Кіріспе

Амоний карбонаты бұрын есінен танып қалғаннан кейін сананы қалпына келтіру үшін қолданылған. Trailer Bride-тың жазбасы. Иістендіретін тұздар, сондай-ақ аммиакты ингаляторлар, "hartshorn spirit" немесе "sal volatile" деп те аталады, есінен танып қалғаннан кейін сананы қалпына келтіру үшін стимулятор ретінде қолданылатын химиялық қосылыстар. Тарихи тұрғыдан алғанда, иістендіретін тұздар әлсіреп қалған немесе есінен танып қалған адамдарға қолданылған. Оларды әдетте басқалар қолданады, бірақ өздігінен де қолдануға болады. Иістендіретін тұздарды көбінесе спортшыларға (әсіресе боксшыларға) басы ауырған немесе есінен танып қалған жағдайда санасын және ой-санасын қалпына келтіру үшін қолданады. Қазір көбінесе бокс жарыстарында иістендіретін тұздарға тыйым салынған.

Тарих

Дәмдеуіш тұздар рим дәуірінен бері қолданылып келеді және Плинийдің еңбектерінде Hammoniacus sal деп аталады. 13 ғасырда алхимиктер оны аммиак тұзы ретінде пайдаланғандығы туралы мәліметтер бар. 17 ғасырда, аққудың (еліктің) мүйіздері мен қабықтарынан аммиак ерітіндісін айну арқылы дәмдеуіш тұздарға спирт немесе аққу тұзы деген баламалы атау пайда болды. Осы кезеңде дәмдеуіш тұздарын көбінесе сірке суына немесе спиртке ерітіп, оны сүңгірге сіңіріп, әдемі ыдысқа салып, адаммен бірге алып жүретін. Сал-тұзғыш Диккенстің «Николас Никлби» романында бірнеше рет кездеседі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде дәмдеуіш тұздарды қолдану кеңінен ұсынылды, Британдық Қызыл Крест және Сент-Джон жедел жәрдем барлық жұмыс орындарына алғашқы көмек жәшігінде дәмдеуіш тұздарды сақтауға кеңес берді.

Қауіптері

Аммиак газы ұзақ уақыт бойы жоғары концентрацияда уытты болып, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Иіс тұздарының тітіркендіргіш әсері бар, сондықтан олар бұрыннан бар мойын омыртқасының жарақатын нашарлатуы мүмкін, себебі олардан рефлекстік түрде бас тартылады. Алайда, бұл иіс тұздарын мұрынға қалыпты көрсетілгеннен жақынрақ ұстаудың салдарынан туындайды.