Теменнің шежіресі және Пелопоннеске шабуылы

Кіріспе

Грекия мифологиясында Темен (грекше Τήμενος, Tḗmenos) – Аристомахтың ұлы, Кресфонт пен Аристодемнің бауыры. Темен Гераклдың бес тумарының немересі болды және Пелопоннестегі Микенге жасалған бесінші және соңғы шабуылға жетекшілік етті. Ол Аргос патшасы атанды. Оның ұлдары – Цейсус, Каран, Фалкс (Скион қаласын құрған деп есептеледі), Агрей және Гирнет. Каран – ежелгі грек Македониясының тұңғыш патшасы және Македония патшалық әулетінің негізін қалаушы – Теменид немесе Аргеад әулеті, ол бес ғасырдан кейін Александр Ұлының ұлдарында тоқталды.

Пелопоннесті жаулап алу

Темен мен оның бауырлары оракулға шағымданды, оның нұсқаулары оларды орындағандар үшін қатаң жазаға әкелді (оракул Гилласқа үшінші жеміс піскенде тар жол арқылы шабуыл жасауды айтқан еді). Оларға: «Үшінші жеміс» дегені «үшінші ұрпақ» дегенді білдіреді, ал «тар жол» – Коринф мойыны емес, Патра бұғазы», – деп жауап берді. Олар Наупакт қаласында кемелер жасады, бірақ теңізге шығуға асыққанда Аристодемге найзағай шағып (немесе Аполлон жебесі тиді) және кемелер жойылды, себебі Гераклидтердің бірі Акарнаниялық жобалаушыны өлтірген еді. Темен тағы да оракулға жүгініп, одан құрбандық шалып, кісі өлтірушіні он жылға қууды және жол көрсету үшін үш көзі бар адамды іздеуді бұйырды. Наупактқа қайтып келе жатқанда Темен, бір көзі жоғалған этолиялық Оксилмен кездесті, ол жылқының (немесе есектің) үстінде отырған еді (осылайша үш көзді құрап), және оны дереу өзінің қызметіне алды. Гераклидтер кемелерін жөндеп, Наупакттан Антирриумға, содан Пелопоннес жартыралындағы Риумға жүзіп кетті. Осы жерде Оресттің ұлы Тисаменмен, жартыаралдағы басты билеушімен шешуші шайқас болды, ол жеңіліп, қаза тапты. Осылайша Пелопоннеске ие болған Гераклидтер оның жерін лотерея арқылы бөлісті. Аргос Теменге, Лакедемон Аристодемнің егіз ұлдары Прокл мен Евристенге, ал Мессена Кресфонтқа бұйырды. Елис аймағы келісім бойынша Оксилге қалдырылды. Гераклидтер Лакедемонда 221 жылға дейін биледі, бірақ басқа елдерде одан ертерек жоғалып кетті. Дориялықтардың Пелопоннесті басып алуы, әдетте «Гераклидтердің оралуы» деп аталады, Геракл ұрпақтарының өз батыр аталары мен олардың ұлдарының заңды мұрасын қайтарып алуы ретінде сипатталады. Дорлықтар басқа грек тайпалары сияқты, билеуші отбасыларының тегін аңызға толы батырлармен байланыстыруды қалыптастырды, бірақ дәстүрлерді толығымен миф деп есептеуге болмайды. Олар Пелопоннеске этолиялықтар мен дориялықтардың бірлескен шабуылын көрсетеді, соңғылары тесалиялықтардың қысымымен солтүстік мекендерінен оңтүстікке қарай ығыстырылды. Гомер мен Гесиодта Гераклидтер немесе олардың басып кіруі туралы айтылмағаны байқалады. Геродот (VI. 52) олардың ерліктерін жырлаған ақындар туралы айтады, бірақ олар Геракл қайтыс болғаннан кейінгі оқиғалармен шектелген. Бұл оқиғаны грек трагедияшылары алғаш рет кеңейтті, олар, мүмкін, Пелопоннес билеушілеріне Афинаның көрсеткен қызметтерін мадақтаған жергілікті аңыздардан шабыт алған.

