Кіріспе

Жоғарғы діни қызметкер киетін яһуди діни нысаны – исраилдіктердің Бас діни қызметкері киетін қасиетті кеуде қалқаны немесе сот кеуде қалқаны (ḥōšen). Шығу кітабында айтылғандай, Киелі кітапта бұл қалқан сот қалқаны деп аталады (ḥōšen mišpāṭ – Шығу 28:15 (HE)), себебі оған Урим мен Туммим (hāʾūrīm wəhattummīm) қойылды (Шығу 28:30 (HE)). Шығу кітабының аятында бұл элементтердің исраилдіктерге қатысты Құдайдың үкімін (mišpāṭ) әрдайым алып жүруге арналғаны айтылған.

Еврей Киелі кітап

Мысырдан шығу кітабындағы сипаттамаға сәйкес, бұл кеуде қалқаны ефод деп аталатын киімге алтын тізбектер немесе арқандармен, сондай-ақ ефодтың иық белдеуіндегі алтын сақиналарға көк лентамен бекітілген. Киелі кітапта кеуде қалқанының ефодтан жасалған бірдей материалдан – боялған үш түсті жүн мен зығырдан тігілген, шаршы құбырдың үштен бірінің көлемінде, екі қабат қалыңдығында болуы және алтынға орнатылған, әр тасқа бір-бір орнатумен, төрт қатарда үш мөрленген асыл тастармен жабдырылуы айтылады. Талмудқа сәйкес, Хошен кию Израиль ұлдарының дұрыс емес шешімдер жасауынан туған күнәларын жойды.

Қымбат әшекейлер

Киелі кітапта айтылғандай, қалқандағы он екі зергерлік тас әрқайсысы белгілі бір минералдан жасалуы керек еді, олардың ешқайсысы біріне ұқсамайтын, әрі әрқайсысы нақты бір тайпаны бейнелейтін, ал оның аты тасқа жазылуы тиіс еді. Раввиндік дәстүр бойынша, он екі тайпаның аттары тастарға еврейше: שמיר = шамир деп аталатын құралмен ойылып жазылған. Раши айтуынша, бұл – ең қатты беттерді кесіп өте алатын кішкентай, сирек кездесетін жаратылыс, ал раввин Давид Кимхи мен раввин Жона ибн Джанахтың пікірінше, темірден де мықты тас (мүмкін, Наксия тасы). Бұл сөздің грекше баламасы – σμήρις (smeris). Классикалық раввиндік әдебиетте аттардың ретіне қатысты түрлі көзқарастар бар; мысалы, Иерусалим Таргумы аттардың туған кезегімен жазылғанын айтады. Маймонид зергерлік тастарды төрт қатарға орналастырылғанын сипаттап, Рубенге тиесілі бірінші тасқа Ибраһим, Исақ және Яқуптың аттары, ал Бенжаминге тиесілі соңғы тасқа «Құдайдың тайпалары» деген сөздер ойылып жазылғанын мәлімдейді. Хизкия бен Маноах және Бахия бен Ашер сияқты каббалистер әр таста әр аттың алты әрпінен ғана болғанын, сонымен қатар Ибраһим, Исақ немесе Яқуп аттарының бірнеше әрпінен немесе «Бұл – Ешурун тайпалары» деген тіркестен, яғни барлығы 72 әріптен (72 саны каббалалық ойда өте маңызды) тұратынын айтады. Пол Фелпс сияқты басқа зерттеушілер кеуде қалқандағы зергерлік тастардың реті Езекиелдің Сион қақпаларын көрген ретімен сәйкес келеді деп санайды, себебі әр қақпа он екі тайпаның бірін бейнелейді, ал қақпалардың өзі зергерлік тастармен әшекейленген. Бас діни қызметкердің иығына ілінген екі «оникс» тасқа жазылған аттардың реті де ерекше болған. Бір пікір бойынша, он екі тайпаның аттары аналарының есімдерімен топтастырылған: Лияның алты ұлы бір тасқа бірінен соң бірі тізімделген, ал Яһуда осы тізімде бірінші орында тұрды, содан кейін Рахилдің ұлдары және оның екі ұлының арасына қыздарының ұлдарының аттары қойылды. Өкінішке орай, мазорет мәтінінде берілген минералдардың еврей тіліндегі атауларының мағынасы нақты емес, бірақ табиғи көзқараспен қарағанда, зергерлік бұйымдарға ою жазу үшін салыстырмалы түрде жұмсақ болуы керек, сондықтан бұл минералдардың кім екендігіне қосымша ақпарат береді. Септуагинтаға құрметпен қарасақ, Одем карнелианды, яғни ет түсін, немесе жасмықты, әдетте қан қызыл түсті, қан кетуге қарсы ем ретінде бағаланған және Египет, Вавилония және Ассирияда кең таралған минералды да білдіруі мүмкін. Алайда, Иероним грек сөзін «оникс» деп түсіндірген.

