Балтық-фин тілдері елдерінің ежелгі діні

Кіріспе

Христиандыққа дейін Финляндия, Эстония және Карелиядағы политеистік дін – Финн құдайлары, Финляндия, Карелия, Ингрия және Эстонияда христиандыққа дейін болған жергілікті дін. Бұл дін Балтық фин халықтарының туған діні болды. Ол көп құдайлы дін еді, көптеген түрлі құдайларға табынушылық етілді. Басты құдайы – нөсер мен аспан құдайы Ұкко; басқа маңызды құдайлары – Жумо (Жұмала), Ати және Тапио. Жұмала – аспан құдайы болған; бүгінде "Жұмала" сөзі барлық құдайларға жалпы атау ретінде қолданылады. Ати – теңіз, су және балық құдайы еді. Тапио – орман мен аң ауының құдайы. Финн құдайлары мордва, мари, саами және басқа да финн-ұғырлық діндер сияқты туысқан мәдениеттердің діни практикаларымен көптеген ортақ белгілерге ие. Ол көршілес Балтық, скандинавиялық және германдық діндермен де кейбір ерекшеліктерін бөліседі. Организмдік дәстүр шамамен 12-шы ғасырдан бастап христиандық таралуының нәтижесінде ысырылып, 20-шы ғасырдың басында халықтық сиқыр мен ауызша дәстүрлер жойылған кезде толығымен бұзылды. Финн құдайлары финндердің ежелгі дінін қайта құруға тырысқан Suomenusko (фин: финн сенімі) заманауи дін қозғалысына шабыт берді. Дегенмен, ол екіншілік дереккөздерге негізделген.

Тәңірлер

Финн халқының пұтқа табынушылары көп құдайлы болды, түрлі құдайларға сенді. Көптеген құдайлар табиғаттың белгілі бір саласын басқарды; мысалы, Укко аспан мен нөсер жаңбырдың құдайы болды (ukkonen және ukonilma ["Укко ауасы"] әлі де қазіргі фин тілінде нөсер жаңбырды білдіретін сөздер ретінде қолданылады). Бұл құдайлар көптеген тайпалардың түрлі аймақтарда табынған пан-фин құдайлары болды. Финн пұтқа табынушылары сонымен қатар анимистер де болды, олар жергілікті табиғат құдайларына сол құдайға арналған белгілі бір киелі орындарда табынды. Бұл киелі орындар негізінен "ағаш құдайлары" деп есептеледі: ағаштарға немесе ағаш түптеріне жасалған ағаштан ойылған бейнелер, адамдарды бейнелейтін және жақсы сақталмаған. Похьянкуруда тас дәуірінен қалған ағаш мүсін табылды, сондай-ақ ағаш құдайларына табыну туралы халық ауыз әңгімелері де құжатталған. Киелі орындардың тағы бір түрі – "кубок тастар" (фин. fi: kuppikivi), үлкен табиғи тастар, олардың ішіне кубоктай ойықтар қазылған. Осы кубоктарға сыйлық ретінде тағам немесе суық ішімдік қойылатын. Христиандыққа өткеніне қарамастан, осы кубок тастардағы құрбандықтар 20 ғасырдың басына дейін жалғасты.

Негізгі құдайлар

Бірнеше маңызды құдайлар Финляндия, Ингрия, Эстония және Карелияның барлық аймақтарында құрметтелген. Бұл панфин құдайлары табиғаттың көптеген жақтарын бақылаған. Басты құдайы – Укко (сонымен қатар Перкеле деп те есептеледі), ол аспан мен нөсердің билеушісі болған. Осындай тұлға әлемнің көптеген басқа да мәдениеттерінде белгілі. Финн халқының ежелгі дінін ұстанғандар үшін өте маңызды болған, бірақ қазіргі ғалымдарға көбінесе белгісіз Юми де болды, оның аты қазіргі фин тіліндегі монотеист Құдайды білдіретін "Jumala" сөзімен байланысты. Табиғаттың нақты бір саласын басқарған және "патшалар" деп аталған көптеген басқа да маңызды құдайлар болды. Судың патшасы көбінесе Ахти, ал орманның патшасы – Тапио деп аталды. Басқа да маңызды құдайлар: құнарлылық құдайы Акрас, орман және аң ауының құдайы Миеликки, ай құдайы Куу және жабайы дала мен садақ ату құдайы Лемпо. Мифологияда бұрын адам болған, мысалы, Вейнамойнен мен Ильмаринен сияқты ұлы батырлар да, гректердің мифтік батырларына, мысалы Гераклға табыну сияқты, бір жағынан құлшылықтың нысаны болған.

