Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ранжиткар (रञ्जितकार, сондай-ақ Чипаа немесе Ранжит) – Невар халқының касталарының бірі. Невар касталық жүйесі кәсіби белгілері бойынша бөлінеді. Ранжиткар кастасы киімдерді бояумен және түспен байланысты басқа да іс-әрекеттермен айналысады. "Ранжиткар" сөзі санскриттен шыққан, шамамен "түстермен айналысатын адамдар" деген мағынаны білдіреді, ал "Чипаа" сөзі – непал тіліндегі күрделі сөз, оны шамамен "түс беру және кептіру" деп аударуға болады.
Ranjitkar (रञ्जितकार a. k. a. Chhipaa or Ranjit) is one of the castes of Newar. The Newari caste system is divided according to profession. The Ranjitkar caste is concerned with the dyeing of clothes as well as other color related activities. The word "Ranjitkar" comes from Sanskrit origins crudely meaning "people concerned with colors" whereas the word "Chhipaa" is a Nepal Bhasa compound word which can be roughly translated as "color and allow to dry".
Тарих
Ранжиткарлар туралы жазбаша тарихи құжаттар өте сирек. Дегенмен, мүсіндерде көрінетін әсем киімдерге қарағанда, Ранжиткарлар немесе басқа бір тайпа Личчави дәуірінде Непалда болған болуы мүмкін. Ранжиткарлардың жазбаша тарихтағы алғашқы айрылысы Джаяштит Малланың касталарды бөлу туралы жариялаған кезінде тіркелген болуы ықтимал.
There are very few written historic documents on Ranjitkars. However, judging by the extravagant clothing that are seen in the sculptures, one can speculate that Ranjitkars or some other people were present in the Nepal during the Licchavi era by latest. The first mention of Ranjitkars in written history might have been during the declaration of the division of castes by Jayasthiti Malla.
Жарыс
Этникалық тұрғыдан алғанда, Ранжиткарлар, басқа невар қауымдастықтары сияқты, әртүрлі текті, оның ішінде түрлі үнді және тибет-бирман тайпаларынан шыққан. Оларда тибет-бирман және арийлік ерекшеліктер байқалады. Сондықтан, Ранжиткарлар туыстық немесе этникалық жағынан біртекті топ емес, әртүрлі топтар екенін айтуға болады.
Ethnically, Ranjitkars like other Newar communities are of diverse origin including but not limited to various Indic and Tibeto Burman tribes. They have features resembling both Tibeto Burman and Aryans. So, one may infer that Ranjitkars are heterogeneous groups rather that a kin or ethnically homogeneous group.
Дін
Барлық нуалар сияқты, Ранжиткарлар да синкретикалық индуизм-буддизм дінін ұстанады. Ранжиткарлардың рухани қызметкерлері буддист Баджрахарьялар болып табылады. Дегенмен, көптеген рәсімдер индуистік болып келеді. Жақында Ранжиткарлардың арасында, әсіресе Катмандуда, Тхеравада буддизмінің кеңеюі байқалды.
Like all Newās, Ranjitkars follow a syncretic Hindu Buddhist religion. The priest of Ranjitkars are Bajrachharyas who are Buddhists. However, most of the rituals performed are Hindu. Recently, an emergence of Theravada Buddhism has been observed in the Ranjitkars especially amongst those in Kathmandu.
Тіл
Непал Бхаса - Ранджиткарлардың туған тілі. Бүгінде көптеген жастар непали тілін де қолданады.
Nepal Bhasa is the native tongue of the Ranjitkars. Nowadays many youngsters use the Nepali language as well.
Орналасқан жері
Ранжиткарлардың Катманду аңғарында үш негізгі орналасқан жері бар. Олар Ен (Катманду орталығы) қаласының Маджипа (मजिपा) ауданында, Яла (Патан) қаласында және Бхактапурдағы Голмадиде орналасқан. Бұлардан басқа, Ранжиткарлар Киртипур, Хетауда, Бхимфеди, Мадхьяпур, Дхулихель, Банепа, Тришули, Балажу, Махалаксми және Непалдың басқа да қалаларында қоныстанған. Жаңару мен көші-қонның нәтижесінде көптеген Ранжиткарлар әлемнің әртүрлі аймақтарына көшіп, орныққан.
There are three main localities of Ranjitkars in Kathmandu valley. They are in Majipā (मजिपा) of Yen (Downtown Kathmandu), a locality in Yala (Patan) and Golmadi in Bhaktapur. Besides these, Ranjitkars have settlements in Kirtipur, Hetaunda, Bhimphedi, Madhyapur, Dhulikhel, Banepa, Trishuli, Balaju,Mahalaxmi and other cities of Nepal. With modernization and migration, many Ranjitkars have migrated and settled in different parts of the globe.
