Кіріспе
Дали патшалығы, сондай-ақ Дали мемлекеті (; Bai: Dablit Guaif) – Қытайдың қазіргі Юньнань провинциясында 937 жылдан 1253 жылға дейін өмір сүрген династиялық мемлекет. 1253 жылы моңғолдар басып алды, бірақ оның бұрынғы билеуші әулетінің өкілдері Юань әулетінің қолдауымен 1382 жылы Юньнаньды Мин әулеті жаулап алғанға дейін аймақты туси басшылары ретінде басқаруды жалғастырды. Бүгінде Дали патшалығының бұрынғы астанасы қазіргі Юньнань провинциясында Дали деп аталады.
The Dali Kingdom, also known as the Dali State (; Bai: Dablit Guaif), was a dynastic state situated in modern Yunnan province, China from 937 until 1253. In 1253, it was conquered by the Mongols but members of its former ruling house continued to administer the area as tusi chiefs under the auspices of the Yuan dynasty until the Ming conquest of Yunnan in 1382. Today the former capital of the Dali Kingdom is still called Dali in modern Yunnan Province.
Атауы
Дали патшалығы Дали қаласының атымен аталады. Жоғары сапалы мәрмәрмен әйгілі Дали (dàlǐ 大理) қытай тілінде сөзбе-сөз "мәрмәр" деген мағынаны білдіреді.
Шығу тегі
Нанжао 902 жылы құлатылып, 937 жылы Дуан Сипин билікті қолға алып, Далиде өзін бекіткенге дейін үш әулеттің кезегімен билік сүріп өтті. Дуан тайпасы өздерін хань тегінен екенін мәлімдеді. Юань әулетінің деректерінде Дуань әулеті Ганьсу провинциясының Увэй қаласынан шыққандығы айтылған.
Сун әулетімен қарым-қатынасы
Далидің Сунмен қарым-қатынасы оның барлық тарихы бойында әдемі болды. Дали 965 жылы Сун әулетінің Кейінгі Шуды жаулап алуын құттықтады және 982 жылы ерікті түрде салық төлеу қатынастарын орнатты. Дегенмен, ол мәні бойынша тәуелсіз мемлекет болып қала берді. Кейде Сун тіпті Далиден келген салықты қабылдаудан бас тартты. Сун әулетінің негізін қалаушы Сун Тайцзу, Даду өзенінен оңтүстікке қарайғы барлық жерді Далидің аумағы деп жариялады және Тан әулетінің Нанжаоға қарсы жасаған апатты әрекеттерін қайталамау үшін одан артық талаптар қоймады. Далидің Сун әулеті үшін ең маңыздысы – оның жылқылары болды, олар өте құнды және әскери күш ретінде жоғары бағаланды, әсіресе Солтүстік Сун құлағаннан кейін. Оларды Сунның бір шенеунігі келесідей сипаттады:
Дачжун патшалығы (1094-1096)
1094 жылы бұрынғы премьер-министр Гао Шэнтай патша Дуан Чжэнминді тақтан бас тартып, оны өзіне беруге мәжбүр етті және Дали патшалығын "Дажун патшалығы" деп өзгертіп атады. Гао Шенгтай 1096 жылы қайтыс болғанға дейін қысқа ғана уақыт билік құрды, одан кейін тақ Дуан әулетіне қайта оралды. Дуан Чжэнминнің інісі Дуан Чжэнчунь жаңа билеуші болып, патшалықтың бұрынғы атын қалпына келтірді.
Đại Việt тіліндегі интервенция
Вьетнамдық тасқа жазылған жазуға сәйкес, 1096 жылы Далидің сиқыршысы Ли Ньян Тонг патшасын өлтіруге қастандық жасады деген аңыз бар. 1127 жылы Nhân Tông қайтыс болғаннан кейін, оның әйелінен туған асырап алған ұлы Жижи Далиге қашып, тегін Чжао деп өзгертіп, пингванг (бейбіт патша) атағын алды. 1137 жылы ағасы Лы Тын Тонгтың қайтыс болғанын естіген соң, Жижи Đại Việt-ке қайтып оралып, 3000 Дали әскерімен Лы Ан Тонгқа шабуыл жасады. Бірақ ол жеңіліп, жазаланды.
Күз
1252 жылы Мөңке хан ағасы Құблайды Далиге шабуыл жасауға жіберді. 1253 жылы Құблай әскері Жынша өзенін кешіп өтіп, Дуань Синчжидің қарсылығын тоқтатты, ол 1256 жылы Мөңкеге Юньнань картасын табыс етті. Далидің Дуань Синчжиі Махараджа (摩诃罗嵯) титулымен марапатталды, ал Дуань әулеті Борджигин императорлық князьдері мен мұсылман әкімдерінің бақылауымен Юньнаньдағы моңғолдардың қарауындағы вассал ретінде Махараджа атағын сақтап қалды. Дуань әулеті Далиде билік етті, ал әкімдер Куньминде қызмет етті. Юньнаньды Мин империясы басып алғаннан кейін, Хунъу императоры Дуань руының мүшелерін Қытайдың алыс аймақтарына таратып жіберді.