Екінші қатар

Nofekh (נֹפֶךְ = мазорет мәтінінде) / Антракс (Септуагинтада) – Антракс сөзі көмірді білдіреді (мүмкін, бұл жерде күйген көмірдің түсіне сілтеме жасалған), ал Вульгатада карбункул деп айтылады, ол қызыл түсті тас. LXX және Иерусалим Таргумы, соңғысы оны כדכדנא деп түсіндіреді, Саадия Гаон бұл карканд, қымбат тастың қызыл түрі екенін түсіндіреді. Nofekh қарыз сөз болып көрінеді; ол египеттік mfkꜣt терминінен шыққан болуы мүмкін, бұл малахит немесе бирюзаны білдіреді, екеуі де жасыл көк түсті; барлық мәліметтер бойынша, оның сипаттамасы лазуритке сәйкес келеді. Yahalom (יָהֲלֹם = мазорет мәтінінде) / Iaspis ἴασπις (Септуагинтада) – Септуагинтада кейбір жерлерде мазореттегі Yahalom орнына Бериллиос кездеседі. Бұл сөз кейде араб тіліне арамейше айтылуынша транслитерацияланады, негізінен араб тілінде сөйлейтін христиандар тарапынан. 9-ғасырдың араб авторы Бар Али осы тас туралы екі пікір келтіреді, біреуі бойынша ол "бал түстес", ал екіншісі бойынша ол "бирюза, көк түсті тас". Пешиттаның кейбір нұсқаларында осы тасты білдіретін арамей сөзі shabzez деп аударылған, ол "алмаз" деген мағынаны білдіреді. Бұл бүгінгі күнгі түсінігін түсіндіруі мүмкін, бірақ ежелгі заманда yahalom сөзінің мағынасы басқаша болуы мүмкін. Белгілі бал түстес асыл тастардың ішінде цитрин мен гессонит гранаты (екеуі де Шри-Ланкадан) табылады, ал Африкада (Танзанияда) өте жарқыраған бал түстес императорлық циркон кездеседі. Испандық еврей ғалымы Абрахам ибн Езра yahalom ақ тас болған деді.

Үшінші қатар

Лешем (לֶשֶׁם = масорет мәтінінде) / Лигуриос (Септуагинтада) – осы атаулар, көрінетіндей, жерлерге қатысты: Лешем және Лигурия. Диоскорид пен Этий де осылай айтқан. Ежелгі гректер бұл тасты сілтеуіштің қатып қалған зәрі деп есептеген, ал аты – lykos ouron сөзінің бұрмалануы. Плиний (тастың бар екеніне сенбеген) лигурийдің белгілі бір электрлік қасиеттері бар екенін айтқан, көптеген ғалымдар бұл сөзді янтарь деп түсіндірген. Қазіргі ғалымдар тас табиғи алтынның ашық түсіне ұқсас болуы керек деп санайды (алтын түсінен өзгеше). Заманауи ағылшын тіліндегі аудармаларда янтарь немесе жасинт қолданылады. Шево (שְׁבוֹ = масорет мәтінінде) / Ахатес (Септуагинтада) – ахатес сөзі ахатты білдіреді, ал шево ассириялық «субу» терминімен (ахатты білдіретін) туыс болуы мүмкін. Мидраш Рабба (Сандар 2:7) бұл зергерлік тастың сұр түсті болғанын айтады. Ғалымдардың арасында осы тастың қайсысы екеніне қатысты нақтылық жоқ. Кескен кезде мысық көзіне ұқсайтын, жылтыраған халцедон кварцының бір түрі. Яшфе (יָשְׁפֵה = масорет мәтінінде) / Яспис (Септуагинта мен Иосиф). Яшфе мен яспис жаспирге ұқсас болғанымен, мағыналары толық сәйкес келмейді; жаспир көбінесе қызыл түсті болса, гректер яспис деп атаған минерал әдетте терең жасыл түсті (жаспирдің ең бағалы түрі) болған, және ғалымдар бұл түс яшфеге қатысты болуы мүмкін деп санайды. Бір пікір бойынша, бұл зергерлік тас кадходпен бірдей, Бар Али оны аль каркахан = الكركھن (Багдад ониксі) деп сипаттаған, «оучтарға орнату үшін [кішірек] тастарды кесуге жарамды асыл тас». Алайда, раввин Саадия Гаон өзінің еврей-араб тіліне аудармасында «Ишая» кітабында кадходты қымбат тастың қызыл түрі – карканд деп аударған. Иосиф Септуагинттің бір нұсқасынан үзінді келтіріп, оны берил деп атаған. Сандар 2:7 бойынша, тас түрлі түсті болған, яғни яшфеде барлық түстердің үйлесімі кездесетін.