Музыкада өлшем және ритм: негіздері мен ерекшеліктері

Кіріспе

Музыканың бір қыры

Музыкада метр (британдық жазу) немесе митер (американдық жазу) – тұрақты қайталанып отыратын үлгілер мен акценттер, мысалы, такттар мен соққылар. Ритмнен өзгеше, метрикалық бастамалар міндетті түрде дыбыстамайды, бірақ орындаушы (немесе орындаушылар) оларды білдіреді және тыңдаушы күтеді. Әлемде метрикалық музыканы ұйымдастыру және орындау үшін түрлі жүйелер бар, мысалы, үнділік тала жүйесі және араб және африкалық музыкадағы ұқсас жүйелер. Батыс музыкасы метр ұғымын поэзиядан мұра еткен, онда ол өлеңдегі жолдардың санын, әр жолдағы буынның санын және сол буындардың ұзын немесе қысқа, басылған немесе басылмаған ретін көрсетеді. Қазіргі батыс музыкасындағы ритмикалық нотацияның алғашқы жүйелі жүйесі классикалық ежелгі грек және латын поэзиясының сандық метрінен алынған метрикалық бірліктердің негізгі түрлеріне негізделген ритмикалық режимдерге негізделген. Кейінірек паван және гальярд сияқты билерге арналған музыка белгілі бір темп пен такт өлшемімен негізгі қадамдардың белгілі бір тізбегін сүйемелдейтін музыкалық фразалардан тұрды. Алғашында нақты уақыт мөлшерін білдірген "measure" сөзі поэзиялық ырғақты, музыканың бір тактын немесе төрт, сегіз немесе он алты тактқа созылатын ноталардың, сөздердің немесе қозғалыстардың тізбегін қамтитын толық әуендік өлеңді немесе биді білдірді. Метр импульспен, ырғақпен (топтастырумен) және соққылармен байланысты және олардан ерекшеленеді.