Халтиха

Сондай-ақ, халтия немесе халтия деп аталатын жергілікті анимистік құдайларға табынылды. Бұл халтижалар ер немесе әйел болуы мүмкін, және адам немесе басқа жануардың кейпін алуы мүмкін. Халтижалар табиғаттың тірі және тірі емес барлық бөліктерінде кездеседі. Әр адамның өз халтижасы болады, оны көбінесе халтижасиелу (халтижа жаны) немесе люонтохалтижа (табиғат халтижасы) деп атайды, ол адам жанының үш бөлігінің бірі. Бұл дәстүр шведтің томтесімен байланысты: фин халқының тонтуы халтижаға ұқсас, бірақ ол үйлерде (kotitonttu) немесе сауналарда (saunatonttu) тұрады.

Мағжан

"Маан халтиат" (сөзбе-сөз "жердің қамқоршысы") деп аталатын белгілі бір "халтиаттар" жеке адамның мүлкін, оның ішінде үйін және малын қорғайтын. Осы халтиаттарға қасиетті орында сыйлықтар сыйланып, көрсеткен көмегі үшін алғыс айтылып, сондай-ақ халтиаттың зиян келтіруіне жол бермеу үшін берілетін. Кейде белгілі бір отбасылар мен шаруашылықтардың халтиаттары басқа отбасылардың және олардың шаруашылықтарының мүлкін ұрлап немесе малдың көбеюіне кедері келтіріп, қарсы әрекет ететін. Көптеген жергілікті халтиаттардың бұрынғы ата-бабалардың киелі рухтары болғанына сенеді. Кейде халтиат үйдің алғашқы тұрғыны болатын. Жаңа үй салғанда жергілікті табиғат рухын маан халтиат ретінде "жұмысқа" тарту мүмкін еді.

Väki және haltija

Әр түрлі элементтер мен ортаның өз хальтижасы болды. Халтижалар түрлерге немесе väki деп аталатын руларға топтастырылды. "Väki" сөзінің "күш", "құдірет", "топ", "әскери жасақ" деген бірнеше байланысты мағыналары бар; сиқырлы контексте ол сиқырлы күш пен санына екіұшты сілтеме жасады. Мысалы, судың, орманның және зираттардың әртүрлі väki-лері болды. Егер адамдар өздерінің аймағында құрметсіздік танытса, väki ашуланатын. Мысалы, суға жақын жерде қарғыс айту судың väki-сін ашуландырады. Ашуланған кезде, väki-лер аурулар мен басқа да бақытсыздықтарды адамға келтіруі мүмкін. Кейбір väki-лер әрқашан ашулы болды, мысалы, оттың väki-сі, сондықтан отқа тигенде ол күйдіреді, сіз оның жанында қаншалықты құрметпен болсаңыз да. Әр väki руы белгілі бір ортаға жататын, егер олар орнынан жылғанынша, проблемалар туындады. Мысалы, көптеген väki-лер адамға жабысқанда орнынан жылғанынша, және олар адамды ауырлатты, себебі олар дұрыс емес жерде болды. Аурулар väki-лерді өздерінің дұрыс орындарына қайтару арқылы жойылды. Ауруларды емдеген баяндар ғаламдық тепе-теңдікті қалпына келтірді. Мысалы, жерге тиген кезде, яғни бетіне құлап түскенде, жердің "väki-сі" салдарынан аурулар адамға тарауы мүмкін деп есептелді. Сол сияқты, löyly (сауна буы) ішіне väki рухы (löylyn henki) кіреді деп сенді, ол ашық жараларды жұқтыруы мүмкін. Väki-нің екіге бөлінуі (күш және хальтижалар руы) тұжырымы бойынша, ежелгі финдер әлемді толығымен анимистік деп санайтын, себебі табиғат күші немесе саналы өмір väki-лер немесе хальтижаларсыз болмайды. Басқаша айтқанда, ғаламда рухтар тобының себеп болмауынан ештеңе орын алмайды. Тіпті адамның жаны да көптеген рухтардан тұрады.

