Кіріспе
Әзербайжан манаты (ISO коды: AZN; таңбасы: ₼; аббревиатурасы: м) – Әзербайжанның валютасы. Ол 100 гапикке бөлінеді. Ақшаның алғашқы нұсқасы 1919–1923 жылдары Әзербайжан Демократиялық Республикасында және оның жалғасы, Әзербайжан Кеңес Социалистік Республикасында пайда болды. Валюта жоғары инфляцияға ұшырап, ақырында Транскавказ рублімен ауыстырылды, ол өз кезегінде Кеңес рубліне айналдырылды. Әзербайжан КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан кейін, Кеңес рублін манатпен алмастырды, ол да алғашқы жылдары жоғары инфляцияны бастан өткізіп, монета айналыстан шықты. Қазіргі айналымдағы манат 2006 жылғы қайта бағалаудан бері қолданыста, онда ескі манаттар (AZM) төмендеген номиналды құнмен және жаңа дизайнда ауыстырылды. Валютаның басым бөлігі АҚШ долларына бекітілген, қазіргі курс – 1 АҚШ долларына 1,70 манат. Әзербайжан манатының таңбасы 2013 жылы Unicode стандартына қосылды. Бұрын кіші әріпті «m» қолданылған, және манат таңбасы қолжетімсіз болған жағдайда оны кездестіру мүмкін.
The manat (ISO code: AZN; sign: ₼; abbreviation: m) is the currency of Azerbaijan. It is subdivided into 100 gapiks. The first iteration of the currency emerged in the Azerbaijan Democratic Republic and its successor, the Azerbaijan Soviet Socialist Republic, with the issues happening in 1919–1923. The currency underwent hyperinflation, and was eventually substituted by the Transcaucasian ruble, which, in its turn, was converted to the Soviet ruble. When Azerbaijan gained independence from the Soviet Union, it substituted the Soviet ruble with the manat, which also went through a period of high inflation in the first years, rendering the coinage obsolete. The current manat in circulation exists since the redenomination in 2006, when old manats (AZM) were substituted with lower face values and new design. The currency has mostly been pegged to the US dollar, at what is now the rate of ₼1.70 to US$1. The Azerbaijani manat symbol was added to Unicode as in 2013. A lowercase m was used previously, and may still be encountered when the manat symbol is unavailable.
Этимология
"Манат" сөзі латын тіліндегі "monēta" және орыс тіліндегі "монета" ("moneta") сөзінен шыққан, яғни "сыйлық" немесе "ақша" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз Әзербайжан және Түрікмен тілдерінде кеңес валютасының атауы ретінде қолданылған.
Бірінші манат, 19191923
Әзірбайжан Демократиялық Республикасы және оның ізбасары Әзірбайжан Кеңес Социалистік Республикасы 1919 және 1923 жылдар аралығында өз валютасын шығарды. Валюта азербайжан тілінде манат (منات) деп, ал орыс тілінде рубль (рубль) деп аталды. Банкноталардың үстінде номинал екі тілде (кейде француз тілінде де) жазылған. Манат бірінші Транскавказ рублін тең құнмен алмастырды және Әзербайжан Транскавказдық Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының құрамына кіргеннен кейін екінші Транскавказ рублімен алмастырылды. Ешқандай бөлшек ақша шығарылмады, валюта тек банкноттар түрінде ғана болды.
Банкноттар
Демократиялық Республика 25, 50, 100, 250 және 500 манат номиналындағы банкноттар шығарды, ал Кеңес Социалистік Республикасы 5, 100, 1000, 5000, 10000, 25000, 50000, 100000, 250000, 1 миллион және 5 миллион манат номиналындағы банкноттар шығарды.
Екінші манат, 1992-2006 жылдар
Екінші манат 1992 жылдың 15 тамызында енгізілді. Оның ISO 4217 коды AZM болды және ол 10 рубльден 1 манатқа дейінгі курс бойынша кеңестік рубльді алмастырды. 2002 жылдың басынан 2005 жылдың басына дейін айырбас бағамы салыстырмалы түрде тұрақты болды (бір АҚШ долларына 4 770–4 990 манат аралығында ауытқып отырды). 2005 жылдың көктемінен бастап манаттың АҚШ долларына шаққандағы құны бірте-бірте өсе бастады; бұл, ең алдымен, елге мұнай долларының ағынының артуымен және әлемдік нарықта мұнай бағасының жоғары деңгейде болуымен байланысты болды. 2005 жылдың соңында бір доллар 4 591 манатқа тең болды. 100 манаттан төмен банкноттар, сондай-ақ гапик монеталары 2005 жылға қарай қолданыстан мүлдем жойылды.
Монеталар
1992 және 1993 жылдарда 5, 10, 20 және 50 гапик номиналында монеталар шығарылды. 1992 жылғы шығарылымдардың кейбіреулері мыс және мыс-никельден жасалса, кейінгілерінің барлығы алюминийден болды. Бұл монеталар айналымға сирек түсті.
