716-757 жылдардағы Мерсия патшасы Этельбальд

Кіріспе

VIII ғасырдағы Мерсия патшасы

Этельбальд (сондай-ақ Этельбальд немесе Этельбальд деп те жазылады; 757 жылы қайтыс болды) – 716 жылдан 757 жылы қаза тапқанға дейін қазіргі Англияның орталық аймағындағы Мерсия патшасы болды. Этельбальд Альвеоның ұлы, демек, Эова патшасының немересі еді. Этельбальд өзінің туысы Сеолред патшаның қайтысынан кейін таққа отырды, ол оны бұрын қуғынға түсірген болатын. Оның ұзақ билігі кезінде Мерсия англосаксондардың үстемдік құратын патшалығына айналды және шамамен 628 мен 675 жылдар аралығында Мерсия патшалары Пенда мен Вулфхердің күшті билігінде болғандай беделді мәртебесін қайта қалпына келтірді. Этельбальд таққа отырғанда, Уэссекс және Кент патшалықтары күшті патшалармен басқарылды, бірақ он бес жыл ішінде замандас хронист Беда Этельбальдты Хамбер сағасының оңтүстігіндегі бүкіл Англияны билеген деп сипаттады. Англосаксон жылнамасы Этельбальдты «Британияның билеушісі» – bretwalda деп тізімдемеген, бірақ мұның себебі жылнаманың Батыс саксондық тегі болуы мүмкін. Әйгілі Бонифаций шамамен 745 жылы Этельбальдқа оның түрлі жамандықтары мен дінсіздігі үшін айып таққан хат жолдады. Содан кейін Кловешо соборы және 749 жылы Гумлиде Этельбальд шығарған жарлық – шіркеуді кейбір міндеттемелерден босатты, бұл Бонифацийдің хатына жауап болған болуы мүмкін. Этельбальд 757 жылы өз қауіпсіздік қызметкерлерінің қолынан қаза тапты. Оның орнына қысқа мерзімге Бейорнред келді, оның туралы көп мәлімет жоқ, бірақ бір жыл ішінде Этельбальдтың туысы Эанвульфтің немересі Оффа, мүмкін, қысқаша азаматтық соғыстан кейін таққа отырды. Оффа билігінде Мерсия өзінің ең гүлденген және ықпалды кезеңіне енді.

