Ортағасырлық аяқ және тобықтан қорғаныш жабдықтары

Кіріспе

Ортағасырлық аяқ және тобықтан қорғайтын қару-жарақ – қару-жарақтың бір түрі.

Сабатон немесе солерет – рыцарьдың дене қару-жарағының аяқты жабатын бөлігі.

Тарих

14 және 15 ғасырлардағы сабаттондар әдетте сол дәуірдің сәнді аяқ киім пішіндеріне сәйкес, киген адамның аяғының нақты саусақтарынан әлдеқайда ұзын болып аяқталады. 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басындағы сабаттондар сол кездегі қазқайың аяқ киімдеріне ұқсап, аяқ басының ұшында бітіп, бірақ көбінесе одан әлдеқайда кеңейеді. Сабаттондарды киюдің алғашқы қадамы – лама деп аталатын, бұғатталған темір пластиналардан жасалған оларды кию болатын. Бұл пластиналар әдетте аяқтың үстіңгі бөлігін ғана жабатын. Кейбір дереккөздер кең баспалдақты нұсқасы – нағыз сабаттон, ал ертерек нұсқаларын солерет деп атау керек дейді. Теория бойынша, француз князьдері мен герцогтары готикалық сабаттондардың бармақтарын 2,5 фут (1 метр) ұзын, лордтардың (барондар және жоғарырақ) – 2 фут, ал қарапайым адамдардың – 1 фут (0 метр) ұзын болуына рұқсат етілген. Сабаттондарды жаяу шайқасқан рыцарьлар мен қарулы адамдар жиі қолданбаған. Көптегендері қарапайым былғары аяқ киім немесе етік киген. Ауыр немесе ұшты металл аяқ киім, әсіресе ылғалды немесе лайлы жағдайда, қозғалыс пен икемділікті қатты шектеуі мүмкін. Аттан түскендегі шайқаста аяққа шабуыл жасау жиі кездеспейді, себебі жаудың аяғына соққы беру шабуылшыны өте қолайсыз және осал жағдайға түсіруі мүмкін. Керісінше, атты рыцарьдың аяқтары аттан түскен әскерлердің шабуылдары үшін өте қолайлы биіктікте болар еді, сондықтан шайқасқа аттанғанда сабаттондар немесе басқа аяққа арналған қару-жарақ өте маңызды болды. Бұрынғы шешім – шаустың аяғын толық жабу, бірақ кейіннен шаус тізбегі білезікке дейін жетіп, сабаттонның сыртына жабысып немесе оның астына созылды. Уорвик қаласындағы Сент-Мэри шіркеуіндегі 13-ші Уорвик графы Ричард Бошамптың бейнесі 15 ғасырғы итальяндық стильдегі сабаттондарды қалай кигенін көрсетеді. Олар аяқ басының қақпағынан, төрт бунақты ламадан, аяқ табанынан және білезік табанынан, сондай-ақ иілгішті тұяқ қақпағынан тұрады және белдіктермен бекітілген. Бейнеде шпоры жоқ болғанымен, бұранда тесіктері мен тіреуіштердің қалдықтары шпоры кейіннен байланудың орнына, сабаттонның тұяғына тікелей бекітілгенін көрсетеді.

14th and 15th century sabatons typically end in a tapered point well past the actual toes of the wearer's foot, following fashionable shoe shapes of the era. Sabatons of the late 15th and early 16th century followed the duckbill shoes of the time, ending at the tip of the toe but often extending greatly wider. The sabatons were the first piece of armour to be put on, and were made of riveted iron plates called lames. These plates generally covered only the top of the foot. Some sources maintain that the broad toed variant is the true sabaton, whereas the earlier versions should be referred to as a solleret. At least in theory, French princes and dukes were allowed to have toes of Gothic sabatons 2.5 feet (1 m) long, lords (barons and higher) 2 feet long and gentry only 1 feet (0 m) long. The sabaton was not commonly used by knights or men at arms fighting on foot. Instead, many would simply wear leather shoes or boots. Heavy or pointy metal footwear would severely hinder movement and mobility on the ground, particularly under wet or muddy conditions. Attacks against the feet are not common in dismounted combat, as a strike to an enemy's foot would typically put the attacker in a very awkward and vulnerable position. Conversely, a mounted knight's feet would be at perfect height for strikes from dismounted soldiers, and so sabatons or other foot armour would be vital when riding into battle. An earlier solution was for the mail of the chausses to completely cover the foot, but later the mail terminated at the ankle, either overlapping the outside of the sabaton or extending beneath it. The effigy of Richard Beauchamp, 13th Earl of Warwick in the Collegiate Church of St Mary, Warwick, shows how 15th century Italian style sabatons would have been worn. These consist of a toe cap, four articulated lames, a foot plate and ankle plate, and a hinged heel cap, joined with buckled straps. Although the spurs are missing from the effigy, remains of rivet holes and staples may represent the way that the spurs would have been directly attached to the heel cap of the sabaton, rather than being strapped on afterwards.

Басқа қолданыстар

"Сабатон" – сонымен қатар, Кейінгі Орта ғасырда танымал болған кең басы бар фламанд аяқ киімінің бір түрі. "Сабатон" – әскери тарихқа негізделген әндер жазатын шведтік хэви-метал тобының атауы.