Символ
Жаңа банкноттар және азербайжан манатының символы, ₼, 2006 жылы Роберт Калина жасаған, ал символ 2008 мен 2011 жылдар аралығындағы сәтсіз ұсыныстардан кейін 2013 жылы Юникодқа (U+20BC) қосылды. Азербайжан манатының түпкілікті символының дизайны Микита Евстифеевтің бастапқы ұсынысына негізделген еуро белгісінің (€) дизайнынан шабыттанды, және ол сағат тілі бойынша 90 градусқа бұрылған бір жолақты еуро белгісіне ұқсайды. Манат символы азербайжан және орыс тілдерінде соманың оң жағында көрсетіледі.
Код
Жаңа манат 2005 жылғы 1 маусымда ISO 4217 стандартына қосылған кезде бастапқыда AYM кодымен белгіленді, ол 2006 жылғы 1 қаңтардан күшіне енді. Бірақ, бұл код 2005 жылғы 13 қазанда алынып тасталды және ISO 4217 валюта кодтарын стандарттау ережелеріне сәйкес келмегендіктен AZN кодымен ауыстырылды (аталған ережелер валюта кодтарының тиісті елдің ISO 3166 1 алфавиттік 2 таңбалық кодымен басталуын талап етеді).
Монеталар
Айналымдағы монеталар - 1, 3, 5, 10, 20 және 50 гапик. Көптеген монеталар әртүрлі евро монеталарының мөлшері мен пішініне ұқсас. Ең айқын мысалдары – 50 гапик (€2 монетасына ұқсас) және 10 гапик (испан гүлдері, 20 евро монетасына ұқсас) биметалл монеталары. Монеталар алғаш рет 2006 жылдың қаңтарында айналысқа енгізілді және оларда шығарылған жылы көрсетілмейді. Сурет Мөлшері Техникалық сипаттамалары Сипаттама Алдыңғы жағы Артқы жағы Диаметрі Салмағы Құрамы Шеті Алдыңғы жағы Артқы жағы 1 гапик 16,25 мм 2,8 г Темірге мыс жалатылған Жай сызық Азербайжан картасы, ел атауы, мөлшері Дәстүрлі музыкалық аспаптар, мөлшері сол жақта 3 гапик 18 мм 3,45 г Шұңқырлы тегіс Кітаптар мен қалам, мөлшері жоғарыда 5 гапик 19,75 мм 4,85 г Тісті Қыз мұнарасы, мөлшері төменде 10 гапик 22,25 мм 5,1 г Темірге мыс жалатылған Жеті ойыспен тегіс Таулы Қарабақ аймағының әскери шлемі, мөлшері сол жақта 20 гапик 24,25 мм 6,6 г Сегменттелген тістік Бұралақ баспалдақ, геометрия және геометриялық белгілер, мөлшері сол жақта 50 гапик 25,5 мм 7,7 г Биметалл Темірге мыс жалатылған ортасы, тот баспайтын болаттан жасалған шеті Тістік әрі әріптер үстінен (АЗƏРБАЙЈАН РЕСПУБЛИКАСЫ) Екі мұнай бурауы, мөлшері сол жақта.
Банкноттар
Айналыста жүрген банкноттар 1, 5, 10, 20, 50, 100, 200 және 500 болып табылады. Олардың дизайнын австриялық дизайнер Роберт Калина жасаған, ол сонымен қатар қазіргі еуро және сириялық фунт банкноттарын да жасаған. Банкноттар еуроға ұқсас, ал мотивтердің таңдалуы еуро банкноттарынан шабыттанған. 2009 жылы Azərbaycan Milli Bankı (Әзербайжан Ұлттық Банкі) Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı (Әзербайжанның Орталық Банкі) болып қайта аталды. 2010 жылы 1 банкноты шығарушы банктың жаңа атауымен, 2012 жылы 5 банкноты шығарушы банктың жаңа атауымен және 2017 жылы 2013 жылғы 100 банкноты шығарушы банктың жаңа атауымен шығарылды. 2011 жылы Әзербайжанның Қаржы министрлігі 2 және 3 банкноттарын, сондай-ақ 100-ден жоғары номиналды банкноттарды шығаруды қарастыратынын мәлімдеді. 2013 жылдың ақпан айында Әзербайжанның Орталық банкі кем дегенде 2014 жылға дейін үлкен номиналды банкноттарды енгізбейтінін мәлімдеді. 2018 жылы Гейдар Әлиевтің 95 жылдығына арналған 200 банкноты шығарылды. 2021 жылы жаңа дизайнмен қайта жасалған 1, 5 және 50 банкноттары енгізілді, олар сол мотивтерді сақтап, жаңартылған дизайнмен шығарылды. Бұл банкноттар қолданыстағы банкноттармен бірге айналымға шығарылды. 2021 жылы жаңа ескерткіш 500 банкноты енгізілді.