Метрлік құрылым

Метр термині өте нақты анықталмаған. Стюарт Макферсон «уақыт» және «ритмикалық пішін» туралы айтуды жөн көрді, ал Имоген Холст «өлшенген ырғақты» артық көрді. Алайда Джастин Лондон музыкалық метр туралы кітап жазды, онда «біздің бастапқы қабылдауымыз бен уақыт өте келе музыканың ырғақты бетінен шығатын ырғақтардың күтілуі» бар. Осы «қабылдау» және «абстракция» ритмикалық такттың негізі болып табылады, адамның инстинктивті музыкалық қатысуына, мысалы, бірдей сағаттың тіктеп тұруын «тік-так-тік-так» деп бөлуге ұқсайды. «Қайталама ырғақтар» екі деңгейлі қозғалыстың өзара әрекеттесуінен туындайды, жылдамырақ деңгей импульс береді, ал баяуырақ деңгей ырғақтарды қайталама топтарға ұйымдастырады. Джоэл Лестер «Тоналды музыканың ырғақтары» кітабында: «Метрикалық иерархия орнатылғаннан кейін, біз, тыңдаушылар, ең аз дәлел болғанша осы ұйымды сақтаймыз» деп жазды. «Метрді тұрақты, қайталама, күшті және әлсіз соққылардың үлгісі деп анықтауға болады. Композицияның басында осы ұзақтықтың қайталама үлгісі метр таңбасымен (уақыт таңбасы) анықталады. Метр көбінесе уақыт таңбаларымен көрсетілсе де, метрдің жай ғана нотация мәселесі емес екенін түсіну маңызды». Музыкалық метрді анықтау үшін поэзиядағы буға сәйкес келетін акцентті импульстердің қайталама үлгісін – «импульс тобын» анықтау мүмкіндігі қажет. Көбінесе импульс тобын топтағы бірінші импульс ретінде акцентті соққыны қабылдап, келесі акцентке дейін импульстарды санау арқылы анықтауға болады. Метрлерді көбінесе екі және үш еселік үлгілерге бөлуге болады. Мысалы, метр импульстік топтың үш бірлігінен тұрады, ал метр импульстік топтың екі бірлігінен тұрады. Өз кезегінде, метрикалық такттар «метриялық топтарды» құрауы мүмкін, мысалы, музыкалық фраза немесе әуен екі такттан тұрады. Музыкалық метрдің музыкалық ұйымдастыру деңгейі музыкалық форманың ең қарапайым деңгейлерін қамтиды. Метрикалық ырғақ, өлшенген ырғақ және еркін ырғақ – ырғақтың жалпы кластары және оларды уақыттың барлық аспектілерінде ажыратуға болады: Батыс музыкасындағы ең көп таралған сынып – метрикалық ырғақ, онда әрбір уақыттың ұзақтығы белгіленген бірліктің үлесі немесе бөлшегі болып табылады (бұлқы, төмендегі абзацты қараңыз), ал қалыпты акценттер жүйелі топтастыруды қамтамасыз етеді (тақтар, бөлгіш ырғақ). Өлшенген ырғақ – әрбір уақыттың ұзақтығы белгіленген уақыт бірлігінің үлесі немесе бөлшегі, бірақ үнемі қайталама акценттер жоқ (қосымша ырғақ). Еркін ырғақ – уақыттың ұзақтығы ешқандай белгіленген бірлікке негізделмеген; уақыттың ұзақтығы белгіленген бірлікке ие болмағандықтан, үнемі қайталама акценттер болмайды. Кейбір музыка, соның ішінде ән, еркін ырғаққа ие, мысалы, прозаның ырғағы өлеңнің ырғағынан өзгеше. Кейбір музыка, мысалы, 1950 жылдан бері графикалық түрде жазылған шығармалар және еуропалық емес музыка, мысалы, шокухачи үшін Хонкёку репертуары, аметрикалық деп санауға болады. «Senza misura» музыка термині итальян тілінде «метрсіз» дегенді білдіреді, бұл уақытпен (мысалы, қарапайым сағатта өткен секундтар) қажет болған жағдайда, тақты ойнауға қанша уақыт кететінін анықтау үшін ойнауға мүмкіндік береді. Метрикалық құрылымға метр, темп және кез келген музыкалық шығарманың алдыңғы пландағы егжей-тегжейлері немесе ұзақтығының үлгілерін жобалайтын уақыттық тұрақтылықты немесе құрылымды тудыратын барлық ырғақтық аспектілер кіреді. Метриялық деңгейлерді ажыратуға болады: соққы деңгейі – бұл импульстардың негізгі уақыт бірлігі ретінде естілетін метрикалық деңгей. Жылдам деңгейлер – бөліну деңгейлері, ал баяу деңгейлер – бірнеше деңгейлер. Ритмдік бірлік – бұл негізгі метрикалық деңгейде импульсқа немесе импульстарға тең уақыт аралығын қамтитын ұзақтықтағы үлгі.