Ғалам

Әлем фин мифологиясына сәйкес белгіленген. А. Аспан

B. Аспан полюсі

C. Әлем тірегі

D. Кинахми

E. Похьола

F. Белгілі әлем

G. Линтукото

H. Туонела

Ғаламның пайда болуы

Финн мифологиясында ғалам мен жердің жаратылуы туралы екі түрлі теория бар. Олардың бірі – құдайдың жерді салу үшін Алкумериге (фин тілінде – бастапқы теңіз) қара мойынды шағала құсын балшық пен құм жинауға жібергені туралы аңыз. Бұл аңыз түрлі сібірлік (чукчи, югагир және айну), татар және Солтүстік Америка халықтарының фольклорында кеңінен таралған. Тағы бір жаратылыс теориясы бойынша, әлем су құсының жұмыртқасынан туған. Бұл аңыз алғашқыда Үндістаннан тараған деп есептелген, бірақ ол Урал тілдерінде сөйлейтін халықтарға жеткен. Алайда, бұл аңыз негізінен саамдар, финдер, комилер және мордвалардың арасында ғана кеңінен танымал болған.

Әлемнің соңы

Финн мифологиясында әлемнің соңы (эсхатология) жоқ делінеді. Дегенмен, басқа уралдық сенімдермен салыстыра қарағанда, финн дінінде әлемнің циклдік болғаны және белгілі бір уақыт аралығында қайта жаңарғаны туралы түсінік болған деп есептеуге болады.

Жан

Финн халқының ежелгі дінінде жаны үш бөліктен тұрады деп есептелген: хенки, люонто және изе. Олардың үшеуі де дербес жандар еді. Көптеген автономды жандар туралы осындай сенімдерді урал тілдерінде сөйлейтін басқа да халықтарда кездестіруге болады, мысалы, ханты және мансилер екі жанға сенеді: көлеңке және лили (löyly). Хенки (өмір, дем немесе рух деп аударылады, кейде löyly деп те аталады) – адамның өмірлік күші, ол тыныс алу, жүрек соғу және дененің жылуы арқылы көрінеді. Хенки туылмас бұрын беріліп, өлім кезінде кетеді. Фин тілінде «хенген» (яғни, «хенкисіз адам») сөзі қазір де өлген адамды білдіру үшін қолданылады. Люонто (табиғат деп аударылады) – қорғаушы рух. Люонтоны адамның халтижасы деп те атайды. Күшті жігерлі, өнерге бейім немесе басқа да қабілеттері бар адамдарда оларға сәттілік пен міндеттерін жақсы орындауға көмектесетін күшті халтижасы бар деп саналған. Әлсіз люонтоны түрлі сиқырлар мен рәсімдер арқылы нығайтуға болады. Люонто адамның денесінен шығып кетсе де, адам өлмейді, бірақ оның ұзаққа кетіп қалуы алкоголизм және басқа да тәуелділіктер сияқты проблемаларға әкелуі мүмкін. Хенкиден айырмашылығы, люонто туылмас бұрын емес, алғашқы тістері шыққанда немесе есім берілгенде беріледі. Сондықтан жаңа туған бала ерекше осал деп есептелген. Бұл түсініктер скандинавиялық сенімдердегі хамр (өмір күші) және хамингья (жақсылық) идеяларымен ұқсас негіздерді бөліседі. Изе – туған кезде немесе бірнеше күннен кейін алынған рух. Ол адамның жеке басын анықтайды және оны қабылдау адамды тұлғаға айналдырады. Қазіргі фин тілінде «itse» сөзі «өзім» деген мағынаны білдіреді, бірақ ежелгі заманда изе – адамның өзіндік ерекшелігі, «minuus»-тан өзгеше болған. Люонто сияқты, изе де адамның денесінен шығып кетсе, адам өлмейді, бірақ ұзаққа кетіп қалуы аурулар мен қайғыға әкелуі мүмкін. Мысалы, депрессияны өзіңнің изеңді жоғалтудың салдары деп есептеген. Егер адамның изесіз немесе люонтосыз екендігі анықталса (itsetön немесе luonnoton), шаман немесе дана адам жоғалған жанын тауып, қайтаруға тырысады. Изе және люонто көбінесе ауыр жағдайдан кейін жоғалып кетеді, бірақ қасақана түрде денеден бөліп алуға да болады. Бұл жағдай жаның жоғалған бөлігін табу үшін қажет болған. Изе сондай-ақ этиайнен (бір түрлі жалған келу көрінісі) ретінде пайда болу үшін денеден шыға алады. Адам қайтыс болған кезде оның изесі отбасының басқа қайтыс болған мүшелеріне қосылады немесе кейбір жағдайларда тірілердің арасында әуе спирті ретінде қалады – бұл норвегиялық Fylgja (ізбасар) түсінігіне ұқсас.

