Кіріспе
1840 жылы құрылған Солтүстік Американың жергілікті тілдерінің жазу жүйелері. Канаданың силлабикалық жазуы, немесе жай ғана силлабика – Альгонкин, Инуит және (бұрын) Атабаска тілдеріне жататын бірқатар Канада жергілікті тілдерінде қолданылатын жазу жүйелерінің тобы. Бұрын осы тілдердің ешқайсысының ресми жазу жүйесі болмаған. Олар латын әрпінен өзгешелігімен және сауаттылыққа оңай жетілу мүмкіндігімен бағаланады. Силлабика – дауыссыз-дауысты әріптерді көрсететін глифтерден тұратын абугида. Ол Джеймс Эванстың еңбегінің нәтижесінде пайда болған. Қазіргі уақытта Канада силлабикасы Наскапи (Квебекте сөйленетін) тілінен бастап, Роки тауларына дейінгі барлық кри тілдерін жазу үшін қолданылады, оның ішінде Шығыс кри, Вудс кри, Батпақты кри және Жазықтық кри тілдері. Ол сондай-ақ Шығыс Канада Арктикасында инуктитут тілін жазу үшін де қолданылады; онда Нунавут аумағында латын әрпімен бірге ресми тіл мәртебесіне ие. Олар басқа ірі канадтық алгонкин тілі – ожибве үшін, сондай-ақ қазірде қолданылмайтын Блэкфут тілі үшін де аймақтық түрде қолданылады. Батысқа қарай орналасқан Атабаска тілдерінде бір кезде Дакельх (Карьер), Чипевиан, Слейви, Тлыч (Догриб) және Дане заа (Бобр) тілдерін жазу үшін силлабика қолданылған. Силлабика кейде АҚШ-та, шекараға жақын жердегі қауымдастықтар тарапынан қолданылады, бірақ негізінен бұл – Канада құбылысы.
Canadian syllabic writing, or simply syllabics, is a family of writing systems used in a number of Indigenous Canadian languages of the Algonquian, Inuit, and (formerly) Athabaskan language families. These languages had no formal writing system previously. They are valued for their distinctiveness from the Latin script and for the ease with which literacy can be achieved. Syllabics are abugidas, where glyphs represent consonant vowel pairs. They derive from the work of James Evans. Canadian syllabics are currently used to write all of the Cree languages from Naskapi (spoken in Quebec) to the Rocky Mountains, including Eastern Cree, Woods Cree, Swampy Cree and Plains Cree. They are also used to write Inuktitut in the eastern Canadian Arctic; there they are co official with the Latin script in the territory of Nunavut. They are used regionally for the other large Canadian Algonquian language, Ojibwe, as well as for Blackfoot, where they are obsolete. Among the Athabaskan languages further to the west, syllabics have been used at one point or another to write Dakelh (Carrier), Chipewyan, Slavey, Tłı̨chǫ (Dogrib) and Dane zaa (Beaver). Syllabics have occasionally been used in the United States by communities that straddle the border, but are principally a Canadian phenomenon.
Тарих
Кри силлабикасы 1840 жылы миссионер Джеймс Эванс, мүмкін, жергілікті тіл мамандарымен бірлесіп жасаған. Эванс оларды Swampy Cree және Ojibwe тілдері үшін ресмилендірді. Эванс латын әліпбиімен байланысты қиындықтарға тап болғаннан кейін Секуаның чероки тіліндегі сөз тіркесінің табыстылығына сүйенді. Ол Devanagari және Pitman стенографиясы туралы білімін де пайдаланды. Канадалық силлабика өз кезегінде әр түрлі хмонг-миен және лоло-бирман тілдерін жазу үшін қолданылатын Полард жазуына әсер етті. Басқа миссионерлер оны қолданудан тартынған, бірақ миссионерлер келгенге дейін ол тез арада жергілікті тілге айналып, жаңа қауымдарға тарады. Крилердің ауызша салт-дәстүрлерінде бір-біріне қайшы келетін мәліметтер жазылған, олар жазудың 1840 жылға дейінгі Кри мәдениетінен пайда болғанын айтады (Cree ауызша салт-дәстүрлерін қараңыз). Бұл дәстүр бойынша, сабақ кестесі Кридің Calling Badger атты ерінің өнертабысы болды. Аңыз бойынша, Баджер өліп, рухтар дүниесінен оралып, өз халқымен жазу туралы білімді бөлісті. Кейбір ғалымдар бұл аңыздар 1840 жылдан кейін пайда болды деп жазады. Кри ғалымы Уинона Стивенсон Кридің силлабикасына шабыт берудің мистанскаувтың