Кіріспе
Неміс ертегісі "Темір Жон" (сонымен қатар "Темір Ханс" немесе "Дер Айзенханс" деп те аталады) – ағайынды Гриммдердің жинағындағы, темір терілі жабайы адам мен ханзада туралы 136-шы нөмірлі ертегі. Түпнұсқа неміс тіліндегі атауы – Eisenhans, ол "темір" деген мағынаны білдіретін Eisen және Johannes есімінің қысқартылған түрі Hans есімдерінің қосындысынан тұрады (ағылшын тіліндегі John сияқты). Бұл ертегі Aarne–Thompson жүйесінде 502-ші типке жатады, яғни "Жабайы адам көмекші". Көптеген адамдар бұл оқиғаны баланың ересек болу жолындағы дамуы туралы теңеу ретінде қарастырады. Бұл ертегі Роберт Блайдың "Темір Жон: ерлер туралы кітап" атты кітабының негізі болды, ол 1990-шы жылдардың басында мифопоэтикалық ерлер қозғалысын тудырды. Кітап "Нью-Йорк Таймс" бестселлер тізімінде 62 апта бойы тұрды.
the book
"Iron John" (AKA "Iron Hans" or "Der Eisenhans") is a German fairy tale found in the collections of the Brothers Grimm, tale number 136, about an iron skinned wild man and a prince. The original German title is Eisenhans, a compound of Eisen "iron" and Hans (like English John, a common short form of the personal name Johannes). It represents Aarne–Thompson type 502, "The wild man as a helper". Most people see the story as a parable about a boy maturing into adulthood. The story also became the basis for the book Iron John: A Book About Men by Robert Bly which spawned the mythopoetic men's movement in the early 1990s. The book spent 62 weeks on The New York Times Best Seller list.
Шығу тегі
Гримм ағайындыларының мәлімдемесінше, олардың жинағындағы «Ейзерн Ханс» ертегісінің бастауы Фридмунд фон Арнимнің кітабындағы 17-ертегі болып табылады.
Қысқаша мазмұны
Бірде үлкен орманға жақын жерде барлық жабайы жануарлар мекендейтін патшалық болған. Патша бір аңшыны жақын маңдағы орманға бұғы аулауға жібереді, ал ол ешқашан қайтып келмейді. Патша орманға тағы да кісілерін жібереді, олардың әрқайсысы бірдей тағдырмен кездеседі. Патша қалған аңшыларын топ ретінде жібереді, бірақ қайтадан ешкім қайтып келмейді. Патша ормандарды қауіпті деп жариялайды. Бірнеше жылдан кейін итпен бірге жүрген бір саягер осы қауіпті орман туралы естіп, басқа аңшылардың тағдырын білуге мүмкіндік бар деп, орманға аң аулауға рұқсат сұрайды. Еркек пен оның иті кіре алады. Олар орманның ортасындағы көлге жеткенде, итті алып қол су астына сүйреп әкеледі. Оқытушы келесі күні көлді босату үшін бірнеше адаммен бірге орманға қайта оралады. Олар көлдің түбінде жатқан үлкен және жалаңаш жабайы адамды табады, оның терісі тотқа ұқсайды, бүкіл денесінде ұзын жүнді жүн бар (кейбір нұсқаларда ол киімнің кей бөліктерінде бейнеленеді), ал тізесіне дейін жететін ұзын шашы мен шашы бар. Олар оны тұтқынға алып, ауладағы торға құлпынай ретінде кіреді. Патша ешкімге жабайы