The Finnic pagan belief about the soul dictated that the human soul is composed of three different parts: henki, luonto and itse. Each of the three were autonomous beings on their own. Similar beliefs about multiple autonomous souls are found amongst other peoples speaking Uralic languages, such as the Khanty and Mansi, who believe in two souls: the shadow and the lili (löyly). Henki (translated as "life", "breath" or "spirit", sometimes also referred to as löyly) was a person's life force, which presented itself as breathing, the beating of one's heart and the warmth of their body. Henki was received prior to birth and it left at the moment of death. The word hengetön (lit. "one without henki") can be used as a synonym for dead in the Finnish language even now. Luonto (translated as "nature") was a guardian spirit or protector. Luonto has also been referred to as the haltija of a person. A strong willed, artistic or otherwise talented person was believed to have a strong haltija who granted them good luck and skills to complete their tasks well. A weak luonto could be strengthened by various spells and rituals. Luonto could leave a person's body without the person dying, but its lengthened absence would cause problems, such as alcoholism and other addictions. Unlike henki, luonto was not received prior to birth but instead either at the time of getting the first teeth or being given a name. A newborn child was thus considered to be particularly vulnerable. These concepts share similar basics with the idea of hamr (life force) and Hamingja (luck) in Norse belief. Itse was a spirit received at the time of birth or a few days after. It was believed to define one's personality and receiving itse made one a person. In modern day Finnish the word itse means "self", but in old days itse was different from one's self, minuus. Like luonto, itse could leave one's body without the person dying but long absence would cause illnesses and misery. Depressions, for instance, was seen as a result of having lost one's itse. If a person was diagnosed to be itsetön or luonnoton (without one's itse or without one's luonto), a shaman or a sage could try locating the missing part of the soul and bring it back. Although itse and luonto were usually lost after a traumatising event, it was possible to purposefully separate one's itse from their body. This was required if a missing part of the soul needed to be found. Itse could also leave the body to appear as an etiäinen (a sort of false arrival apparition). At the time of a person's death their itse joined the other deceased of the family or, in some cases, stayed among the living as a ghost; much like the Norse concept of Fylgja (follower).

Жерлеу

Кейбір дәстүрлерде, өлген адамның денесін үйден қабірге апарып жатқанда жолдың ортасында тоқтау әдеті болған. Онда үлкен қарағайға карсикко белгісі салынған. Бұл белгі адамдар сол кісіні еске алу үшін жасалған; егер рух оянып, қабірден үйге қайта оралуға тырысса, ол өзінің карсикко белгісін көріп, өлгенін түсініп, рухтар әлеміне жол табуға тырысатын еді. Карсикко белгісі салынған ағаштармен тоғай – тірілердің мекендері мен зираттар арасындағы бір түрлі мистикалық кедергі болды. Адам өлгеннен кейін, оның жаны 30-40 күн бойы Туонела, яғни өлгендер елінде өз орнын іздеп, аралайтын аралық кезең болатын. Осы кезеңде жан өз туыстарына әруақ немесе жануар түрінде келіп көрінетін. Әсіресе бақытсыз болған жандар туыстарына келіп, оларды мазалаушы еді. Бақытсыз жанды қуанту үшін, өлген кісі туралы жаман сөз айтпауға, оның құрметі үшін құрбан шалуға болады. Осы аралық кезеңнен кейін, жан Туонелаға толықтай көшіп кететін. Дегенмен, егер ол бақытсыз болса немесе оған көмекке мұқтаж туыстары шақырып алса, қайта оралуы мүмкін еді. Кейбір жандар Туонелада орналаса алмай немесе қабылданбағандықтан, әруақ болып мазалап жүре берді. Мысалы, өлтіріліп, зираттан тыс жерге жерленген балалар әдетте бір жерде қорқынышпен айқайлап, олардың денелері қазылып, баталанып, зиратқа қайта жерленгенге дейін сол жерді мазалап жүретін.