Юньнань Юань әулеті тұсында
Дуан әулеті он бір буын бойы Юньнань жеріндегі түрлі тайпаларды монғол билігінің соңына дейін басқарды. Олар ерікті түрде монғолдардың Сун әулетіне қарсы жорығына әскер жіберді. 1271 жылы Юань әулетіне Юньнаньдағы монғол көтерілісін басуға көмектесті. 1274 жылы Хубилай Ажал Шамс әл-Дин Омарды Юньнаньды тұрақтандыру үшін тағайындады. Ол тума басшыларға лауазымдар мен дәрежелер берген «туси» деп аталатын жергілікті басшылар жүйесін құрды. Бұл «жергілікті әдет-ғұрыптарға негізделген билік» институты аясында жергілікті тұрғындар үш міндеттен басқа, автономиясының көп бөлігін сақтады. Біріншіден, олар Юань үкіметіне бағынған әскерді тапсыруға міндетті болды. Екіншіден, жергілікті басшылар Юань сарайына сыйлықтар жіберуге міндетті болды. Үшіншіден, олар Юань сарайының тума басшыларды тағайындау, мұрагерлікке беру, жоғарылату, төмендету, марапаттау және жазалау қағидаларын сақтауға міндетті болды. Юань билігі Юньнаньға ислам әсерін де күшейтті. Дали патшасы Дуан Гонг монғол Борджигин ханшайымы Агайға, Юань әулетінің Лианг ханзадасы Басалавармидің қызына үйленді. Олардың Дуан Сенгну есімді ұл мен қызы болды. Олардың балалары Дуан Цянганна мен Дуан Бао деп те аталды. Бірақ монғолдар Дуан Гонгтың күшінен қорқып, оны өлтірді. Дуан Сенгну Дуан Гонгты өлтіргені үшін Басалавармиден кек алу мақсатымен Дуан Баоны тәрбиеледі. Осы оқиғалар негізінде пьеса жазылды. Юань құжаттарына сәйкес, Дуан әулеті бастапқыда Гансу провинциясының Вувей аймағынан шыққан хань тайпасынан болды. Басқа Дуан әулеттері де Вувейден тараған.
Duan Sengnu. their children were also called Duan Qiangna and Duan Bao. However the Mongols feared the power of Duan Gong and killed him. Duan Sengnu raised Duan Bao to take revenge against Basalawarmi for the killing of Duan Gong. A play was made based on these events. According to Yuan documents, the Duan family were originally ethnic Han from Wuwei commandery, Gansu. Other Duan families also originated from Wuwei.
Юньнаньды Мин әулеті басып алды
1381 жылы Мин әулеті Юньнаньдағы Юань әулетінің қалдықтарын жою үшін 300 000 әскер жіберді. Сичуаньнан келген Қызыл бас киімді көтеріліс шабуылына қарсы Юань әулетіне көмектескен Дуань тайпасы да Мин әскерімен шайқасты. Дуань Гун Фу Юдеге хат жазып, Дали тек Минге бағынышты бола алатынын білдіріп, қарсылық танытты. Фу Юде қаһарлы шайқастан кейін Дуань Гунның мемлекетін басып алды. Дуань бауырлары тұтқынға алынып, Мин астанасына эскортталды.
Үкімет
Қытай шенеуніктерінің әсерімен Дали элитасы қытай жазуын, оған қоса қытай таңбалары негізінде құрылған бай жазуын пайдаланды. Дали әкімдігі олардың қолдауын жеңіп алу үшін, әсіресе Дуан, Гао, Ян және Донг руларының бұрынғы басшыларына мұрагерлік билікке ие болатын иеліктер берді. Кейбір әкімшілік бірліктер жартылай тәуелсіз әскери бөлімдер ретінде белгіленді. Нанжао әскері сияқты, Дали әскері тұрақты армиядан, қала тұрғындарынан және жергілікті халықтан құралды. Дали билеушілері Нанжао дәстүрлерін сақтап, пиаоксин (Пю мырзасы) деген патшалық атақты, сондай-ақ бірдей биік тәждерді қолданып, Акуо Гуанині өздерінің қамқоршы құдайы ретінде қабылдады. Олар император (хуанди) атағын да қолданды.
Тіл және ұлт
Нанжао және Дали мемлекеттерінен сақталған дереккөздер билеуші элитаның қытай жазуын қолданғанын көрсетеді. Дали дереккөздерінің басым көпшілігі классикалық қытай тілінде жазылған. Дегенмен, билеуші элита Бай тілін де қарым-қатынас үшін пайдаланған, бірақ жазуды стандарттауға немесе таратуға тырысқан жоқ, сондықтан ол ресми емес жазу жүйесі болып қала берді. Бүгінде көптеген байлар өз тегін Нанжао және Дали мемлекеттерімен байланыстырады, бірақ осы мемлекеттердің жазбаларында байлар туралы ешқандай мәлімет жоқ. "Бай халқы" немесе "Бо" туралы алғашқы сілтемелер Юань әулетінен келген. Мин әулеті кезінде байлар "Миньцзя" (халық) деп те аталды. Қытай таңбаларын қолданатын бай жазуы Мин әулеті кезінде айтылған. Стивен Харреллдің сөзіне сәйкес, Нанжаоның билеуші элитасының этникалық тегі әлі де даулы, бірақ одан кейінгі Ян және Дуан әулеттерінің екеуі де байлар болған.
Дін
Буддизмнің Ажалы деп аталатын түрі 9 ғасырдан бері Юньнаньда болған. Нанжаоның соңғы патшасы буддизмді мемлекеттік дін деп жариялаған, ал көптеген Дали патшалары осы дәстүрді жалғастырған. Далидің 22 патшасының 10-ы қызметтен шығып, буддалық монах атанған. Фан Ченда (1126-1193) Дали саудалық миссиясымен кездесіп, олардың аттарға алмастырып қытай әдебиетін, медициналық мәтіндерді, буддалық кітаптарды және сөздіктерді іздегенін байқаған. Ол "осы адамдардың бәрі де дұрыс әдеп-назар көрсетіп, буддалық кітаптарды алып жүріп, жатқа оқығандарын" көріп, таң қалған.