Ерте өмір және билікке кіру

Этельбальд Мерция патшалық әулетінен тегін алып, бірақ оның әкесі Альвео ешқашан патша болған жоқ. Альвеоның әкесі Эова болған, ол ағасы Пендамен біраз уақытқа дейін тақты бөліскен болуы мүмкін. Англо-саксон жылнамасы Эова туралы ештеңе айтпайды, бірақ Пенданың билеу мерзімін 626 жылдан 656 жылға дейін, Пенда Винваэд шайқасында қаза тапқанға дейін отыз жыл деп көрсетеді. Кейінгі екі дереккөз де Эованың патша екенін көрсетеді: Historia Brittonum және Annales Cambriae. "Камбрия жылнамалары" Эованың 644 жылы Мазерфилд шайқасында қаза тапқанын көрсетеді, онда Пенда Нортумбрияның Освальдты жеңген еді. Пенданың билеуі туралы мәліметтер аз, сондықтан Эова Пендаға бағынышты патша ма, әлде Эова мен Пенда Мерцияны бөлісіп билеген бе, деген сұрақтар туындайды. Егер олар мемлекетті бөліскен болса, Эова солтүстік Мерцияны билеген болуы мүмкін, себебі Пенданың ұлы Пеада кейіннен 656 жылы Мерцияны жеңіп, Пенданы өлтірген Нортумбриялық Освиудың қолдауымен оңтүстік Мерцияның патшасы болып тағайындалды. Эова Мазерфилд шайқасында Пендаға қарсы күрескен болуы мүмкін. Этельбальдтың жастық шағында Пенда әулеті Мерцияны биледі; Цеолред, Пенданың немересі және Этельбальдтың екінші туысы, 709 жылдан 716 жылға дейін Мерция патшасы болды. Феликстің "Гутлак өмірі" атты ертедегі еңбегінде Цеолред Этельбальдты елден қуғандығы айтылады. Гутлак – Мерциялық ақсүйек, ол зорлық-зомбылық жолын тастап, алдымен Рептон аббаттығында монах, кейін Шығыс Англияның батпақты жерлеріндегі Кроулендтегі обада шөлгеші болып өмір сүрді. Этельбальдтың елден қуылған кезінде ол және оның серіктері де осы аймақтағы батпақты жерлерге тығылды және Гутлақтың қабылдауына барды. Гутлақтың басқа да қонақтарының арасында Личфилд епископы Хедд, ықпалды Мерсиялық кісі де болды, және Гутлақтың қолдауы Этельбальдқа таққа отыру үшін саяси тұрғыдан тиімді болған болуы мүмкін. Гутлак қайтыс болғаннан кейін Этельбальд түсінде Гутлақтың оған ұлылықты болжайтынын көрді, ал Этельбальд кейіннен Гутлақтың құрметіне ғибадатхана салдырды, патша болғаннан кейін. Цеолред той кезінде ұстамаға шалдығып қайтыс болғанда, Этельбальд Мерцияға оралып, билеуші болды. Мүмкін, Цеолвальд есімді патша, шамасы Цеолредтің інісі, Цеолред пен Этельбальдтың арасында қысқа уақыт билік еткен. Этельбальдтың таққа отыруы Пенда әулетінің тамырын жойды; Этельбальдтың билеуінен кейін, қысқа ғана үзілістен соң, Эованың басқа ұрпағы Оффа билік құрды. Оның ағасы ретінде Хёрдберт есімді елдёрмен таныстырылады.

Æthelbald came of the Mercian royal line, although his father, Alweo, was never king. Alweo's father was Eowa, who may have shared the throne for some time with his brother, Penda. The Anglo Saxon Chronicle does not mention Eowa; though it does date Penda's reign as the thirty years from 626 to 656, when Penda was killed at the battle of the Winwaed. Two later sources also name Eowa as king: the Historia Brittonum and the Annales Cambriae. The Annales Cambriae is the source for Eowa's death in 644 at the battle of Maserfield, where Penda defeated Oswald of Northumbria. Details on Penda's reign are scarce, and it is a matter for speculation whether Eowa was an underking, owing allegiance to Penda, or if instead Eowa and Penda had divided Mercia between them. If they did divide the kingdom, it is likely that Eowa ruled northern Mercia, as Penda's son Peada was established later as the king of southern Mercia by the Northumbrian Oswiu, who defeated the Mercians and killed Penda in 656. It is possible that Eowa fought against Penda at Maserfield. During Æthelbald's youth, Penda's dynasty ruled Mercia; Ceolred, a grandson of Penda and therefore a second cousin of Æthelbald, was king of Mercia from 709 to 716. An early source, Felix's Life of Saint Guthlac, reveals that it was Ceolred who drove Æthelbald into exile. Guthlac was a Mercian nobleman who abandoned a career of violence to become first a monk at Repton Abbey, and later a hermit living in a barrow at Crowland, in the East Anglian fens. During Æthelbald's exile he and his men also took refuge in the Fens in the area, and visited Guthlac. Other visitors of Guthlac's included Bishop Haedde of Lichfield, an influential Mercian, and it may be that Guthlac's support was politically useful to Æthelbald in gaining the throne. After Guthlac's death, Æthelbald had a dream in which Guthlac prophesied greatness for him, and Æthelbald later rewarded Guthlac with a shrine when he had become king. When Ceolred died of a fit at a banquet, Æthelbald returned to Mercia and became ruler. It is possible that a king named Ceolwald, perhaps a brother of Ceolred, reigned for a short while between Ceolred and Æthelbald. Æthelbald's accession ended Penda's line of descent; Æthelbald's reign was followed, after a brief interval, by that of Offa, another descendant of Eowa. a leading ealdorman named Heardberht is recorded as his brother.