Ата-бабаларды құрметті

Адамдар арбақтардан қорқатын, бірақ ата-бабаларының рухтары тірі туыстарына көмектесе алатындықтан, олардан көмек сұрау қабылданды. Шаман Туонелаға рухтардың білімін алу үшін немесе тіпті рухты тірі әлемге "луонто" ретінде әкелу үшін жіберілуі мүмкін еді. Өлгендердің рухына құрбандықтар арнап, құрмет көрсету қажет болды. Ата-бабаларға құрбандық шалатын жерлер Хииси деп аталды (= қасиетті орман, сонымен қатар ашық аспандағы ғибадатхананың бір түрі, көбінесе құрбандық тасын, ухрикиви, отбасының қайтыс болғандарының ұжымдық ескерткіші кірген). Христиан діні Хиисилерді зұлым жаратылыстар мен орынтар деп санады. Ескі қасиетті орындар көбінесе жаңа діннің шіркеулерін салу үшін қолданылып, қорланды, ал ескі қасиетті ағаштар кесілді.

Өмірден кейінгі өмір

Финдерлер Туонела, кейде Манала деп аталатын өлімнен кейінгі бір орынға сенеді. Көптеген дәстүрлерде ол жер астында немесе көлдің түбінде орналасқан, бірақ кейде қараңғы өзеннің арғы бетінде бар деп айтылады. Туонелаға Туони құдайы және оның әйелі Туонетар құдайы билік етеді. Туонела – қараңғы және тіршілік жоқ орын, онда өлгендер мәңгілік ұйқыда болады. Шамандар кейде ритуалдар арқылы тудырылған транстық күйде Туонелаға саяхат жасап, өлген ата-бабаларының рухтарына жете алатын. Ол Туонела өзенінен өту үшін паромшыны алдап өтуі керек еді. Туонелада шаман ұсталмау үшін сақ болуы керек еді: тірі адамдар онда қабылданбады. Ұсталған шамандар, әдеттегі өмірге қайта оралу үміті болмай, алып суық балықтың асқазанында шірип кетуі мүмкін. Егер шаман транс ритуалы кезінде қайтыс болса, оны Туонеладағы күзетшілер ұстаған деп есептелді.

Мифология

Пайғандар финдер өздерінің құдайлары мен ұлы батырлары туралы көптеген мифтер айтқан. Олар жазу-сызу білмейтін қоғамда өмір сүргендіктен, бұл әңгімелер ауызша түрде халық мұрасы ретінде таратылып, жазбаға түсірілмеген. Фин мифологиясы христиандық кезеңде мифтер түрінде айтылып сақталды. Осы мифтердің көптегені кейіннен 19 ғасырда Элиас Лённроттың Финляндияның ұлттық эпосы ретінде жасаған "Калевала" деп жазылды.

Тас суреттері

Тас суреттері финн халқының ежелгі дінінде кең таралған, және тас дәуірінде қызыл сазбен салынатын. Бұл суреттерде көбінесе елен, балық сияқты жануарлармен қатар адамдар мен алақан іздері бейнеленген. Халық поэзиясы да осы тастарда сақталған болуы мүмкін, алайда ол осы суреттерде емес, ауызша дәстүр арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Осы тас суреттерінің көп бөлігін тарақ оюлы керамика мәдениеті жасаған деп саналады.

