Кіріспе

Птолемейлік Мысырдың 4-ші фараоны (б.з.д. 221–204 жж.)
Птолемей IV – Птолемей III және Береника II-нің ұлы болған. Оның таққа отыруы Птолемейлік патшалық отбасын кең ауқымды тазартумен бірге жүрді, бұл мемлекеттік басқаруды көбінесе оның сарайдағы кеңесшілері Сосибий мен Агатоклдың қолына жүктеді. Оның билігі Селевкид империясымен болған Төртінші Сирия соғысымен (б.з.д. 219–217 жж.) ерекшеленді, ол Рафия шайқасындағы Птолемейдің шешуші жеңісімен аяқталды – бүкіл эллинистік дәуірдегі ең ірі шайқастардың бірі. Оның билігінің соңғы жылдары елдің оңтүстік бөлігі Хугронафор атты көтерілісшіл фараонға қарады. Птолемей IV 204 ж.б.д. күңкіреулі жағдайда қайтыс болды, ал оның орнына оның жас ұлы Птолемей V Эпифан Сосибий мен Агатоклтың регенттігімен келді. Ежелгі дереккөздерде Птолемей IV үкімет, саясат және сыртқы қатынастардан гөрі тұрмысқа, сарай әдептеріне көбірек қызығушылық танытқаны үшін сынға алынды. Птолемей әулетінің құлдырауы көбінесе оның билігімен байланысты.

Түпбасқасы және ерте өмір

Птолемей IV – Птолемей III және оның әйелі Береника II-нің екінші баласы және тұңғыш ұлы. Ол әкесі Мысыр тағына отырғаннан кейін шамамен екі жыл өткен соң дүниеге келді. Птолемей IV-тің үлкен әпкесі Арсиноя III және үш інісі болды: Лысимах (аты нақты белгісіз), Александр және Магас, барлығы б.з.д. 240-шы жылдары туған. Бүкіл отбасы Аэтолия лигасы Термос және Дельфиде орнатқан мүсіндер тобы арқылы еске алынады. Птолемей III билігінде Птолемей патшалығы өркендеп, үшінші Сирия соғысында (б.з.д. 246–241) бәсекелес Селевкид патшалығын шешуші түрде жеңіп, Антигонид Македониясына қарсы материктік Грек оппозициясын қаржыландырып, Жерорта теңізінің шығыс жағалауының дерлік барлық бөлігін бақылауда ұстады. Алайда, осы билік кезеңінде египеттіктердің Птолемей билігіне қарсы алғашқы көтерілісі де болды, ол б.з.д. 245 жылы орын алды. Птолемей III билігінің соңғы жылдарында Грецияда Клеомен соғысы (б.з.д. 229–222) басталды және Птолемейден айтарлықтай қолдау алғанына қарамастан, Спартаның Клеомен III Антигонидтер басқарған коалициядан толық жеңіліске ұшырап, Мысырға қашуға мәжбүр болды.

Билік

222 жылдың қазан және желтоқсан аралығында Птолемей III қайтыс болды, ал Птолемей IV патшалыққа отырды. Жаңа патша жиырма шамасында болды және екі белгілі аристократтың – Сосибиус пен Агатоклдің, Птолемей IV-нің сүйіктісі Агатоклеяның ағасының, күшті ықпалында болды. Птолемей IV таққа отырған соң, Сосибиус оған қарсы тұруға мүмкіндігі бар кез келген адамды жою мақсатымен патшалық отбасын ірі тазартуға ұйымдастырды. Птолемей IV-нің інісі Лысимах сол кезде өлтірілген болуы мүмкін. Оның анасы Береника II кіші ұлы Магасты қолдаған деген күдік болды, ол маңызды әскери қызметтерде болған және әскерде беделді болғандықтан, Магас ваннада қайнаған сумен өлтірілді. Ал Птолемей IV-нің үлкен әпкесі Арсиноя III патшаға жақын болды. Олар б.з.б. 220 жылға дейін үйленді; туысқандардың арасындағы неке Египет патшалық отбасылары, соның ішінде Птолемейлер арасында кең таралған әдет еді.

Төртінші сириялық соғыс (б.з.д.