Мерция үстемдігі

Этельбальдтың билігі Мерция билігінің қайта өркендеуіне әкелді, бұл билік сегізінші ғасырдың соңына дейін жалғасты. Этельбальдтың орнын бір жылдан кем уақыттан кейін басқарған Бейорнрадтың қысқа билігін есептемегенде, Мерсияны сексен жыл бойы ең күшті англосаксон патшаларының екеуі – Этельбальд пен Оффа басқарды. Бұл ұзақ билік сол кезде ерекше жағдай еді; сол кезеңде Нортумбрияда он бір патша билік етті, олардың көпшілігі зорлық-зомбылықпен қаза тапты. 731 жылы Этельбальд Гумбер өзенінен оңтүстікке қарайғы ағылшын жерлерінің бәрін өзінің үстемдігіне алды. Этельбальд пен оған тәуелді патшалар арасындағы қарым-қатынас туралы тікелей дәлелдер аз. Жер беру туралы жарғыда патшаның және оның үстемдігіндегі билеушінің есімдері куәгерлер тізіміне енгізілуі мүмкін; мысалы, Измере дипломында мұндай куәгерлер тізімін көруге болады. Бұл жарғыларда патшаларға берілген лақаптар да маңызды болуы мүмкін: патша «субрегулус» немесе «ішкі патша» деп сипатталуы мүмкін. Оңтүстік патшалықтары – Уэссекс және Кентке Этельбальдтың ықпалының қалай дамығанын көрсететін жеткілікті мәлімет сақталған. Этельбальд билікке келген кезде Кент пен Уэссекске күшті патшалар билік етті: Вихред және Ине. 725 жылы Кент патшасы Вихред қайтыс болды, ал Уэссекс патшасы Ине, замандастарының ең беделді билеушілерінің бірі, 726 жылы Римге қажылық сапарға аттанды. Англосаксондық жылнамаға сәйкес, Иненің мұрагері Этельхард сол жылы Освальд есімді елдёрмен шайқасты, ал жылнама Освальдты Уэссекс патшасы Сеулиннің ұрпағы екенін көрсетеді. Этельхард таққа таласуда жеңіске жетті, содан кейін ол Мерция билігіне бағынғанын көрсететін белгілер пайда болды. Демек, Этельбальд 739 жылы Этельхардты және оның інісі Кутредті билікке келтіруге көмектескен болуы мүмкін. Сонымен қатар, 720-ші жылдардың басында Оңтүстік Саксония Батыс Саксонияның үстемдігінен бөлініп кеткені туралы мәліметтер бар, бұл Этельбальдтың аймақтағы ықпалының артуын көрсетеді, бірақ бұл Батыс Саксонияның бақылауын әлсіреткен Мерция емес, Кенттің ықпалы болуы мүмкін. Кентке келетін болсақ, Кенттік жарғылардан Этельбальд Кент шіркеулерінің меценаты болғаны белгілі. Кент жерлерін беруге Этельбальдтың келісімі туралы жарғылық дәлелдер жоқ, ал Кент патшалары Этельберт пен Эадберттің Этельбальдтың келісімісіз жер берген жарғылары сақталған. Мүмкін, Этельбальдтың үстемдігін көрсететін жарғылар сақталмаған болар, бірақ нәтижесінде Кентте Этельбальдтың ықпалының шегі туралы тікелей мәлімет жоқ. Эссекстегі оқиғалар туралы аз мәлімет бар, бірақ осы уақытта Лондон Эссекс емес, Мерция патшалығына қосылды. Этельбальдтың үш алдыңғысы – Этельред, Коенред және Сеолред – әрқайсысы Шығыс Саксонияның Твикенхемді Лондон епископы Вальдереге берген жарғысын бекіткен. Кенттік жарғылардан Этельбальдтың Лондонды бақылағаны белгілі, ал Этельбальдтың кезінен бастап Мерция бақылауына көшу толыққандай аяқталған сияқты; Оффаның ерте жарғысында Харроу маңындағы жерлер берілген, тіпті куәгерлер тізіміне Эссекс патшасы да енбеген. Үш жылдан кейін Кутред пен Этельбальд уэльстермен соғысқандары туралы хабарланған. Бұл Мерцияның Кутредке жүктеген міндеті болуы мүмкін; бұрынғы патшалар осыған ұқсас Пенда мен Вулфхерге, жетінші ғасырдың екі күшті Мерция билеушісіне көмектескен. Этельбальд өліміне дейін Уэссекске билігін қайта орнатқан сияқты, өйткені кейіннен Уэссекс патшасы Цинеульф 757 жылы өзінің билігінің басында Этельбальдтың жарғысына куә болған. 740 жылы пикттер мен Нортумбриялықтар арасындағы соғыс туралы хабарланған. Этельбальд, Оэнгуспен одақтас болған болуы мүмкін,