Хииси

Хииси немесе қасиетті ормандар – адамдар қажыналық сапарлар жасап, не құрбандықтар шалатын жерлер болатын. Мұндай қасиетті ормандардың ішінде құрбандық шалуға арналған, тек құдайларға құрбандық шалатындардың ғана кіре алатын, қатаң сақталатын арнайы алаптар жиі кездесетін. Финн халық мұрасында хииси орындары Хиидет (гиганттар) жасаған жерлер деп есептелген, ал ауызша дәстүр бойынша, йотун немесе гиганттар хииси орындарында мекендейтін болған.

Сулы-жауынды жерлер

Батырған жерлер, мысалы, батпақтар, саздақтар, бұлақтар мен өзендер қасиетті орындар болып саналған, әсіресе құрбандық шалу үшін. Археологиялық қазбалардың нәтижесінде тас және отты оқшаулау құралдары тайпада қажетсіз деп есептелген адамдарды жазалау және олардан құтылу үшін қолданылғаны анықталды. Некесіз туған немесе дене мүкімі бар балалар да батпақтарда өлтірілген. "Suomi" сөзі (фин тілінде: Финляндия) "Suo" сөзінен (фин тілінде: Батпақ/Батпақты жер) шыққан деген болжам бар.

Қасиетті жануарлар

Тарихи, ежелгі және ортағасырлық Финляндиядағы өмірдің ерекшелігіне байланысты, финдер тіршілік ету үшін аң аулауға көп жүйкеленді. Сондықтан олар аулаған жануарлар өмір үшін маңызды болды және оларға құрметпен қарады. Аю финдердің христиан дініне дейінгі сенімдерінде қасиетті саналды. Дюбуаның айтуынша, "фин-угорлық айықты құттықтау рәсімдері жергілікті ортадан қауіпті жануарды жоюға, сонымен бірге оның күшін аңшыға беруге бағытталған". Ет желінгеннен кейін сүйектері жерленді, ал бас сүйегі калохонка деп аталатын қастерлі қарағайға орнатылды. Пейжайсет басқа да уралдық мәдениеттерде, мысалы, Ханты-Мансиде маңызды рөл атқарады. Карелия мен Шығыс Финляндияда аңшылар аң аулауға шығар алдында аулаған жануарлардың анасы – эмуға көмек сұрап дұға ететін. Эму сөзі карел тілінен шыққан және "жануар анасы" деген мағына беретін эмо сөзімен байланысты. Әр түрдің өзіндік эмуы болған. Ежелгі суреттер мен петроглифтерден мысықтың өте маңызды жануар болғандығы көрінеді. Елік аймақтың басқа халықтары үшін де маңызды, мысалы, комилер, олар аспан құдайы Женмарды жартылай адам, жартылай елік ретінде бейнелейді. Ол аюдан гөрі көбірек кездеседі, және аюдың қасиетті жануар болғандықтан оны бейнелеуге тыйым салынған деген болжам бар. Сондай-ақ, аюдың атын айтуға тыйым салынған, сондықтан көптеген эвфемизмдер пайда болды. Қазіргі тілдегі аюға қатысты ең көп қолданылатын фин сөзі – карху, ол көптеген эвфемизмдердің бірі және "қалың жүнді" дегенді білдіреді. Аюдың көптеген атауларының ішінде отсо, урал тілдерінің көптеген түрлерінде кең таралғандығынан, бұл атаудың түпнұсқасы болуы мүмкін. Көптеген эвфемизмдер жергілікті сипатқа ие. Көптеген су құстары финдер мен басқа да балтық финдері үшін қасиетті болған. Олар жиі петроглифтерде бейнеленген. Су құсын өлтірсең, көп ұзамай қайтыс боласың деп сенген. Ең қасиетті су құсы – аққу. Ұзын мойнымен ол әлемнің барлық деңгейлеріне, тіпті Туонелаға, өлілер еліне де қарауға қабілетті болған. Құстар урал мифологиясында жиі кездеседі. Мысалы, әлемді құс жаратқан туралы көптеген аңыздар бар. Көп тараған урал мифінде аңшы (фин: Лемминкяйнен, мари – Салий) әйелге үйлену үшін әлем астына сапар шегеді және әлем астының өзенінде алғашқы су құсына кездеседі, аңшы су құсын садағымен атып өлтіреді, бірақ су құсы қашып кетеді және аңшыға қорқынышты оқиғалар орын алады. Көптеген дәстүрлерде әлем құстың жұмыртқасынан жаратылған деп есептелген. Басқа дәстүрлерде әлем құстың суға батып, тұмсығымен әкелген саздан жасалған деп есептелген. Карелияда құс жаңа туған сәбиге жан сыйлайды, ал сол құс адам өлген кезде жанын өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Бұл жанды алып жүретін құс – Сиелулинту, "жан құсы" деп аталды. Кейбір дәстүрлерде адамдар өздерінің Сиелулинту бейнеленген заттарын алып жүрген. Сиелулинту олардың ұйықтағандағы жанын қорғайды деп саналды. Адам қайтыс болғаннан кейін, құс мүсіні адамның қабіріндегі айқышқа орнатылды. Мұндай жан құстары бар айқыштар Карелиядағы зираттарда әлі де кездеседі. Бұл фин және карель халқы христиан дініне өткеннен кейін жүздеген жылдар бойы христиандық және пұтқа табынушылықтың қатар өмір сүргенінің бір мысалы.

