Кіріспе

Македониялық генерал, Птолемей патшалығының негізін қалаушы және алғашқы фараоны Птолемей I Сотер ( /t//ɒ//l//əm//i/; , Птолемей Сотр "Птолемей құтқарушы"; б.з.д. 367 ж. – б.з.д. 282 қаңтар) – Египеттің грек-эллинистік өркениетінің гүлденген ошағына айналған және Александрияны грек мәдениетінің ірі орталығына айналдырған кезеңде өмір сүрген македониялық грек. Птолемей I – Македониялық Арсинояның күйеуі Лагус немесе Александрдың әкесі Македониялық Филипп II-нің ұлы. Алайда, екінші нұсқа ықтимал емес және Птолемей әулетіне даңқ әкелу үшін жасалған аңыз болуы мүмкін. Птолемей Александрдың ең сенімді серіктері мен әскери шенеуніктердің бірі болды. Б.з.д. 323 жылы Александр қайтыс болғаннан кейін Птолемей оның денесін Македонияға жерлеуге апара жатқанда алып, оны Мемфиске орналастырды, кейін ол жаңа мазарға Александрияға көшірілді. Одан кейін ол Македониялық Филипп III патшасының регенті Пердиккаға қарсы коалицияға қосылды. Пердикка Египетке шабуыл жасады, бірақ б.з.д. 320 жылы оның өзінің офицерлері оны өлтірді, бұл Птолемейге елдегі билігін консолидациялауға мүмкіндік берді. Александрдың мұрагерлері арасындағы соғыстар сериясынан кейін Птолемей Сирияның оңтүстігіндегі Иудея аймағына құқық алды, ол Селевкид патшасы Селевк I-мен даулы болды. Ол сонымен қатар Кипр мен Киринеяны бақылауға алды, соңғысы Птолемейдің әкесі Магасқа қарасты болды. Птолемей Александрия кітапханасын да салдырды. Птолемей I Александрдың тірі кезінде оның сүйіктісі Таисқа үйленген болуы мүмкін; ол Александрдың бұйрығымен парсы ақсүйек әйелі Артакамаға үйленгені белгілі. Кейінірек ол Македониялық регент Антипатрдың қызы Эвридикаға үйленді; олардың ұлдары Птолемей Кераун және Мелеагр Македония патшалары болып табандады. Птолемейдің соңғы некесі Эвридиканың туысы және күтушісі Береника I-ге болды. Птолемей I б.з.д. 282 жылы қайтыс болды және оның Береникадан болған ұлы Птолемей II оның орнын басты.

Ерте өмір және мансап

Грекиялық македондық Птолемей б.з.д. 367 жылы дүниеге келген. Птолемейдің анасы Арсиноя болған. Сатир Перипатетик айтуынша, Арсиноя – Македонияның Александр I-нің ұрпағы, демек Аргеад әулетінің мүшесі, және ол Гераклдан таратынын мәлімдейді. Птолемейдің әкесі – Эордеялық македониялық дворян Лагус болған, бірақ көптеген ежелгі дереккөздер оның Македонияның Филипп II-нің заңсыз ұлы болғанын айтады. Егер осы рас болса, Птолемей Ұлы Александрдың туған інісі болар еді. Бұл, әрине, Птолемей әулетін даңқтап көрсету үшін кейіннен құрастырылған аңыз болуы мүмкін. Дегенмен, Птолемей Македонияның Аминтас I-нің шөбересі болуы мүмкін, осылайша ол Аргеад патшалық үйінің мүшесі және Аминтастың шөбересі болған Ұлы Александрдың алыс туысы болар еді. Птолемей Александрдың алғашқы жорықтарынан бастап оның қасында қызмет етті және Александрдың жеті соматофилактарының (қауіпсіздік күзеті) бірі болды. Ол Ауғанстан мен Үндістандағы кейінгі жорықтарда маңызды рөл атқарды. Ол Исс шайқасына қатысып, Парменионның басшылығымен сол қанаттағы әскерлерге қолбасшылық етті. Кейіннен ол Сива оазисіндегі оракулға Александрдың саяхатына қатысты, онда ол Зевстің ұлы деп жарияланды. Птолемей өзінің алғашқы тәуелсіз тапсырмасын көтерілісші Бессусқа қарсы жорықта орындады, оны оның күзетшілері тұтқынға алып, Птолемейге тапсырды, ол оны Александрға жазалау үшін берді.