Æthelbald's reign marked a resurgence of Mercian power, which would last until the end of the eighth century. With the exception of the short reign of Beornrad, who succeeded Æthelbald for less than a year, Mercia was ruled for eighty years by two of the most powerful Anglo Saxon kings, Æthelbald and Offa. These long reigns were unusual at this early date; during the same period eleven kings reigned in Northumbria, many of whom died violent deaths. By 731, Æthelbald had all the English south of the Humber under his overlordship. There is little direct evidence of the relationship between Æthelbald and the kings who were dependent on him. A charter granting land in the territory of one of the subject kings might record the names of the king as well as the overlord on the witness list appended to the grant; such a witness list can be seen on the Ismere Diploma, for example. The titles given to the kings on these charters could also be revealing: a king might be described as a "subregulus", or underking. Enough information survives to suggest the progress of Æthelbald's influence over two of the southern kingdoms, Wessex and Kent. At the start of Æthelbald's reign, both Kent and Wessex were ruled by strong kings; Wihtred and Ine, respectively. Wihtred of Kent died in 725, and Ine of Wessex, one of the most formidable rulers of his day, abdicated in 726 to go on a pilgrimage to Rome. According to the Anglo Saxon Chronicle, Ine's successor, Aethelheard, fought that year with an ealdorman named Oswald, whom the Chronicle provides with a genealogy showing descent from Ceawlin, an early king of Wessex. Aethelheard ultimately succeeded in this struggle for the throne, and there are subsequent indications that he ruled subject to Mercian authority. Hence it may be that Æthelbald helped establish both Aethelheard and his brother, Cuthred, who succeeded Aethelheard in 739. There is also evidence of South Saxon territory breaking away from West Saxon dominance in the early 720s, and this may indicate Æthelbald's increasing influence in the area, though it could have been Kentish, rather than Mercian, influence that was weakening West Saxon control. As for Kent, there is evidence from Kentish charters that shows that Æthelbald was a patron of Kentish churches. There is no charter evidence showing Æthelbald's consent to Kentish land grants, and charters of Aethelberht and Eadberht, both kings of Kent, survive in which they grant land without Æthelbald's consent. It may be that charters showing Æthelbald's overlordship simply do not survive, but the result is that there is no direct evidence of the extent of Æthelbald's influence in Kent. Less is known about events in Essex, but it was at about this time that London became attached to the kingdom of Mercia rather than that of Essex. Three of Æthelbald's predecessors—Æthelred, Coenred, and Ceolred—had each confirmed an East Saxon charter granting Twickenham to Waldhere, the bishop of London. From Kentish charters it is known that Æthelbald was in control of London, and from Æthelbald's time on, the transition to Mercian control appears to be complete; an early charter of Offa's, granting land near Harrow, does not even include the king of Essex on the witness list. Three years later, Cuthred and Æthelbald are described as fighting against the Welsh. This could have been an obligation placed on Cuthred by Mercia; earlier kings had similarly assisted Penda and Wulfhere, two strong seventh century Mercian rulers. Æthelbald seems to have reasserted his authority over the West Saxons by the time of his death, since a later West Saxon king, Cynewulf, is recorded as witnessing a charter of Æthelbald at the very beginning of his reign, in 757. In 740, a war between the Picts and the Northumbrians is reported. Æthelbald, who might have been allied with Óengus,