Because of the very nature of life in prehistoric, ancient, and medieval Finland, the Finns relied heavily on hunting for survival. As such the animals that they hunted became vital to their survival, and they were treated with respect. The bear was considered sacred in the pre Christian beliefs of the Finns. As noted by DuBois, "the Finno Ugric ceremonial bear hunt sought to remove a fierce competitor from the local environment, while winning its power for the hunter." After the flesh was eaten, the bones were buried, and the skull placed on a venerated pine tree known as kallohonka. Peijaiset are also an important part of other Uralic cultures, such as the Khanty Mansi. In Karelia and Eastern Finland, before going hunting, hunters would pray to the emuu, the ancestral mother of the animal species being hunted, for help. The word emuu is Karelian and is related to the word emo "animal mother". Each species had its own emuu. From ancient drawings, petroglyphs, it is clear that the elk was a very important animal. Elk is also very important to other peoples of the region, such as the Komis, who depict their sky god Jenmar as half human and half elk. It appears much more than bears do, and it is theorised that the bear was such a holy animal that it was forbidden to depict it. Also, the bear's name was almost forbidden to say, so many euphemisms were developed. The most usual Finnic word for bear in modern language, karhu, is just one of the many euphemisms, and it means "rough fur." Among the many names of bear otso is probably the original "real" name, as suggested by the wide spread of the word otso and related words among many of the Uralic languages. Many euphemisms for bear are local. Many water birds were holy for Finns and other Baltic Finns. They were often depicted on petroglyphs. It was believed that if you killed a water bird, you would die soon after. The holiest water bird was the swan. With its long neck, it could look to all the levels of the world, including Tuonela, the land of the dead. Birds are found often in Uralic mythology. For example, there are many stories about a bird creating the world. A very common Uralic myth is where a hunter (Finnish: Lemminkäinen, Mari Salij) travels to the underworld to marry a woman and comes across the primordial waterbird on the river of the underworld, the hunter shoots the waterbird with his bow, but the waterbird escapes and terrible things happen to the hunter. In many traditions it was believed that the world was created by the egg of a bird. In other traditions it was believed that the world was created on mud that bird took in its beak while diving. In Karelia it was believed that a bird brings the soul to a newborn baby, and that the same bird takes the soul with it when that person dies. This soul carrying bird was called Sielulintu, "soul bird". In some traditions people carried artifacts depicting their sielulintu. Sielulintu was believed to guard their souls while they slept. After the person died, the artifact bird was inserted to sit on the cross at the person's grave. Such crosses with soul birds still exist in graveyards in Karelia. This is one example how Christian and Pagan beliefs still existed side by side hundreds of years after the Christianisation of the Finnish and Karelian people.