өлімге жақын тәжірибесінен туындауы мүмкін деген мүмкіндігін зерттейді (ᒥᐢᑕᓇᐢᑯᐍᐤ, Calling Badger – mistanask ᒥᐢᑕᓇᐢᐠ 'badger' және wêw ᐁᐧᐤ 'дауыс/шақыру'), Кри. Стивенсон Дэвид Г. Мандельбаумның "The Plains Cree" кітабында келтірілген Fine Day-ге сілтеме жасайды. Ол сылбырды тікелей mistanâskowêw-дан үйренген Strikes-тен үйренгенін айтады. Эванс осы жазу жүйесінде материалдарды жариялау үшін баспахана мен жаңа қаріптерді алуға тырысты. Бұл жерде ол колониялық және еуропалық билік өкілдерінің қарсылығына тап болды. Батыс Канададағы шетелдік саудаға монополиясы бар Гадсон шығанағы компаниясы, жергілікті сауаттылықты батылдандыру керек деп санап, оған баспахана импорттаудан бас тартты. Эванс үлкен қиындықтармен өз баспасын және баспасын жасап, силлабикада жариялай бастады. Эванс 1846 жылы Канададан кетіп, көп ұзамай қайтыс болды. Алайда, силлабикалық жазудың ыңғайлылығы мен пайдалылығы, Еуропаның оны қолдауға қарсылығына қарамастан, оның сақталуын қамтамасыз етті. 1849 жылы Рупертслендтің англикан епискобы Дэвид Андерсон "индістердің біразы осы сөзбе-сөз әріптер арқылы оқи алады; бірақ егер оларға өз тілінде біздің хаттарымызды оқып үйреткен болса, бұл ағылшын тілін меңгеру жолында бір қадам болар еді" деп мәлімдеді. Бірақ крилер арасында силлабика тамыр жайып, (әрине, олардың сауаттылығы ағылшын және француз канадалықтардан жоғары болды) Еванс қайтыс болғаннан кейін он бес жыл өткен соң, 1861 жылы Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамы кри тіліндегі Киелі кітапты шығарды. Сол кезде протестанттық және католик миссионерлері әр әріпті жазуды қолдана бастады. 1850 және 1860 жылдары миссионерлік жұмыс силлабиканы Канаданың батыс Ожибве диалектілеріне (Плейнс Ожибве және Саултео) таратты, бірақ оны АҚШ-тағы Ожибве шекарадан тыс жерлерде жиі қолданған жоқ. Эванстың тілді қолдану жүйесін үйренген миссионерлер оны шығысқа қарай Онтарио мен Квебекке дейін таратып, кри тілінде сөйлейтін барлық аймақтарға, тіпті Наскапи тайпасына дейін жетті. Квебек пен Лабрадордың шығысындағы Аттикамеку, Монтане және Инну халықтары латын әліпбиін қолданады. 1856 жылы Онтариодағы Моуз-Факториядағы англикан миссионері Джон Хорден, силлабиканы жергілікті Джеймс-Бей-кри диалектіне бейімдеген, солтүстік Квебектегі Гранде-Ривьер-де-ла-Балейн аймағынан келген инуиттер тобымен кездесті. Олар крилердің сөздік жазбаларын өз тілдеріне бейімдеуге қатты қызығушылық танытты. Ол инкутитуттың айтылуына сүйене отырып, бірнешеін дайындады, бірақ Эванс жүйесіндегі негізгі дыбыстардың саны мен иілгіштің қарапайым моделі тілге сәйкес келмейтіндігі тез белгілі болды. Эдвин Артур Уоткинс көмегімен ол осы қажеттіліктерді ескере отырып, силлабиканы күрт өзгертті. 1876 жылы Англикан шіркеуі Эдмунд Пекті Ұлы кит өзеніндегі миссионерлік қызметіне толық уақыт жұмыс істеуге жалдады, ол инуиттерге сабақтарды оқытып, материалдарды сабақтарға аударады. Арктикадағы еңбегі, әдетте, инуиттер арасында силлабика құрумен байланыстырылады. Англикандық және католиктік миссионерлік қоғамдардың қолдауымен ХХ ғасырдың басында инуиттер өздері силлабиканы тарата бастады. 1880 жылдары Ұлыбританиядан келген англикан миссионері Джон Уильям Тимс қара аяқ тілін жазудың бірнеше жаңа формаларын ойлап тапты. Француз Рим-католик миссионерлері 19-ғасырдың аяғында атхабаска тілдеріне силлабиканы кеңейтудің негізгі күші болды. Миссионерлік қызметте силлабиканы қолдануда Облаттар тәртібі ерекше белсенділік танытты. Облат әкесі Адриен Габриэль Морис Dakelh тіліне силлабиканы бейімдеді, атхабаска тілдерінің радикалды түрде күрделі фонетикасын қолдау үшін көптеген жаңа негізгі әріптерді ойлап тапты. Әке Эмиль Петито Солтүстік-Батыс территориясының көптеген атхабаска тілдері үшін, соның ішінде Slavey және Chipewyan тілдері үшін силлабикалық жазуларды жасады. Крилер Қытайдағы Полард жазуының дизайнына әсер етті.