The term metre is not very precisely defined. Stewart MacPherson preferred to speak of "time" and "rhythmic shape", while Imogen Holst preferred "measured rhythm". However, Justin London has written a book about musical metre, which "involves our initial perception as well as subsequent anticipation of a series of beats that we abstract from the rhythm surface of the music as it unfolds in time". This "perception" and "abstraction" of rhythmic bar is the foundation of human instinctive musical participation, as when we divide a series of identical clock ticks into "tick–tock–tick–tock". "Rhythms of recurrence" arise from the interaction of two levels of motion, the faster providing the pulse and the slower organizing the beats into repetitive groups. In his book The Rhythms of Tonal Music, Joel Lester notes that, "[o]nce a metric hierarchy has been established, we, as listeners, will maintain that organization as long as minimal evidence is present". "Meter may be defined as a regular, recurring pattern of strong and weak beats. This recurring pattern of durations is identified at the beginning of a composition by a meter signature (time signature). Although meter is generally indicated by time signatures, it is important to realize that meter is not simply a matter of notation". A definition of musical metre requires the possibility of identifying a repeating pattern of accented pulses – a "pulse group" – which corresponds to the foot in poetry. Frequently a pulse group can be identified by taking the accented beat as the first pulse in the group and counting the pulses until the next accent. Frequently metres can be subdivided into a pattern of duples and triples. For example, a metre consists of three units of a pulse group, and a metre consists of two units of a pulse group. In turn, metric bars may comprise 'metric groups' for example, a musical phrase or melody might consist of two bars x
The level of musical organisation implied by musical metre includes the most elementary levels of musical form. Metrical rhythm, measured rhythm, and free rhythm are general classes of rhythm and may be distinguished in all aspects of temporality:
Metrical rhythm, by far the most common class in Western music, is where each time value is a multiple or fraction of a fixed unit (beat, see paragraph below), and normal accents reoccur regularly, providing systematic grouping (bars, divisive rhythm). Measured rhythm is where each time value is a multiple or fraction of a specified time unit but there are not regularly recurring accents (additive rhythm). Free rhythm is where the time values are not based on any fixed unit; since the time values lack a fixed unit, regularly recurring accents are no longer a possibility. Some music, including chant, has freer rhythm, like the rhythm of prose compared to that of verse. Some music, such as some graphically scored works since the 1950s and non European music such as Honkyoku repertoire for shakuhachi, may be considered ametric. The music term senza misura is Italian for "without metre", meaning to play without a beat, using time (e. g. seconds elapsed on an ordinary clock) if necessary to determine how long it will take to play the bar. Metric structure includes metre, tempo, and all rhythmic aspects that produce temporal regularity or structure, against which the foreground details or durational patterns of any piece of music are projected. Metric levels may be distinguished: the beat level is the metric level at which pulses are heard as the basic time unit of the piece. Faster levels are division levels, and slower levels are multiple levels. A rhythmic unit is a durational pattern which occupies a period of time equivalent to a pulse or pulses on an underlying metric level.

Төрт реттен артық

Төрттен артық соққысы бар метрлер бес өлшемді метрлер (5), алты өлшемді метрлер (6), жеті өлшемді метрлер (7) және т.б. деп аталады. Классикалық музыка теориясында екі немесе үштік бөліністер ғана сезімдік тұрғыдан дұрыс деп есептеледі, сондықтан 2 немесе 3-ке бөлінбейтін метрлер, мысалы, бес өлшемді метр, бір өлшемге тең деп есептеледі, немесе керісінше: содан кейін. 2 немесе 3-ке бөлінетін жоғары метрлер топтық немесе үштік метрлік өлшемдердің жиынтығы ретінде қарастырылады, сондықтан, мысалы, сирек қолданылады, себебі ол екі өлшемге тең деп саналады. Жоғары метрлер көбінесе қиылысқан ритмдерді талдау кезінде, орындаудан гөрі, қолданылады, өйткені полиритмді санау үшін қолданылатын ең кіші сан – екі немесе одан көп метрикалық бөліністің ең кіші ортақ бөлігіші (ЕКОБ) болып табылады. Мысалы, Африка музыкасының көп бөлігі батыс нотациясында 4 және 3 сандарының ЕКОБ-інде жазылады.

Биттің бөліністері бойынша жіктелген метрлер

Қарапайым өлшем мен күрделі өлшем соққылардың қалай бөлінетінімен ерекшеленеді.