Ескендірдің мұрагері

Александр 323 ж.б.д. қайтыс болған кезде Птолемей империяның Бабылда бөлісуіне бастамашы болды. Бабылды бөлу арқылы ол Филипп III және нәресте Александр IV патшалықтары тұсында Египет сатрапы болып тағайындалды; бұрынғы сатрап, грек Клеомен оның орынбасары қызметін атқаруын жалғастырды. Птолемей рұхсатсыз Киренаиканы бағындыруға асықты. Македония патшалары өздерінің таққа құқығын алдыңғы патшаны жерлеу арқылы растау қалыпты болған. Империялық регент Пердикка осылайша өзінің құқығын қорғауға тырысады деп ойлағандықтан, Птолемей Александр Зұлқарнайынның денесін алу үшін бар күшін жұмсады. Александр өлім төсегінде Македониядағы Айгайдың патшалық қабірлерінің орнына ежелгі Ливиядағы Сива оазисіндегі Зевс Аммон ғибадатханасына жерленуді қалаған. Алайда, оның ізбасарлары, соның ішінде Пердиккас, оның денесін Македонияға жерлеуге тырысты. 322 жылдың соңында немесе 321 жылдың басында Александрдың денесі Сирияда Македонияға жолда келе жатқанда Птолемей I тарапынан ұсталды. Ол Александрдың қалдықтарын Египетке әкеліп, Мемфисте жерледі, бірақ кейін Александрияға көшіріп, олар үшін қабір салынды. Осы оқиғадан кейін көп ұзамай Птолемей Пердиккаға қарсы коалицияға ашық қосылды. Пердикка Птолемейдің өзі таққа таласып отырғанын күдіктенген болуы мүмкін, және Птолемей оның ең қауіпті қарсыласы деп шешкен болуы мүмкін. Птолемей Пердикканың тапсырмасымен тыңшылық еткені үшін Клеоменді өлімге кесті; бұл оның билігіне бақылауды жойды және Птолемейге Клеомен жинаған үлкен қаражатқа қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Жарыс және соғыс

