағдайда, бұрынғы қызметкерлерге рұқсат береді. 2022 жылы провинциялық үкімет Квебектің ресми және жалпы тілі – француз тілін құрметтеу туралы заңды ұсынды, бұл көптеген мемлекеттік және жеке орталарда француз тілін білу талабын едәуір кеңейтеді. Үкімет осы екі шараны да, ағылшын тілді провинцияларда қатты қарсылық тудырған, Квебек ұлтшылдығының негізгі құндылықтары болып табылатын секуляризм мен француз тілін сақтау үшін қажет деп түсіндірді.
Канадалық ұлтшылдарға қарсы
Алан Милликен Хейзи аға