Кіріспе

Мохан Лал Зучи (Mohan Lal Zutshi, 1812-1877) – үнді дипломаты, саяхатшы және жазушы. Ол «Ұлы ойын» деп аталатын геосаяси бәсекедегі, мүмкін, алғашқы көзге түскен үнділік өкіл ретінде танылады. 1838-1842 жылдардағы Бірінші ағылшын-афған соғысында да маңызды рөл атқарды. Оның Ауғанстан әмірі Дос Мохаммад Хан туралы жазған өмірбаяны соғыс туралы маңызды деректердің бірі болып табылады. Мохан Лалдың әйелі, Хайдери Бегум – мұсылман ғалымы болған. 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде Делидегі оқиғаларды күнделікке түсірген деген аңыз бар.

Жас шағы мен отбасы

Мохан Лал (сондай-ақ Раманат деп те аталады) кашмирлік зутши пандиттер отбасында туған. Оның бабасы Мани Рам, Шаһ Алам II патшалығы тұсында Моғол сарайында жоғары дәрежеде болған. Оның әкесі Раи Брахм Нат, Раи Буд Сингх деп те аталған, 1808-1809 жылдары Пешаварға жасалған дипломатиялық миссияда Маунтстуарт Элфинстонға қызмет еткен. Мохан Лал Дели колледжінде оқыды, ол ағылшын тіліндегі білім беру бағдарламасымен білім алған алғашқы үнді студенттерінің бірі болды. Оның жалғыз інісі Кедар Натх Зуцхи 1855 жылы Панжаб провинциясының Амбала қаласында коллектордың орынбасары болып қайтыс болды.

Бернспен бірге саяхаттау

1831 жылы британ үкіметі Шығыс Үндістан компаниясының лейтенанты (кейін капитан) сэр Александр Бернске Үндістан мен Каспий теңізі аралығындағы елдерде ақпарат жинауды тапсырды. Ол кішкентай серігімен кедейлік имиджін сақтайтын жеке тұлға ретінде көрінуге бағытталды. Мохан Лалды Бёрнс негізінен парсы тіліндегі хат-хабарларын жүргізуге көмектесу үшін, сондай-ақ оның жастығы мен діні оны сапар шегетін адамдармен интригалар жасау қаупінен сақтайды деп сенгендіктен жұмысқа алды. Мохан Лалдың ресми лауазымы мунши болды, бірақ Мохан Лал «парсы хатшысы» деген атауды артық көреді. Кейін Мохан Лал ағылшындардың Индус өзеніндегі коммерциялық өкілі және Бірінші ағылшын-афған соғысы кезінде Кабулда Бернстің саяси көмекшісі болды. Ол соғыстың басында Кабулдағы ашулы халықтың Бернсті өлтіруіне куә болды, және осы оқиғаны кейіннен Әмір Дост Мұхаммед ханның өміріне арналған кітабында сипаттады. Ол сонымен қатар «Мирза Кули Кашмир» деген атпен Парсы және Ауғанстанда британдық басшылары үшін маңызды ақпарат жинады. Бірінші ағылшын-афған соғысы кезінде ол Ауғанстанда британдық барлау желісін құруға және кеңейтуге зор үлес қосты, сондай-ақ ауған қарсылығының маңызды қайраткері Мир Мәджиди Ханды улап өлтіруді ұйымдастыруға қатысқан деген күдік туды. Ол Кандагар билеушілерінің Калат билеушісі Мехраб ханға жазған құпия хаттарын тауып, британдық билік органдарына тапсырды, онда олар британ әскерінің өтуіне рұқсат бермеуге шақырды. Ол Қандаһарда Мұхаммед Тахир, Хажи Хан Какари, Абдул Маджид Хан, Ахунджада Гулам және Мулла Насух сияқты маңызды тұлғалардың, ал Газниде Әмір Сардар Дост Мұхаммед ханның туысы Сардар Абдул Рашид Ханның қызметтерін пайдалануға қол жеткізді. Ол Бамиян қаласында тұтқынға алынған британдық тұтқындарды босатуда маңызды рөл атқарды. Ол осындай шиеленісті жағдайда ағылшындар мен афғандықтар арасында бейбітшілік орнатуға тырысты.

Кейінгі өмірі

Соғыстан кейін Мохан Лал Еуропаға сапар шекті: 1844 жылы ол Бомбейден Мысыр арқылы Ұлыбританияға теңіз жолымен барды. Еуропада болған кезінде ол Виктория патшайымымен, Альберт ханзадасымен және Пруссияның Фредерик Вильгельм IV-імен кездесті, соңғысы Мохан Лалға өзінің бейнесі салынған азудан жасалған мүсін сыйлады. Еуропаға саяхаттаған кезінде Мохан Лалды 1844 жылы Роберт Адамсон мен Дэвид Октавиус Хилл суретке түсірді. Бүгінде оның суреті Шотландияның Ұлттық портрет галереясында сақтаулы. Шотландияда болғанда Мохан Лалдың портретын танымал шотланд суретшісі Уильям Аллан салған. Бұл картина 1845 жылы Шотландия Корольдік академиясында «Кабулдегі британдық миссияның парсы хатшысы Мирза Мохан Лал, бұрын сер Александр Бернспен Бохараға саяхатқа қатысқан» деген тақырыппен көрмеге қойылды. 1850 жылдың 18 сәуірінде сатылған картинаның қазіргі орны белгісіз. Мохан Лал 32 жасында зейнетке шықты, Бірінші ағылшын-афған соғысындағы британдықтарға қосқан үлесі үшін лайықты марапат алмағанына көңілі қалды. Оның соңғы жылдары жасырын өмір сүріп, қаржылық қиындықтарға тап болды. Оның Хайдери Бегумға 1857 жылы үйленгені айтылады. Оның әйелі Пол Фишердің салған портретінде бейнеленген. Мохан Лал 1877 жылы Делиде қаралы оқиғаға ұшырады. Оның өмірбаясын жазған Хари Рам Гуптаның мәлімдемесіне сәйкес, Мохан Лал өмірінің соңына дейін кең көлемді күнделік жазып отырған, бірақ 1943 жылы оның орны белгісіз болып қалды.