Атаулары мен кемелері

Бұрынғы Беданың «Англия халқының шіркеу тарихы» деген еңбегінде ол ағылшынның оңтүстік провинцияларын билеген жеті патшаны атап көрсетеді. Кейіннен, Англо-Саксон жылнамасы – осы кезеңдегі тағы бір маңызды дереккөз – осы жеті адамды bretwaldas немесе brytenwaldas деп атайды, бұл атақ «Британияның билеушісі» немесе «Кең билеуші» деп аударылады. Жылнама бұл тізімге тек бір патшаны қосады: тоғызыншы ғасырда билеген Уэссекс патшасы Эгберт. Нәтижесіндегі сегіз bretwaldas тізіміне Мерсияның бірнеше күшті патшалары кірмейді. Мүмкін, жылнама авторы Беданың алғашқы жеті патша тізіміне Эгберттің есімін қосып жазған, Англияда басқа патшалар осындай билікке жетпегенін айтпаған. Жылнама авторы, әрине, Батыс Саксондық болғандықтан, Этельбальд пен Оффа Уэссекс патшалары болмаған соң, оларды аймақтық мақтаныштан ескермеген болуы мүмкін. «Bretwalda» терминінің мағынасы және осы сегіз патшаның билігінің мәні көптеген зерттеушілердің назарында болды. Бір ұсынылған түсіндірме бойынша, Беда Этельбальд билеген кезде жазғандықтан, ол тізімге енгізген алғашқы жеті патша негізінен Хамберден оңтүстікке қарай Англияны билеген Этельбальдтың үлгісі ретінде қарастырылған. Этельбальдтың билігіне немесе кем дегенде оның лауазымдарына қосымша дәлел ретінде 736 жылғы маңызды құжат, қазіргі заманда сақталған (мүмкін түпнұсқа) Исмир дипломы келтіріледі. Ол Этельбальдты «тек мерсиялықтардың ғана емес, сонымен қатар «Оңтүстік ағылшын» деген жалпы атаумен аталатын барлық провинциялардың патшасы» деп сипаттаумен басталады; куәгерлер тізімінде ол одан әрі «Rex Britanniae», «Британия патшасы» деп аталады. Бір тарихшы бұл атақты «ағылшын тіліндегі Bretwalda атағының латын тіліндегі нұсқасы ретінде ғана түсіндірілуі мүмкін сөз тіркесі» деп сипаттады.