Крилердің ауызша салт-дәстүрлері
Крилердің ауызша дәстүрлерінде жазу миссионердің ойлап тапқан емес, рухтар әлемі арқылы крилерге сыйланған делінеді. 1930 жылдары Свиттграсс тайпасының басшысы Файн Дей Мандельбаумға былайша айтты: бірақ бұл абугида түрі, онда әріптерге қосылған дауысты дыбыстарды көрсету үшін олар өзгертіледі – бұл жағдайда бағытты өзгерту арқылы (бұл Канаданың әліпбисіне тән ерекшелік). Мысалы, кри тілінде «p» әрпінің пішіні шевронға ұқсайды. Егер ол жоғары қараса, ᐱ, «пи» дыбысын көрсетеді. Егер төмен қараса, ᐯ, «пе» дыбысын көрсетеді. Солға қарай бұрылса, ᐸ, «па» дыбысын, ал оңға қарай бұрылса, ᐳ, «по» дыбысын көрсетеді. Әріп пішіндері мен осылай бейнеленген дауысты дыбыстар тілдерге қарай өзгеше, бірақ көбінесе олардың кри тілінен шыққандығына ұқсайды.
Туынды скрипттер
Кем дегенде екі жазу Кри тілінің әліпбиінен туындаған және оның қағидаларын бөліседі, бірақ түбірінен өзгеше әріп нысандары немесе дыбысталулары бар.
Қара аяқ
Алгонкиан тілінің тағы бір түрі – блэкфут 1880 жылдары жасалған, кри және инуктитут тілдерінен едәуір өзгеше жазу жүйесін (сылбырлы сөздік) қолданады. Глифтердің бұрылып, көлденеңге айналу идеясы және соңғы нұсқалары кри тілінен алынса да, әріптердің көп бөлігі латын әліпбиінен шыққан, тек кейбіреулері кри әріптеріне ұқсас. Блэкфут сегіз басыңқы дауыссыз дыбысқа ие, олардың тек екеуі кри тіліндегі әріптерімен бірдей – se және ye (мұнда тек дауысты әріптер өзгерген). Қалған дауыссыз дыбыстар латын әліпбиінің әріптерін өңдеу арқылы «е» сериясын жасау жолымен немесе үш жағдайда кри әріптерін алып, оларды латын әріптеріне ұқсас дыбыс мәнімен қайта белгілеу арқылы құрылған. Олар: pe (ден ), te (ден ), ke (ден ), me (ден ), ne (ден ), we (ден ). Сондай-ақ, бірнеше ерекше соңғы формалар да бар. Төрт дауысты позиция блэкфут тілінің үш дауыстысы мен бір дифтонгын көрсету үшін қолданылады. Бұл жазу жүйесі көбінесе қолданылмайды.
Полард жазуы
Полард жазуы, сондай-ақ Полард мьяо деп те аталады, – бұл методист миссионері Сэмюэл Поллард жасаған абугида. Поллард жазудың негізгі идеясын кри силлабариясына қарыстырып, былай деді: «Бұл мәселені шешу кезінде біз Солтүстік Америка индейлері арасында методист миссионері қолданған силлабарияны еске түсіріп, сондай істеуге бел будық».