Әннің метрі

Музыкадағы метр ұғымы көбінесе әннің поэтикалық метрінен туындайды және тек аяқтың, импульстік топтың немесе фигураның негізгі ырғағын ғана емес, сонымен қатар мұндай фигуралардың ырғақты немесе формальды құрылымын музыкалық фразаларға (жолдар, жұптар) және осы фразалардың әуендерге, бөлімдерге немесе тарауларға (станзалар, тармақтар) біріктірілуін қамтиды, бұл "әрбір әннің уақыт үлгісін" құрайды. Дәстүрлі және халық әндері көбінесе шектеулі метрлік диапазонға сүйенеді, бұл әуендердің бір-бірімен алмастырылуына мүмкіндік береді. Ертедегі ән жинақтарында көбінесе музыкалық нотация болмайтын, тек әншілерге белгілі әйелдерге сәйкес келетін мәтіндер ғана болар еді. Мысалы, "Соқыр жігіттер" тобы "Amazing Grace" әнін "The Animals" тобының "The House of the Rising Sun" халық әнінің әуеніне сәйкес орындады. Бұл мүмкін болды, өйткені мәтіндер баллада метрі деп аталатын төрт жолдық (квартина) қарапайым форманы бөліседі, немесе ән жинақтарында – жалпы метр, төрт жолдың әрқайсысы 8-6-8-6 буыннан тұрады (Химндер ежелгі және заманауи қайта қаралуы), ал ұйқас схемасы көбінесе ABAB болады. Әдетте, мелодиядағы қысқа жолдардың соңында каденцияда үзіліс болады, сондықтан негізгі музыкалық метр 8-8-8-8 соққыдан тұрады, ал каденциялар осыны музыкалық тұрғыдан әрқайсысы төрт такттан тұратын екі симметриялық "қалыпты" фразаға бөледі. Кейбір аймақтық музыкада, мысалы Балқан музыкасында (Болгария музыкасы және Македония метрі сияқты), көптеген ретсіз немесе күрделі метрлер қолданылады. Бұған "қосымша метр" және "толық емес уақыт" сияқты басқа терминдер де қолданылады.

Би музыкасындағы метр

Метр жиі кез келген би музыкасы стиліне, мысалы вальс немесе тангоға, тән темп пен тактқа негізделген, бірден танылатын ырғақтың үлгілері үшін қажет. Мысалы, Би оқытушыларының императорлық қоғамы тангоны минутына шамамен 66 соққымен белгілі бір ырғақта билеу керек деп анықтайды. Бір соққыға созылатын алға немесе артқа жасалатын баяу қадам "баяу" деп аталады, сондықтан толық "оң-сол" қадам бір тактқа тең. Бірақ бұрылыстар, corte және walk-ins сияқты қадамдардың өрнектері де ұзақтығы жартысына тең "шапшаң" қадамдарды қажет етеді, әрбір өрнекке 3-6 "баяу" соққы керек. Мұндай өрнектер кейіннен бүкіл музыкалық бөлімге немесе туындыға сәйкес келетін қозғалыстар тізбегін жасау үшін "біріктірілуі" мүмкін. Бұл музыкадағы поэзияға балама ретінде қарастырылуы мүмкін (сонымен қатар қараңыз: поэзия (музыка)).

Өзгермелі метр

20 ғасырлық концерттік музыкада метрді ауыстыру жиі кездесе бастады. Игорь Стравинскийдің "Көктем құрбаны" шығармасының соңы (төменде көрсетілген) осыған бір мысал. Бұл тәсіл кейде аралас метрлер деп аталады. Метрлік модуляция – бір метрлік бірліктен немесе метрден екіншісіне өту. Ассиметриялық ырғақтарды қолдану – кейде аксак ырғағы деп аталады (түрік тілінде "соққысы бұзылған" деген мағынада) – 20 ғасырда кеңінен таралды: мұндай метрлерге бес уақыттық, сондай-ақ күрделі қосымша метрлер жатады, мысалы, әр тактыда екі 2 уақыттық бөлік және әр бөліктің басындағы басымдықпен 3 уақыттық бөлік болатын метрлер. Осындай метрлер болгар халық билерінде және үнді классикалық музыкасында жиі қолданылады.