321 ж. б.з.д., Пердикка Египетке шабуыл жасауға тырысты, бірақ өз адамдарының қолынан қаза тапты. Птолемейдің Пердиккаға қарсы Нілді қорғау шешімі 2000 сарбаздың қазасына әкеп соқты. Бұл сәтсіздік Пердикканың беделіне қайырсыздай соққы болды, ол өз шатырында екі бағыныштысының қолынан өлтірілді. Птолемей бірден Нілді кесіп өтіп, бір күн бұрын жау болған әскерге көмек жіберді. Птолемейге Пердикканың орнына регенттік ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Птолемей билікке бекіну саясатын ұстанды, бірақ Александрдың орнын басып алуға қауіп-қатерге бара бермеді. Ұзақ соғыстарда Птолемейдің бірінші мақсаты Египетті сенімді түрде ұстау, екіншісі – Киренаика, Кипр және Сирия (Яһудея провинциясы қоса) сияқты шеткі аймақтарды бақылау болды. Сирияны алғаш рет 318 ж. б.з.д. басып алды, сонымен бірге Кипрдің кішігірім патшаларына қорғаушылық орнатты. 315 ж. б.з.д., Азияның билеушісі Антигон I экспансиялық ниеттерін көрсеткенде, Птолемей оған қарсы коалицияға қосылды және соғыс басталғанда Сириядан әскерін шығарды. Кипрде Антигонның жақтастарымен шайқасып, аралды қайта басып алды (313 ж. б.з.д.). Сол жылы Киринедегі көтеріліс жаншылды. 312 ж. б.з.д., Птолемей мен Бабилонның қашқан сатрабы Селевк Сирияға бірлесіп шабуыл жасап, Газа шайқасында Антигонның ұлы Димитрий I-ді жеңді. Ол Сирияны қайта басып алды, бірақ Димитрий өзінің генералына жеңіске жеткеннен кейін және Антигон Сирияға күшпен кірген соң, тағы да бірнеше айдан кейін одан шығып кетті. 311 ж. б.з.д., жауынгерлер арасында бейбіт келісімге қол жеткізілді. Одан кейін 13 жастағы Александр IV Македонияда Кассандрдың бұйрығымен өлтірілді, Египет сатрабы толыққанды билеушіге айналды. Бейбітшілік ұзаққа соқпады, 310 ж. б.з.д. оған өзінің одақтасы Пафтық Никокл Антигонға көшуді жоспарлап отырғаны туралы хабар жетті; ол бірнеше агенттерін жіберді, олар Кипрде әлі де әскермен болған ағасы Менелаймен бірге жағдайды түзетті, Никоклдың сарайын қоршап, оны өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті. 309 ж. б.з.д., Птолемей жеке өзі флотқа басшылық етті, ол Ликия мен Кариядағы Фазелис, Ксантос, Каунос, Ясос және Минд жағалау қалаларын Антигоннан бөліп алды, содан кейін Грекияға өтіп, Коринф, Сицион және Мегараны иеленді (б.з.д. 306 ж.). 306 ж. б.з.д., Димитрийдің басқаруымен үлкен флот Кипрге шабуыл жасады, Птолемейдің інісі Менелай Саламис шайқасында жеңіліп, тұтқынға алынды. Птолемей Кипрді толығымен жоғалтты. Сатраптар Антигон мен Димитрий патша атағын алды; Птолемей, сондай-ақ Кассандр, Лисимах және Селевк I Никатор да солай істеді. 306 ж. б.з.д. қысында Антигон Кипрдегі жеңісін Египетке шабуыл жасау арқылы жалғастыруға тырысты, бірақ Птолемей сол жерде ең күшті болды және оған қарсы шекараны сәтті қорғады. Птолемей Антигонға қарсы басқа да жорықтарға қатыспады. Алайда, ол Димитрийдің (305/304 ж. б.з.д.) Родосты қоршауы кезінде үлкен көмек жіберді. Родостықтар Птолемейге қоршауды тоқтатудың нәтижесінде құдайлық құрмет көрсетті. 302 ж. б.з.д., Антигонға қарсы коалиция жаңарғанда, Птолемей оған қосылып, Сирияға үшінші рет шабуыл жасады, ал Антигон Кіші Азияда Лисимахпен соғысқанда. Антигонның сол жерде жеңіске жеткені туралы хабарды естіген соң, ол Сирияны тағы да тастап кетті. Бірақ Антигонды Лисимах пен Селевк Ипсус шайқасында (301 ж. б.з.д.) жеңіп, өлтіргенін естігенде, ол Сирияны төртінші рет басып алды. Коалицияның басқа мүшелері Птолемейдің қашқанын санап, Сирияның барлығын Селевкке берді, ал келесі жүз жыл бойы оңтүстік Сирияның (яғни Яһудея) иелігі мәселесі Селевкидтер мен Птолемей әулеттері арасындағы қайталанатын соғысты тудырды. Содан бері Птолемей Кіші Азия мен Грекия арасындағы бәсекелестікке мүмкіндігінше араласпаған сияқты; ол Грекиядағы иелігін жоғалтты, бірақ 295/294 ж. б.з.д. Кипрді қайта басып алды. Киренаика, бірқатар көтерілістерден кейін, шамамен 300 ж. б.з.д. басып алынып, оның өгей ұлы Магасқа тапсырылды.

Неке, балалар және мұрагерлік

Александр тірі кезінде Птолемейдің Таис атты әйелінен үш баласы болды, ол сонымен қатар оның әйелі де болуы мүмкін: Лагус, Леонтиск және Кипрдегі Солой қаласының Эуностосына күйеуге берілген Эйрене. Сузадағы тойларда Птолемей Ұлы Александрдың бұйрығымен парсылық ақсүйек әйел Артакамаға үйленді. Шамамен б.з.д. 322 жылы ол Македонияның регенті Антипатрдың қызы Эвридикаға үйленді. Олар ажырасудан бұрын бес балаға ие болды: үш ұл – б.з.д. 281 жылдан 279 жылға дейін Македония патшасы болған Птолемей Кераун; оның інісі және мұрагері Мелеагр, ол б.з.д. 279 жылы екі ай ғана билік етті; сондай-ақ, жарты әкесі Птолемей II-нің бұйрығымен өлімге кесілген «Кипрдегі көтерілісші»; және Македонияның Деметрий I-ге күйеуге шыққан Птолемаида, ал Александр V-ке, кейін Лысимахтың ұлы Агатөкке үйленген Лисандра. Птолемей Эвридиканың туысы Береникаға тағы бір рет үйленді, ол Эвридиканың қызметшісі ретінде балаларымен бірге Египетке келген. Олардың балалары Арсиноя II, Филотера және Птолемей II болды. Олардың үлкені Арсиноя Лысимахқа, содан кейін жарты әкесі Птолемей Кераунға, ал соңында толыққанды әкесі Птолемей II-ге тұрмысқа шықты. 285 жылы Птолемей өзінің ұлы Птолемей II-ні өзінің тең патшасы етіп тағайындады. Оның үлкен заңды ұлы Птолемей Кераун Лысимахтың сарайына қашып кетті. Птолемей I 282 жылдың қаңтар айында 84 немесе 85 жасында қайтыс болды. Ол құрған Птолемей әулеті үш жүз жылға жуық Египетті биледі. Бұл грек мәдениетінің ортасы болған Александрия қаласымен танымал елдік патшалық болды. Птолемей билігі б.з.д. 30 жылы Клеопатра VII-нің өлімімен аяқталды.