Temenus and his brothers complained to the oracle that its instructions had proved fatal to those who had followed them (the oracle had told Hyllas to attack through the narrow passage when the third fruit was ripe). They received the answer that by the "third fruit" the "third generation" was meant, and that the "narrow passage" was not the isthmus of Corinth, but the straits of Patras. They accordingly built a fleet at Naupactus, but before they set sail, Aristodemus was struck by lightning (or shot by Apollo) and the fleet destroyed, because one of the Heracleidae had slain an Acarnanian soothsayer. The oracle, being again consulted by Temenus, bade him offer an expiatory sacrifice and banish the murderer for ten years, and look out for a man with three eyes to act as guide. On his way back to Naupactus, Temenus fell in with Oxylus, an Aetolian, who had lost one eye, riding on a horse (or mule) (thus making up the three eyes) and immediately pressed him into his service. The Heracleidae repaired their ships, sailed from Naupactus to Antirrhium, and thence to Rhium in Peloponnesus. A decisive battle was fought with Tisamenus, son of Orestes, the chief ruler in the peninsula, who was defeated and slain. The Heracleidae, who thus became practically masters of the Peloponnese, proceeded to distribute its territory among themselves by lot. Argos fell to Temenus, Lacedaemon to Procles and Eurysthenes, the twin sons of Aristodemus; and Messene to Cresphontes. The fertile district of Elis had been reserved by agreement for Oxylus. The Heracleidae ruled in Lacedaemon until 221 BC, but disappeared much earlier in the other countries. This conquest of Peloponnesus by the Dorians, commonly called the "Return of the Heracleidae", is represented as the recovery by the descendants of Heracles of the rightful inheritance of their hero ancestor and his sons. The Dorians followed the custom of other Greek tribes in claiming as ancestor for their ruling families one of the legendary heroes, but the traditions must not on that account be regarded as entirely mythical. They represent a joint invasion of Peloponnesus by Aetolians and Dorians, the latter having been driven southward from their original northern home under pressure from the Thessalians. It is noticeable that there is no dominant mention of these Heracleidae or their invasion in Homer or Hesiod. Herodotus (vi. 52) speaks of poets who had celebrated their deeds, but these were limited to events immediately succeeding the death of Heracles. The story was first amplified by the Greek tragedians, who probably drew their inspiration from local legends, which glorified the services rendered by Athens to the rulers of the Peloponnese.

Билік

Темен Пелопоннестің бөлінуі кезінде Аргосты өз үлесі ретінде алғаннан кейін, ол барлық махаббатын қызы Гирнето мен оның күйеуі Деифонтқа арнады, соның салдарынан ұлдары оны өлтірді, өйткені өздерін ескерілмеген сезінді. Аполлодордың сөзіне қарағанда, Теменнің қайтысынан кейін әскер Деифонт пен Гирнетті оның заңды мұрагерлері деп жариялады. Алайда Паузания басқаша оқиғаны баяндайды. Оның айтуынша, Теменнен кейін Деифонт емес, Цейсус билікке келді. Керісінше, Деифонт Эпидаурда тұрған делінеді, ол өзімен бірге болған әскерімен сонда барып, Ион патшасы Питирейді қуды. Бірақ оның қайнағалары, әпкесі Гирнетоны иеленгеніне қызғанып, Эпидаурға барып, оны күйеуінен айыруға көндіруге тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталған соң, олар оны күшпен алып кетті. Деифонт оларды қуа жете келіп, біреуін – Серенні өлтірді, ал екіншісімен, қарындасын құшақтап тұрған күйде күресті. Осы күрес барысында Гирнето өз ағасының қолынан қаза тапты, ал ол қашып кетті. Деифонт оның денесін Эпидаурға қайтарып алып, оның құрметіне ғибадатхана салды. Драматург Еврипид Теменнің Архелай есімді ұлы болғанын айтады. Бұл, әрине, Аргос мұрасымен байланысты нығайту үшін жасалған ойдан туған болжам. Алғашқы тарихи тұжырымдамаға сәйкес, Архелай патша (б.з.д. 413-399 жж.) кейінірек танылды.