адамды босатуға рұқсат берілмейтінін жариялайды, әйтпесе олар өлім жазасына кесіледі. Бірнеше жылдан кейін 8 жасар ханзада аулада доппен ойнап отыр. Ол оны қақпақпен қақпаққа айналдырады, онда темір терілі адам оны алады және оны босатып жіберсе ғана қайтарады. Ол сондай-ақ, қақпаның жалғыз кілті патшайымның жаздығы астында жасырынғанын айтады. Бірақ ақырында батылдық жинап, анасының бөлмесіне кіріп, кілтті ұрлап алады. Ол өзінің аты - Iron John (немесе Iron Hans аудармасына байланысты) екенін білдіретін жабайы темір терілі адамды босатады. Принс темір Жүністі босатып жібергені үшін өлтіріледі деп қорқады, сондықтан темір Жүніс принсті өзімен бірге орманға алып кетуге келіседі. Темір Джон - күшті жан, оның қорғауында көптеген қазыналар бар. Ол ханзадаға құдықты күзетуді тапсырады, бірақ оған ештеңе тигізбеу немесе оған түспеу туралы ескертеді, өйткені ол бірден алтынға айналады. Басында ханзада мойынсұнады, бірақ құдықта ойнауға кіріседі, ақырында шашы алтынға айналады. Баланың сәтсіздігіне көңілі қалады, Iron John оны кедейлік пен күресті сезінуге жібереді. Сонымен қатар, темір Джон ханзадаға егер оған бірдеңе керек болса, үш рет темір Джонның атын айтуға кеңес береді. Ол алыс жерге барып, патшаға қызмет көрсетуді ұсынады. Ол алтын шашынан ұялатындықтан, оның патшасының алдында шапанын шешуге қарсы тұрады және бағбанға көмектесуге жіберіледі. Патшалық соғысқа ұшырағанда, ханзада өзінің атын шығарудың мүмкіндігін көреді. Ол темір Джонды шақырады, ол оған ат, қару-жарақ және темір жауынгерлердің легионын береді. Принс жаңа отанын сәтті қорғады, бірақ бұрынғы лауазымына оралғанға дейін Iron John-ға қарыз алғандарының бәрін қайтарады. Тойға патша қонақасы жариялап, қызын алтын алманы ұстап алатын ер адаммен некеге ұсынады. Патша патшалықты құтқарған құпия салт атты осындай сыйлық үшін өзін танытады деп үміттеніп отыр. Ханзада тағы да Iron John-дан көмек сұрайды, ал Iron John ханзаданы құпия салт атты етіп жамылып алады. Принц алтын алманы ұстап, қашып құтылса да, оны тағы екі рет қайталайды, бірақ ақырында оны табады. Патша сарайындағыларға өз оқиғасын айтып берген соң, ханзада бұрынғы орнына оралады, ханшайымға үйленеді және ата-анасымен қуана-қуана қайта қосылады. Темір Джон да тойға келеді. Бұл жолы ол өзінің жауыз адам түрінсіз көрінеді, өйткені оның шынайы пішіні салтанатты патша. Темір Жүніс ханзадаға өзін босатуға лайықты және таза жүректі адамды тапқанға дейін сиқырланғандығын айтады және ризашылығынан ханзадаға барлық қазынасын қалдырады.
Тарихы
Әңгіме халықаралық Аарн Томпсон Утер индексінде ATU 502 түрімен – "Жабайы адам көмекші" деп жіктеледі. Сақталған ең көне нұсқасы – итальяндық "Геррино және Жабайы адам". Шығармашылық романтикада бұл мотив Розуолл мен Лилианда рационалданып, танылатын формада кездеседі.