Полимер

Полиметрде такт өлшемдері әртүрлі болады, бірақ соққы тұрақты болып қалады. Соққы бірдей болғандықтан, әр түрлі метрлер ақырында үйлеседі. (Жеті такт = төрт такт). Мысалы, Эдмунд Руббраның екінші скрипкалық квартетінен (1951) "Scherzo polimetrico" атты екінші бөлігінде, тұрақты үштік текстура , , және , тақтарын бірге ұстап тұрады, ал такт сызықтары сирек кездеседі. Полиритмде белгілі бір такт ұзындығында соққылар саны өзгереді. Мысалы, 4:3 полиритмінде бір партия ойнаса, екіншісі ойнайды, бірақ соққылар созылады, сондықтан үш соққысы төрт соққымен бірдей уақытта ойналады. Көбінесе ритмдер тактус немесе такт сақталмайтын тәсілмен біріктіріледі – соққы өзгереді, ал такт өлшемі де өзгереді. Политемпи қараңыз. Полиметрді қабылдау туралы зерттеулер көрсетіп тұр, тыңдаушылар көбінесе метрикалық құрылымға сәйкес келетін біріктірілген үлгіні анықтайды немесе басқаларын "шу" деп есептеп, бір ырғақты ағымға назар аударады. Бұл гештальт психологиясының «сурет-фон дихотомиясы барлық қабылдау үшін негізгі» деген қағидасына сәйкес келеді. Музыкада екі метр белгілі бір соққыдан кейін кездеседі. Мысалы, және метрлері 12 соққыдан кейін кездеседі. Фрэнк Заппа "Toads of the Short Forest" (Weasels Ripped My Flesh альбомынан) әнінде былай түсіндіреді: «Осы сәтте сахнада барабаншы А ойнап жатыр, барабаншы В ойнап жатыр, бас ойнап жатыр, орган ойнап жатыр, тамбурин ойнап жатыр, ал альт-саксофон мұрын соғып жатыр». The Cars тобының хит-синглы "Touch And Go" полиметрлі куплетерге ие, барабан мен бас ойнаса, гитара, синтезатор және вокал ойнайды (хор толығымен орындалады). Magma кеңінен қолданады (мысалы, Mëkanïk Dëstruktïẁ Kömmandöh) және басқа да комбинацияларды. King Crimson-ның сексендік жылдардағы альбомдарында әр түрлі комбинациялардағы полиметрді қолданатын бірнеше ән бар. Полиметрлер Meshuggah музыкасының ерекше белгісі болып табылады, олардың композицияларында көбінесе негізге айналып жүретін ритмдік фигуралар кездеседі.

With polymetre, the bar sizes differ, but the beat remains constant. Since the beat is the same, the various metres eventually agree. (Four bars of = seven bars of ). An example is the second moment, titled "Scherzo polimetrico", of Edmund Rubbra's Second String Quartet (1951), in which a constant triplet texture holds together overlapping bars of , , and , and barlines rarely coincide in all four instruments. With polyrhythm, the number of beats varies within a fixed bar length. For example, in a 4:3 polyrhythm, one part plays while the other plays , but the beats are stretched so that three beats of are played in the same time as four beats of More generally, sometimes rhythms are combined in a way that is neither tactus nor bar preserving—the beat differs and the bar size also differs. See Polytempi. Research into the perception of polymetre shows that listeners often either extract a composite pattern that is fitted to a metric framework, or focus on one rhythmic stream while treating others as "noise". This is consistent with the Gestalt psychology tenet that "the figure–ground dichotomy is fundamental to all perception". In the music, the two metres will meet each other after a specific number of beats. For example, a metre and metre will meet after 12 beats. In "Toads of the Short Forest" (from the album Weasels Ripped My Flesh), composer Frank Zappa explains: "At this very moment on stage we have drummer A playing in , drummer B playing in , the bass playing in , the organ playing in , the tambourine playing in , and the alto sax blowing his nose". "Touch And Go", a hit single by The Cars, has polymetric verses, with the drums and bass playing in , while the guitar, synthesizer, and vocals are in (the choruses are entirely in ). Magma uses extensively on (e. g. Mëkanïk Dëstruktïẁ Kömmandöh) and some other combinations. King Crimson's albums of the eighties have several songs that use polymetre of various combinations. Polymetres are a defining characteristic of the music of Meshuggah, whose compositions often feature unconventionally timed rhythm figures cycling over a base.