Қазіргі қолданылуы
Қазіргі уақытта канадалық силлабика кри, оджи кри және инуит қауымдастықтарында сенімді түрде сақталған сияқты. Олар ожибвелер арасында біршама тәуекелге ұшырап, атабаскан тілдері мен блэкфут тілі үшін қауіпті жағдайда. Нунавут пен Нуньавикте инуктитут тілінің силлабикасы ресми мәртебеге ие. Нунавутта заңдар, заң шығару пікірталастары және көптеген мемлекеттік құжаттар инуктитут тілінде силлабикамен де, латын әліпбиімен де жариялануы тиіс. Силлабикада жарияланған материалдардың көлемі мен санының тез өсуі осы жазу жүйесі үшін маргинализацияның кез келген мүмкіндігін тоқтатқандай көрінеді. Кри және оджибве тілдерінің қауымдастықтарындағы жағдай одан да сенімсіз. Кри силлабикасын қолдану оның қабылдаған көптеген қауымдастықтарында белсенді. Көптеген диалект аймақтарында қазір стандартталған силлабикалық жазу бар. Дегенмен, қазіргі уақытта лингвистикалық тұрғыдан жеткілікті стандартталған латын жазу жүйелері бар, тіпті барлық диалекттерге де. АҚШ-тағы ожибве тілінде сөйлейтіндер ешқашан канадалық аборигендердің немесе Ұлы көлдердің аборигендердің силлабикасын кеңінен қолданған емес және қазір олардың екеуін де толығымен қолдануын тоқтатты. Чарльз Фиеро және Джон Николс әзірлеген «қос дауысты» латын орфографиясы АҚШ-та стандарт болып табылады және тілдің одан әрі фрагментациясын болдырмау мақсатында Канадаға да еніп келе бастады. Дегенмен, ожибве силлабикасы Канаданың кейбір аймақтарында әлі де белсенді қолданылуда. Басқа қауымдастықтарда қолдану тоқырап барады. Блэкфут силлабикасы, іс жүзінде, жоғалып кетті. Қазіргі блэкфут тілінде сөйлейтіндер латын әліпбиін қолданады, ал блэкфуттардың өте азы ғана силлабикалық жүйені оқи алады, тіпті жаза алмайды. Атабаскан тілдерінің арасында силлабика әлі күнге дейін Солтүстік-Батыс территориясындағы Йеллоунайф, Детта және Ндил қалаларындағы Йеллоунайф дене тілінде қолданылады. Жақында Алясканың жергілікті тілдер орталығы тет́т'инэ тілі бойынша екі маңызды анықтамалық еңбекті жариялады: глагол грамматикасы және сөздік. Силлабика Деттадағы Сент-Кетери Текаквита шіркеуінде де қолданылады, онда олар 1904 жылғы ән кітабының қайта қараланған нұсқасын пайдаланады. Жастар мектепте де, Тіл, мәдениет және тарих департаменті ұйымдастырған мәдени лагерьлерде де силлабиканы үйренеді. Атабаскан силлабикасының басқа белсенді қолданылуы белгілі емес. Кейбір жағдайларда тілдердің өзі жойылудың алдында тұр. Басқа жағдайларда силлабика латын әліпбиімен ауыстырылды. Көптеген адамдар – лингвистер де, атабаскан тілдерінде сөйлейтіндер де – силлабиканың осы тілдерге қолайсыз деп санайды. Солтүстік-Батыс территорияларының үкіметі өз аумағындағы атабаскан тілдерінің ешқайсысы үшін силлабикалық жазуды қолданбайды, ал жергілікті шіркеулер де оны қолдануын тоқтатты. Дакель тілінде жақсы дамыған латын әліпбиі тиімді түрде силлабиканы ығыстырды. Силлабиканы өте аз адам оқи алады және ешкім күнделікті жазу үшін қолданбайды. Дегенмен, силлабика символдық және көркемдік мақсаттарда танымал. Бұрынғы уақытта үкіметтің силлабикаға қатысты саясаты бейжайлықтан ашық қарсылыққа дейін өзгеріп келді. Соңғы уақытқа дейін Канада үкіметі жергілікті тілдерді ашық түрде әлсіретті, ал шіркеу ұйымдары көбінесе силлабиканы қолданатын жалғыз ұйымдасқан органдар болды. Кейіннен, үкіметтер жергілікті тілдерге көбірек көңіл бөлгенде, тіпті кейде оларды қолдануға ынталандырғанда, латын әліпбиіне көшу лингвистикалық себептермен де, бірнеше жазу жүйелерін қолдаудың құнын азайту үшін де жақсы деп саналды. Қазіргі уақытта, кем дегенде, инуктитут және алгонкиан тілдері үшін Канада үкіметі силлабиканы қолдануға жол береді және кейбір жағдайларда оны ынталандырады. Канададағы аборигендер ұлтшылдығының өсуі және көптеген мемлекеттік қызметтердің жергілікті қауымдастықтарға берілуі силлабикаға деген көзқарасты өзгертті. Көптеген жерлерде қазір силлабикалық жазуды стандарттау органдары бар, ал Unicode стандарты сандық алмасу үшін канадалық силлабикалық таңбалардың толық жиынтығын қолдайды. Силлабика қазір инуктитут тілінде сөйлейтін аймақтардағы мектептерде оқытылады және көбінесе кри және оджибве қауымдастықтарында дәстүрлі силлабикада оқытылады. Силлабикалық жазу әрқашан да тиімді болмаса да (мысалы, интернетте) және көптеген жағдайларда латын әліпбиін қолдану арзан болса да, көптеген жергілікті қауымдастықтар силлабикаға берілгендік танытады. Ол еуропалық миссионерлердің ойлап тапқандығына қарамастан, көптеген адамдар силлабиканы өздеріне тиесілі жазу жүйесі деп санайды және латын әріптерін тілдік ассимиляциямен байланыстырады.
Тегін қаріптерді жүктеу
Cans әрпі үшін жазба. Бірнеше қаріпті көрсетеді. GNU FreeFont. UCAS + UCASE диапазоны қаріп стилінде (sans serif).