Байланысты әңгімелер
Еуропа, Азия және Африкада кең таралған нұсқасында ханзада белгілі бір себеппен зұлым күштің қызметшісі болып бастайды, сол арқылы оған да сол сияқты сыйлықтар беріледі және әңгіме осы нұсқадағыдай жалғасады; осындай әңгімелердің бірі – «Сиқыршының аты». Бұл ертегілер Аарне-Томпсон-Утер индексінде АТУ 314, «Алтыншаш» деп жіктеледі: алтын шашы бар жас жігіт патшаның бағбаны болып жұмыс істейді. Осыған байланысты, германист Гюнтер Дамманн «Enzyklopädie des Märchens» еңбегінде ATU 502 типті ертегіні кіріспе эпизод ретінде қарастыруды ұсынды, себебі екі типтің де (ATU 502 және ATU 314) баяны «көбінесе» бірдей. Сондай-ақ, ол кейіпкердің тұтқынға алынған жабайы адамды босатуымен ерекшеленетінін атап өтті. Тағы бір тығыз байланысты әңгіме – бұрынғы әңгіме түрі АТ 532, «Мен білмеймін» немесе Незнайко (ақылды жылқы батырға аңқаулық танытуды үйретеді). Бұл тип бұрынғы түрі венгр ертегісі «Немтутка» және орыс ертегісі «Іван, шаруаның ұлының хикаясы» еңбектерінде кездеседі. Үйден қуылған ер адам туралы баяндайтын бұл үш әңгіме түрі (ATU 502, ATU 314 және AaTh 532) «Еуропада кең таралған» деп есептеледі.
Нұсқалар
ATU 502 әңгіме түрі бүкіл Еуропаға белгілі, мысалы, «Жүнді кісі» (The Hairy Man). Орыс және Украинада кең таралған, бірақ Батыс Еуропада сирек кездеседі. Бұл түрді Үндістан, Индонезия және Түркияда да табуға болады.
Славян тілі
Гюнтер Даманнның айтуынша, «Enzyklopädie des Märchens» энциклопедиясында славян және Шығыс Еуропа нұсқаларындағы жабайы адамның терісі темір, мыс немесе алтыннан жасалған деп сипатталған. Бұл әңгіме түрі Шығыс славян халық ертегілерінің жіктемесінде (СУС) SUS 502 нөмірімен «Медный лоб» деп тіркелген: ханзада әкесі тұтқындаған мистикалық тұтқынды босатып, үйінен қуылады; ол басқа елге жетеді және батырлығы арқасында ханшайымға үйленеді. Бұған қоса, Джек В. Хейнидің сөзіне қарағанда, бұл әңгіме 1786 жылдан бері Ресейде басылған кітаптар арқылы «белгілі», ал мистикалық тұтқын батыр немесе орман рухы болып келеді.
Германия
Джек Зипстің айтуынша, Гримм ертегісінің тағы бір әдеби алдыңғы адамы – Кристиан Август Вулпиустың «Дер айзерне Манн, удер: Дер Лохн дер Гехорсамс» («Темір адам, немесе Бағынудың сыйы») атты шығармасы. Герман тіл білімі маманы Эмиль Фридрих Юлиус Сомер Гутенбергтен «Der eiserne Mann» («Темір адам») деген атаумен тағы бір неміс нұсқасын жинады. Фольклорист Франц Ксавер фон Шёнверт 19 ғасырда «König Goldhaar» («Алтын шашты король») деп аталатын бавариялық нұсқаны жинады. Бұл ертегіде корольдің алтын шашты ұлы бар. Бір күні король темірден жасалған жабайы адамды тұтқындап, камераға қамап қояды. Жас ханзада кездейсоқ допты камераға лақтырып алады, ал жабайы адам бала оны босатып жіберсе, қайтарып беруге уәде береді. Ханзада уәдесін орындайды, бұл корольдің ашуын тудырады, ол ұлын өлім жазасына кеседі. Алайда корольдің қызметшілері балаға қол тигізбей, оның ісінің дәлелі ретінде корольге кешірілген шайбанын әкеледі. Ханзада қойшымен киім ауыстырып, басқа елге кетеді, онда корольдің бағбанының көмекшісі болып жұмыс табады. Бағбандық жұмысында ханзада ханшайымдарға гүл шоқтарын дайындап, алтын шашынан бір тал байлайды. Біраз уақыттан кейін король өзінің үлкен қызын гүл шоғын сыйлаған адамға үйлендіретінін жариялайды. Үлкені ханзадаға, ортаңғысы да үйленеді. Ал кіші ханшайым бағбанның көмекшісі келгенше күтеді. Содан кейін ол жігітке гүл шоғын сыйлайды, олар үйленеді және ханшайым оның шатырына көшіп кетеді. Кейін король ауырып қалады, оны тек