Шамандық

Кейбір ғалымдар шаманизм финдік дінінде маңызды рөл атқарды деп санайды, сияқты Финляндияның шығысындағы Сибір дінінде де болған (және қазір де бар). Тиетя (шаман, сөзбе-сөз "білуші") – қоғамда дана және құрметті адам, оның рухтар әлемімен ерекше байланысы бар деп есептеледі. Шамандар рухтармен және ата-бабалармен байланысу үшін немесе рухтар әлеміне саяхаттау үшін транстық күйге енеді. Транста шамандар өз ата-бабаларынан немесе түрлі табиғат рухтарынан кеңес сұрайды. Олар табиғатта барлық сұрақтарға жауап бар деп сендіреді. Тиетялар немесе емшілер әдетте жергілікті қоғамда жоғары мәртебелі, көбінесе жер иеленуші шаруалар болған; байлық – сиқырлы күштердің белгісі деп саналған. Финдердің батыс көршілері – Скандинавиялық норвегтер арасында финдердің сиқыршылар екені жиі айтылған. Норвег сагаларында фин элементтерінің болуы көбінесе оқиғаға мистикалық мағына қосады. Финдерді квендер деп те атаған. Дегенмен, кейбір норвег сагаларында "фин" сөзі финдерді емес, саамдарды білдіруі мүмкін. Темір дәуірінде көшпелі саам халқы финдермен бірге көптеген жерлерде қоныстанған, ал саам сиқыршылары (Лапин ноита) – параллель және бірге дамыған дәстүр болған. Саам сиқыршылары өз лауазымдарын және дәстүрлерін әкесінен мұра еткен. Әңгімелерге сүйенсек, шетелдік теңіз саяхатшылары финдерден үш түйінмен байланған арқан сатып алған. Бір түйінді шешу арқылы теңізші кемесін жылдамдату үшін желді көтере алатын. Алайда, үш түйінді де шешсе, дауыл көтеріледі. Фин сиқыршылары Балтық теңізі маңындағы көрші халықтарға белгілі және қорқынышты болған.

Христиандық

ХІ ғасырда Финляндияға христиан миссионерлері келді. Жергілікті ескі дін әлі де сақталды, бірақ 12 ғасырда шведтік ықпалмен христиан діні нығайды. 13 ғасырда Бергер Ярл елдегі соңғы пұтқа табынушыларға қарсы крест жорығын бастады.

Әндер мен сиқырлар

XVII-XIX ғасырларда финн халқының сиқырлы өнерінде көбінесе әнмен немесе жырмен оқылатын дұғалар қолданылған. Бұл дұғалар ем беруге немесе tietäjä-нің көңілден шығу трансын болжауға мүмкіндік берген. ХХ ғасырда Миннесота штатындағы американдық зерттеуші финн иммигрантымен сұхбаттасудың нәтижесінде мал шақыру, ішекқұрттан сақтану және суықтан қорғану үшін айтылатын әндер туралы мәлімет берді.

Финдік неопагандық қозғалыстар

ХХ ғасырда бүкіл әлемде неопагандық қозғалыстың өрлеуімен фин неопаганизмі ескі діннің қайта құрылған түрі ретінде пайда болды. Ол негізінен Финляндияда таралған, онда 2013 жылдан бері ресми азшылық діні мәртебесіне ие. Финляндиялық неопаганизм ел халқының салыстырмалы түрде аз бөлігін құрайды, көпшілігі мемлекеттік лютеран шіркеуінің мүшелері немесе дінсіздер. 2020 жылы фин неопаганизмінің тіркелген діни қауымдастығы, Кархун канса (Айыз халқы) шамамен 80 мүшеден тұрды. Эстонияда эстон неопаганизмі де ХХ ғасырдың басында құрылды, ол ежелгі наным-сенімдердің және мифтердің көптеген элементтерін қабылдады. Эстониялық неопаганизмнің екі негізгі бағыты бар: Мауск және Таараизм. Мауск – құдайларға, табиғатқа табыну және жерге қатысты дін сияқты, жергілікті наным-сенімдердің «шатыршасы» саналады, ал Таараизм – фин Уккосына ұқсас ежелгі құдай Тарапитаға құлшынып, моноистикалық сенімді ұстанады. 2021 жылы Эстонияда Мааускты өз жақтастары деп санаған 3860 және Таараускты жақтаған 1770 адам тіркелді.