Дінмен қарым-қатынас

745–746 жылдары Германиядағы жетекші англосаксон миссионері Бонифаций басқа жеті епископпен бірге Этельбальдқа көптеген күнәлары үшін айыптаған қаһарлы хат жіберді: шіркеу кірісін ұрлау, шіркеудің құқықтарын бұзу, дін қызметкерлерін мәжбүрлеп жұмыс істеу және монахтармен заңсыз қарым-қатынас жасау. Бонифаций алдымен хатты Йорк архиепискобы Экгбертке жіберіп, кез келген қателіктерді түзетуді және дұрыс нәрсені күшейтуді сұрады; сондай-ақ ол Этельбальдтың бұрын сөзін тыңдаған діни қызметкер Херефриттен хатты оқып, патшаға жеке түсіндіруін өтінді. Бонифацийдің хаты Этельбальдтың имандылығы мен садақасын мақтағанымен, оның сын-пікірлері Этельбальд туралы кейінгі пікірге күшті әсер етті. Этельбальд Татуин, Нотельм және Катберт архиепископтарының тағайындалуына ықпал еткен болуы мүмкін, соңғысы, мүмкін, бұрынғы Херефорд епископы болған; іс жүзінде, содан кейін Кловешода кеңес өткізілді (оның орны қазір белгісіз); Этельбальд қатысып, тіпті төрағалық еткен болуы мүмкін. Кеңес шіркеу мен әлем арасындағы қарым-қатынас мәселесімен айналысты және дін қызметкерлерінің көптеген артық әрекеттерін айыптады. Кеңес монахтар мен миряндар арасындағы қарым-қатынасты шектеді және монахтарға дүниелік іс-әрекеттерге рұқсат етілмейтінін шешті: дүниелік істер мен дүниелік әндер, әсіресе «күлкілі әндер» тыйым салынды. Екі жылдан кейін, 749 жылы Гумли синодында Этельбальд шіркеу жерлерін барлық міндеттемелерден босатты, бірақ тринода несититас бөлігі ретінде барлық адамдарға жүктелетін бекіністер мен көпірлер салу міндеттемесінен басқа. Бұл жарғыға тек Мерсия епископтары куә болды, және оның Мерсиядан тыс жерде әсері болмауы мүмкін, бірақ ол Бонифацийдың ықпалымен және Кловешода басталған реформа бағдарламасының бір бөлігі болуы да мүмкін.

Өлім

757 жылы Этельбальд Тамуорт патшалық ордасына жақын, Уорвикширдегі Секкингтонда қаза тапты. Кейінірек Беденің "Шіркеу тарихының" жалғасы бойынша, ол «түні өз қауіпсіздік қызметкерлерімен опасыздықпен өлтірілді», бірақ себебі белгісіз қалды. Оның орнын Беорнрад қысқа мерзімге иеленді. Этельбальд Рептондағы Сент-Уистан шіркеуіндегі, қазірге дейін сақталған криптаға жерленді; бір замандасы оны тозақта көргенін айтады, бұл патшаның барлық елде құрметке ие болмағанын көрсетеді. Сол кездегі монастырь шіркеуі, болжам бойынша, Этельбальдтың бұйрығымен патшалық мазарды орналастыру үшін салынған; онда Вигстан да жерленген. Рептондағы крест осінің бір жағында мінген адамның бейнесі бейнеленген, бұл Этельбальдқа арналған ескерткіш болуы мүмкін. Бұл бейне - тілмеше киім киген, қылыш пен қалқан ұстаған, басына тәж киген адам. Егер бұл Этельбальд болса, онда ол ағылшын монархының ең ертедегі, ірі көлемдегі суреттелген бейнесі болар еді.

Мерсия патшасы Альфред III туралы аңыз

XVI ғасырдағы антиквари Джон Лиланд жазған және ол Белвуар қамалындағы Ратланд графтарының иелігіндегі қазір жоғалған кітаптан алған оқиғаға сәйкес, 730 жылдары Мерсияның Альфред III есімді королі билік құрған. Мерсия патшаларының ешқайсысының аты Альфред болмағандықтан, тіпті үшінші Альфред деген есім де болған емес, егер осы оқиғаның тарихи негізі болса (өзі Лиланд оны мойындамаған), онда ол Этельбальдқа қатысты болуы керек. Аңыз бойынша, Альфред III Грантхэмге жақын жерде орналасқан қамалында Ратланд графтарының тегін сақтайтын Вильям де Альбанакқа қонаққа барған және Вильямның үш сұлу қызына әуес болады. Патша олардың біреуін әйелі ретінде алуды ниеттенген, бірақ Вильям оны осылай ар-намысқа тигізуден гөрі таңдаған қызын өлтірумен қорқытады. Сонда Альфред: «Мен олардың біреуін әйелге алуды ойладым және семіз жамбасы бар Етельдредті таңдадым, және одан Алуред туды, ол алғашқы болып барлық саксондықтарды Англия монархиясын жеңіп алды», – дейді. Осы шараға арналған картина 1778 жылы Рутланд герцогының тапсырысымен салынған, бірақ 1816 жылы өртте жойылды.