жұмақ алмалары ғана емдей алады. Бағбанның көмекшісі орманға барып, жабайы адаммен қайтадан кездеседі, ол Алтыншаш корольге таяқ сыйлап, оған тасқа соққы беруді бұйырады: Алтыншаш корольге алмаларды алу үшін гүлді баққа жол ашылады, содан кейін ол бақтан асығыс шығып кетеді. Осылай болады, Алтыншаш король қалтасындағы алмалармен тавернаға барады және оны танымайтын қайын інілерімен кездеседі. Алтыншаш король оларға алмаларды беруге келіседі, егер олар арқаларына дарғанат белгісін салуға келіссе. Содан кейін король әлі де ауырып, жылан сүтіне мұқтаж. Алтыншаш король жабайы адамның нұсқауларын қайтадан орындайды және жылан сүтін алады; содан кейін ол қайын інілерімен қайтадан кездеседі, олар жылан сүтін арқаларына тағы да белгі салу үшін алады. Соңында соғыс басталады, король күйеу балаларын елді қорғауға жібереді. Алтыншаш король тағы да жабайы адаммен кездеседі, ол оған қару-жарақ, қару және шайқасқа қатысу үшін ат сыйлайды. Үш шайқастан кейін Алтыншаш король, құпия рыцарь ретінде, аяғына жарақат алады, оны король, оның қайын атасы, матамен емдейді. Қалаға оралғанда король барлық адамды тойға шақырады және оны жеке шақыру үшін бағбанның шатырына барады. Ол жерде ол оның жарақаттанған аяғын көріп, бағбанның көмекшісі майданның рыцары екенін түсінеді. Бұл ертегі ATU 502, «Жабайы адам көмекші» және ATU 314, «Алтыншаш» типтеріне жатқызылды.
Австрия
Автор Карл Хайдинг Жоғарғы Австрия деректерінен "Печкаппенхан" ("Қара дөңгелек қалпақты Ханс") атты әңгіме жинады: князь немесе графтың жас ұлы бар, ол бақта ойыншық мылтығымен ойнайды. Бір күні әкесі сарбаздарына бақшасына келген құпия жануарды ұстап алуға бұйрық береді. Олар оны бақтағы торға қамап қояды. Бір кезде ол ойыншық мылтығымен ойнап, тордың ішіне атып жібереді. Жануар оған ұсыныс жасайды: егер бала оны босатып жіберсе, ойыншық оқты қайтарады. Бала келісіп, оны босатады. Баланың әкесі бұл туралы біліп, осы әрекеті үшін ұлын өлтіруге бұйрық береді. Қонақтары оны бұл әрекеттен қайтармай тырысады, бірақ үй қызметшісі жігітті әмірін орындау үшін орманға алып кетеді. Орман ішінде екі адамға қарт кісі көрінеді және ол баланың өмірін сақтайтынын айтады, өйткені ол оны құтқарып қалды (өйткені ол тордағы жануар еді). Ол крокодилді өлтіріп, тілін алып, үй қызметшісіне береді, ал баланы өзімен бірге орман ішіндегі үйге алып кетеді. Бала мен қарт бірге тұрады, қарт оған белгілі бір қақпақты ашпау керектігін ескертеді. Бір күні қарт кісі жоқ кезде, бала қақпақты ашып, алтын түсті сұйықтықты табады, саусағын оған батырып, шашын тазартып, алтын түске бояйды. Қарт кісі баланың алтын шашын көргенде, оның өсиетіне бағынбағанын түсінеді. Ол баланы өкінішпен әлемге шығарып жібереді, бірақ шашын жабу үшін қара дөңгелек қалпақ береді және оған шыбырласа, қарт оған көмектеседі дейді. Бала әлемде саяхаттап, басқа патшалыққа жетеді, онда ол алдымен қойшы, содан кейін патшаның бағбанының көмекшісі болып жұмыс істейді. Кейіннен "Печкаппен Хансль" деп аталған бала қартты шақырады, ол оған бақты таптау үшін жылқы береді. Кейін патшаның қызы қарапайым бағбанға қызығушылық танытады және күйеу таңдау сынағында оған алтын алма лақтырады, бұл оның күйеуін таңдағанын білдіреді. Олар үйленгеннен кейін ханшайым сарайдағы бағбанның үйіне көшіп барады. Біраз уақыттан кейін соғыс басталады, патша күйеуіне жақсы емес жылқы береді. Қара дөңгелек қалпақты Ханс жасырынғанда, ол қартты шақырады, ол оған тағы бір жылқы береді, сонда ол қайын атасының патшалығын қорғау үшін күресе алады.