222 ж.б.д. Антиох III Селевкидтер тағына отырды және ол Селевкидтер билігін қалпына келтіруге және Селевкидтердің үшінші Сирия соғысында жұмылдырған шығындарын жоюға бел буған, сергекті көшбасшы екенін бірден көрсетті. 221 ж.б.д., билікке келгеннен кейін бір жыл өткен соң, Антиох III Сириядағы Птолемейлерге тиесілі аумақтарға шабуыл жасады. Ол аймақтың Птолемейлік әкімі Теодоттан тойтарыс алды және оның Медия сатрабы Молоның көтерілісінен кейін шығысқа қарай жол тартты. 219 ж.б.д. көктемде Антиох III қайтадан шабуылдап, 246 жылдан бері Птолемейлердің бақылауында болған, Селевкидтер әулетінің "ошағы" саналатын Селеукия Пиерияны басып алды. Содан кейін Птолемей сарайында беделсіздікке ұшыраған Теодот Селевкидтер жағына өтіп, өзімен бірге Сирияны және Птолемей флотының көп бөлігін алып келді. Антиох III Тир мен Птолемаис Аке қалаларының қарсылығын қабылдады, бірақ Сидон мен Дораны ұзақ қоршауға алды. Антиох III-нің Сирияны бақылауға алуға жасаған тырабы 219 ж.б.д. жыл соңына дейін жалғасты. Қыс мезгілінің басында ол Птолемей IV-пен келісімге келуге мәжбүр болды. Селеукия Пиерияда бейбіт келіссөздер өтті, бірақ екі тарап та адал ниетпен келісімге келмеген секілді. Антиох Селеукия Пиерияны Птолемейлерге қайтарудан бас тартты, ал Птолемей IV Антиох III-тен Селевкидтер сарайы бүлікші деп санайтын Кіші Азияның де-факто билеушісі Ахеяны келісімнің бір бөлігі ретінде мойындауды талап етті. Бірінші Македония соғысында (215–205 ж.ж.) Македония мен Рим Республикасы арасындағы бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізудегі әрекеттері тиімді болмады. Птолемей IV Грек қалаларының көптеген қалаларына олардың құрметін жеңіп алу үшін үлкен қаржылық көмек көрсетті. Ол Критідегі Гортин қаласының қабырғаларын салуға жауапты болды. Птолемей өзінің жасаған игіліктері үшін Родос және Ороп сияқты түрлі қалаларда ескерткіштермен және құлшылықтармен құрметтелді.

Батыста Птолемей Екінші Пуникалық соғыста (218–201 ж.ж.б.д.) бір-бірімен соғысқан Рим Республикасы мен Карфагенмен достық қарым-қатынас сақтап, бейтараптылық танытты. 210 ж.б.д. ол Римнен аштықтан қиналып жатқан халықты азықтандыруға көмектесу үшін астық сұрап, достық елшілік қабылдады. Птолемейдің бұл өтінішке қалай жауап бергені белгісіз. Өзінің ізашарлары сияқты, Птолемей IV Сиракуза патшалығымен, әсіресе Иеро II патшамен тығыз қарым-қатынас сақтап келді, бірақ 215 ж.б.д. Иеро II-нің немересі Иеронимнің билікке келуі Птолемей IV сақтаған мұқият тепе-теңдікті бұзу қаупін тудырды. Иероним Птолемейлерді Екінші Пуникалық соғысқа Карфаген жағынан тартуға бірнеше рет тырысты. Бұл мәселе 214 ж.б.д. оның өлтірілуімен шешілді.

Қадір-қасиет

Птолемей IV «қырық ауыздық» деп аталатын алып кеме, үлкен галерея және, мүмкін, адам күшімен жасалған ең үлкен кеме салды делінеді. Бұл көрнекті галереяны б.з.д. 3 ғасырында Родостың Калликсен жазған және б.з. 2 ғасырында Афиней цитаталаған. Плутарх та өзінің «Деметриостың өмірі» атты еңбегінде Птолемей Филопатордың осы үлкен кемеге ие болғанын айтады. Бұл деректерге сәйкес, кеме 128 метрлік және 4000 есуші қажет болды. Бұл кеменің сыртқы келбеті мен құрылымы туралы қазіргі ғалымдар көп пікір білдірді. Лайонель Кассон бұл кеменің катамаран болғанын болжайды. Жалпы алғанда, тессараконтер әскери емес, демалыс қайығы ретінде пайдаланылған. Полибий Птолемей IV-тің замандасы болған жоқ; ол өз мәліметін екі бұрынғы, қазір жоғалған еңбектерден алған: Филархтың «Тарихы» және Мегалополис Птолемейінің «Филопатор туралы әңгімелері». Бұл екеуі де Птолемей IV-ті оның зәулімдігі үшін сынаған көрінеді. Алайда, замандастары үшін зәулімдік (триф) патшаның игілік жасауға қабілеті мен ынтасын көрсететін жақсы қасиет ретінде ұсынылған. Мүмкін, сақталған деректер осы жақсы қасиетті насихаттап, оны теріс бағалауға айналдырған шығар.

Неке және балалылық

Птолемей IV өз қарындасы Арсиноя III-ге үйленді. Олардың жалғыз ұлы Птолемей V б.з.б. 210 жылы туған. Птолемей IV-тің шамамен б.з.б. 210 жылдың соңында сүйіктісі Агатоклеядан қысқа ғұмырлы заңсыз ұлы болған деген пікір бар. Дегенмен, географ Страбон жазған мәтінге сүйенсек, бұл баланың ішінде Птолемей V болған болуы мүмкін деген ұсыныс бар.