Фестивальдар
Ранжиткарлар неварлардың көптеген мерекелерін тойлайды. Қоғамда кеңінен тойланатын маңызды мерекелер:
Ranjitkars celebrate almost all of the festivals of Newars. The major festivals which celebrated by the community are as follows:
Мажипа Лакхи биі
Мажипа Лакхе (Лакхе Аажу, Девнагари: मजिпа लाखे, लाखे आजु) – ерекше Лакхе. Ол сонымен қатар бейбіт Байыров деп те аталады. Бұл Лакхе биі Непал Самбатының Йенла айының толу айында, Непалдың Катманду қаласындағы ең ірі діни көше фестивалі Кумари Джатра кезінде ғана орындалады. Бұл Лакхе балалардың қорғаушысы деп есептеледі. Биді Катманду Ранджиткарлары ерекше орындайды. Мажипа Лакхенің киім-кешегі мен маскасы Мажипа Лакхе Чхенде (Үйде) сақталады.
Majipa Lakhey (Lakhey Aaju, Devnagari: मजिपा लाखे, लाखे आजु) is a special Lakhey. He is also known as the peaceful Bhairav. The dance of this lakhey takes place only in the week of full moon of Yenlaa month of Nepal Sambat during Kumari Jatra which is the biggest religious street festival in Kathmandu, Nepal. This lakhey is considered to be the protector of the children. The dance is especially conducted by the Ranjitkars of Kathmandu. The dress and mask of the Majipa Lakhey are kept in Majipa Lakhey Chhen (Home).
Баала Чархе
Баала шатурдаши деп те аталады, ол ай күнтізбесі бойынша тойланады. Мереке негізінен Йен (Катманду) қаласында өтеді. Бұл Ажима (Ньюари тіліндегі Ажи – әже, Ма – ана) деп құрметтейтін әйел бабаға арналған мереке. Бакунани гутилері сол күні өткізілетін жатраға белсенді қатысады.
Also known as Baalaa Chaturdashi, it is celebrated according to lunar calendar. The festival is primarily centered in Yen(Kathmandu). It is a festival revering the deitified female ancestor called Ajima (from Newari Aji=grandmother, Ma=Mother). A guthi of Baakunani actively participates in the jatra held on the day.
Ения Пунхи
Йеня Пунхи непал күнтізбесінің Йенла айының толы ай күнінде тойланады. Индра Жатры деп те белгілі, бұл Йеннің ең маңызды мерекелерінің бірі. Маджипа-лахе биі – бұл жатраның басты тартымдылықтарының бірі. Маджипа Лакхей балаларды жамандықтан және демоннан қорғайтын тыныш Бхаираб ретінде қарастырылады. Лакхенанидегі гути бір апта бойы жалғасатын биді ұйымдастырады. Маджипа Лакхей құдайы – непал мәдениеті мен дінінің ең танымал белгісінің бірі.
Yenya Punhi is celebrated on the full moon day of Yenla month of the Nepali calendar. Also known as Indra Jatra, it is one of the greatest festival of Yen. Majipa Lakhe dance is one of the main attractions of the jatra. Majipa Lakhey is considered as the calm Bhairab who protects children from evils and demons. A guthi in Lakhenani organises the dance which takes place for a week. Majipa Lakhey Deity is one of the most popular symbol of Nepalese culture and religion.
Будда Жаянти
Бұл күн Гаутама Будданың дүниеге келген, ағарған және нирванаға қол жеткізген күні.
The day marks the birth, enlightenment and nirvana of Gautama Buddha.
Өмір салты
Үндістанның тәуелсіздігі, Қытай Халық Республикасының Тибетті қосып алуы және Непалдағы Рана режимінің құлауы салдарынан дәстүрлі өмір салты тоқталып, жаңа Непал дәуірі басталды. Непалдың ашық нарығы тазартылған маталар мен боялған өнімдердің еркін импортталуына мүмкіндік бергендіктен, дәстүрлі бояуға қатысты жұмыстар пайдасыз болып қалды. Сондықтан, көптеген Ранжиткарлар дәстүрлі кәсіптен бас тартты. Дегенмен, кейбіреулері Непал корольдығының қызметінде сарапшы ретінде жұмыс істеу арқылы кәсібін "өзгертіп" дамытты. Олар киімге құнды металдарды енгізеді, сондай-ақ Непал тәжі – Шрипечті күтіп ұстайды және жөндеумен айналысады. Соңғы алты онжылдықта Ранжиткарлар Непалдағы сауатты топтардың біріне айналды. Осылайша, Ранжиткарлар білімді мамандар ретінде непалдық қоғамның барлық саласына үлес қосып келеді.
With the Independence of India, annexation of Tibet by the People's Republic of China and fall of Rana regime in Nepal, the traditional lifestyle breathed its last and made way for new Nepal. The traditional designated dye related work became non viable due to open market of Nepal which allowed open inflow of refined fabrics and dyed products. So, most of the Ranjitkars have given up the traditional profession. However, some have "evolved" their profession by working as experts for the Royals of Nepal. These people blend the valuable metals into the clothes as well as maintain and repair Shreepech (crown of Nepal). In the last six decades, Ranjitkars have evolved as one of the literate castes of Nepal. Ranjitkars have thus been contributing in almost every walk of Nepalese society as educated professionals.