Бейімделулер
Әдеби нұсқасы бар, оның аты «Орман адамы», онда Жабайы адам сияқты кейіпкер «Орман адамы» деп аталады. «Iron John» ертегісі «Grimm's Fairy Tale Classics» жинағында «Iron Hans» деген атпен келген, ағылшын тіліндегі дубляжда оның дауысын Ричард Эпкар, ал басқа патшалықтың патшасының дауысын Майкл Форест білдірді. Ағылшын тіліндегі дубляжда ханзаданың анасы, патшайым, оны алып деп атады. Бұл нұсқада «Iron Hans» варвар сияқты киініп, тоғаннан шыққаннан кейін күреске түседі, бірақ кейін бағындырылады. Ханзаданың патшалығының патшасы қайтыс болған, ал «Iron Hans» ханзаданы көліне жапырақ түскенде жолға шығарады, көріністе ханзаданың беті балыққа ұқсайды. Ханзада патшаның бағбаны болғанға дейін халық үшін түрлі жұмыстар атқарады. Ханзада патшалықты қорғау үшін әскер құруға «Iron Hans»-тың көмегін сұрағаннан кейін, оған ханшайымды әйел ретінде береді және ол «Iron Hans»-қа іштей алғыс айтады. Аспанда «Iron Hans»-тың көрінісі пайда болып, ханзаданың лайықты ханзада болғанын құттықтайды. Бұл оқиға «American McGee's Grimm» ойынының бір бөлімі ретінде көрсетілген, онда ертегі «Терминатор» сияқты ортаға айналады. «Grimm» телесериалының төртінші маусымындағы «Iron Hans» атты эпизод ертегіге негізделген, ал бірінші маусымдағы «Мысық пен тышқан» эпизоды одан бір сөзді ашылу цитаты ретінде пайдаланады. «Iron John» ертегісі Гарри Харрисонның «The Stainless Steel Rat Sings The Blues» (1994) кітабында ересек болудың аллегориясы ретінде келтірілген. Энн Секстон «Төңкерістер» (1971) жинағында «Iron Hans» атты өлең жазды, онда ол Гримм ертегілерінің он алтысын жаңаша көрсетеді. Alphaville тобының 1994 жылғы «Iron John» әні оқиғаның бірінші жартысын баяндаумен басталады. Ал қалғаны – қазіргі замандағы белгісіз мамандық иесінің табысқа жетуі туралы. «Iron John» 2015 жылғы «Avengers Grimm» американдық супергерой фильмінде Лу Ферриньо сомдаған рөлде пайда болады.
Мұра
1991 жылы Роберт Блай «Темір Жон: ерлер туралы кітап» атты кітабында оқиғаны талдады. Блайдың талдауы 20 ғасыр адамына қатысты ерлік туралы сабақтарды анықтауға бағытталған, және ол мифопоэтикалық ерлер қозғалысының маңызды еңбегіне айналды.