Кіріспе

Марксистік идея
Ұлы серпіліс және бесжылдық жоспарлардың артындағы нақты теориялық негіздемелер.

Өндірістік күштер, өнімділік күштер немесе өндіріс күштері (немісше: Produktivkräfte) – марксизм мен тарихи материализмнің орталық идеясы. Карл Маркс пен Фридрих Энгельстің саяси экономикаға жасаған сынды еңбек құралдарының (құралдар, машиналар, жер, инфрақұрылым және т.б.) адам еңбек күшімен үйлесімдесуін көрсетеді. Маркс пен Энгельс бұл тұжырымды Адам Смиттың "еңбектің өнімділік күштері" туралы айтуынан алған болуы мүмкін (мысалы, "Халықтардың байлығы" (1776) кітабының 8-тарауы), алайда неміс саяси экономисі Фридрих Лист "Саяси экономиканың ұлттық жүйесі" (1841) еңбегінде де "өнімділік күштер" ұғымын атаған. Бұл тұжырымға өндіріс процесінде адамдар қолданатын барлық күштер кіреді (дене мен ми, құралдар мен техника, материалдар, ресурстар, жұмысшылардың ынтымақтастығының сапасы және жабдықтар), соның ішінде өндіріс үшін техникалық тұрғыдан қажетті басқару және инженерлік функциялар (әлеуметтік бақылау функцияларынан өзгеше). Адам білімі де өнімділік күші бола алады. Өндірістік күштер, әлеуметтік және техникалық өндіріс қатынастарымен бірге, өндірістің тарихи ерекшелігін құрайды.

Еңбек

Карл Маркс еңбек құралдары, аздаған ерекшеліктерді қоспағанда, тірі адам еңбегімен жұмыс істемесе, күтпесе және сақталмаса, өндірістік күш емес екенін атап көрсетті. Тірі адам еңбегі қолданылмаған жағдайда олардың физикалық жағдайы мен құны нашарлайды, құнсызданады немесе жойылады (мысалы, қараусыз қалған қала немесе ереуіл салдарынан капиталтың құнсыздануы). Капиталдың өзі, өндіріс факторларының бірі ретінде, капиталистік қоғамда еңбекке тәуелсіз, "өз өмірі бар" субъект ретінде қарастырылады, яғни өзіндік өндірістік күш ретінде. Шындығында, Маркс "капитал қатынасы" деп атағанының мәнін "капитал еңбекті сатып алады" дегенмен түйіндейді, яғни меншік құқығының күші арқылы адам энергиясы мен еңбек уақытын бағындыру, соның салдарынан жансыз "заттардың" адамдар үстінен тәуелсіз билік жүргізуі. Алайда, капиталдың күшінің түпкілікті түрде адамдардың ынтымақтастығына байланысты екендігі көзден таса қалады. Ынтымақтастықтың өндірістік күші капиталдың өндірістік күші ретінде қарастырылады, себебі капитал адамдарды күштеп ұйымдастырады, ал емес адамдар капиталды ұйымдастырады. Маркс мұны жоғары деңгейдегі айналдыру (реификацияция) деп санады. Британдық классикалық экономикадан өзгеше, марксистік экономика қаржы капиталын өндіріс факторлары немесе өндіріс күштері емес, өндіріс қатынастарының құрамына жатқызады ("зат емес, бірақ заттар арқылы құрылған адамдар арасындағы әлеуметтік қатынас").

Құрғынды күштер

Маркс пен Энгельс адамзат тарихында өндірістік күштердің үздірімсіз өсіп келе жатқанына сенбеді. Олардың пікірінше, өндірістік күштердің дамуы әлеуметтік қайшылықтармен ерекшеленді. Кейбір өндірістік күштер басқаларын жойды, кейде өндірістік технологиялар жоғалып немесе қиратылды, ал кейде өндірістік күштер құрылысқа қарсы күшке айналуы мүмкін.

Технологияны қайта құру

Басқа түсіндірмелер, кейде постмодернизм мен тауар фетишизмінің ықпалымен, керісінше, техниканы өндірушілерден бөлу арқылы және технологияға автономды күш ретінде адамдық қабілеттерді жалған жатқызу арқылы технологияның күштерін нығайтуға баса назар аударады. Бұл, адам бақылауынан тыс және адам таңдауына бағынбайтын, сөзсіз және тоқтатылмас технологиялық прогресс көрінісін тудырады. Бұдан әрі, бұл адамдар жасаған әлеуметтік құрылымдарды заңды және табиғи деп қарауға әкеліп соқтырады, олар техникалық тұрғыдан қажеттілік ретінде ұсынылады. Мұндағы қателік, адамдар арасындағы әлеуметтік қатынастардың, адам мен заттар арасындағы техникалық қатынастармен және заттар арасындағы объектілік қатынастармен шатастырылып, біріктірілуіне байланысты сияқты. Алайда, бұл қателік жалпы нарықтың жұмыс істеуі мен коммерцияландыру процесінің спонтанды нәтижесі деп есептеледі.

Өнімділік

Маркстің өндірістік күштер туралы ұғымы экономикадағы өнімділіктің мәні мен өлшемі туралы пікірталасқа да қатысты. Қазіргі заманғы экономика өнімділікті өндіріс факторларының шекті өнімі тұрғысынан қарастырады. Маркс капиталистік өндіріс тәсілінде өнімділікті өндірістік әлеуметтік және техникалық қатынастар, капиталдың органикалық құрамы және құндылық өнімі тұжырымдары арқылы теориялық тұрғыдан қарастырады. Ол өнімділікке толығымен бейтарап көзқарас болуы мүмкін емес екенін айтады; өнімділіктің анықталуы адамдардың құндылықтары мен мүдделеріне байланысты. Сондықтан, әртүрлі әлеуметтік топтар өмірлік жағдайларын көрсететін өнімділік туралы әртүрлі түсініктерге ие, бұл өнімді және өнімсіз еңбек туралы әртүрлі ұғымдарға әкеледі.

Қытайлық контекст

1984 жылы Дэн Сяопин "социалистік кезеңнің басты міндеті – өндіріс күштерін дамыту" деп жариялады. Дэн үшін "елдің күшті және гүлденуі, тұрмыстың жақсаруы тек өндіріс күштерін үздіксіз дамыту арқылы ғана мүмкін". Дэн Сяопин 1988 жылы ғылым мен техниканы басты өндіріс күші деп атады. Бұл идея Дэн Сяопин теориясына енгізілді.