Тарихшы

Птолемейдің өзі Александрдың жорықтарының куәгері болған (қазір жоғалған) тарихын жазды. Біздің заманымыздың екінші ғасырында Птолемейдің тарихын Никомидиялық Ариан өзінің екі негізгі бастауының бірі ретінде (Кассандреялық Аристобулдың тарихымен бірге) Александр туралы сақталған «Анабазисін» жазу үшін пайдаланды. Сондықтан Птолемейдің тарихының көп бөлігі Арианның еңбегінде қайта айту немесе тұжырымдама түрінде сақталған деп есептеуге болады. Ариан Птолемейдің атын тек бірнеше рет ғана атайды, бірақ Арианның «Анабазисінің» көп бөлігі Птолемейдің оқиғалардың нұсқасын көрсетеді. Ариан бірде Птолемейді «мен ең көп сенетін автор» деп атады, ал кіріспесінде Птолемей оған ерекше сенімді көз болып көрінгенін айтады, «ол Александрдың жорығында қатысқандықтан ғана емес, сонымен қатар өзі патша болғандықтан, сондықтан оның өтірік айтуы басқаларға қарағанда арсыздық болар еді». Птолемейдің жоғалған тарихы ұзақ уақыт бойы объективті еңбек деп есептелді, ол тура мағынадағы адалдығымен және салмақтылығымен ерекшеленді, бірақ соңғы зерттеулер бұл бағалауды күмәнді етті. Р.М. Эррингтон Птолемейдің тарихының тұрақты түрде жалтақтауымен және өзін-өзі жоғары қоюмен, сондай-ақ Александрдың өлімінен кейін Птолемейдің негізгі династиялық қарсыласы болған Пердиккастың беделін жүйелі түрде қаралаумен сипатталатынын айтты. Мысалы, Арианның б.з.д. 335 жылы Фив қаласының құлауы туралы баяндамасында («Анабазис» 1.8.1–1.8.8, Арианның Птолемейге тікелей сілтеме жасайтын сирек бөлімі) Диодор Сицилийде сақталған параллель баяндамадан (17.11–12) бірнеше маңызды айырмашылықтар бар, ең бастысы – Пердиккаға ерекше батырлыққа жатпайтын рөл берілгендігі. Соңғы кезде Дж. Ройсман Птолемейдің Пердикка мен басқаларды қаралау дәлелі тым асыра сілтеме жасалған деп мәлімдеді.

Евклид

Птолемей ұлы математик Евклидті жеке қолдады. Ол Евклидтің "Элементтер" атты маңызды еңбегін оқу қиын болғанын анықтады, сондықтан оны игерудің оңайырақ тәсілі бар ма деп сұрады. Проклдың сөзіне қарағанда, Евклид: "Мырза, геометрияны меңгеруге арналған патша жолы жоқ" деген жауап берді.

Өнер мен көркем әдебиетте

Птолемейді Энтони Хопкинс пен Эллиот Коуэн Оливер Стоунның режиссерліктегі тарихи «Александр» эпосында баяндаушы және маңызды кейіпкер ретінде сомдайды. Птолемей Мэри Реноның «Александр» трилогиясындағы романдарда екінші дәрежелі кейіпкер ретінде көрінеді. Птолемей «Fate Grand Order» мобильдік ойынында Арчер класының қызметшісі ретінде пайда болады. Птолемейді Дино Келли Netflix-тің 2024 жылғы деректі драмалық сериалында «Александр: Құдайдың жаратылуы» қайта-қайта келетін кейіпкер ретінде бейнелейді.