Көне Латын Жазуы: Дуэнос Жарнамасы

Кіріспе

Көне латын мәтіні – Дуэнос жазуы б.з.б. 7-5 ғасырлар аралығында жасалған ең ерте белгілі көне латын мәтіндерінің бірі. Ол керносқа – яғни үш дөңгелек құмырадан тұратын және үш саз тіреуішпен біріктірілген ыдысқа жазылған. Оны Генрих Дрессель 1880 жылы Римде, Киринал және Виминал (қазіргі Виа Национале) арасындағы аңғарда тапқан. Кернос Берлиндегі Мемлекеттік мұражайлар жинағында сақталады (инвентаризациялық нөмірі 30894,3). Жазу оңнан солға қарай үш бөлікке бөлініп, сөздерді ажырату үшін бос орынсыз жазылған. Кейбір әріптерді ажырату қиын болғандықтан, оларды контекст арқылы әрқашан анықтау мүмкін емес, сондықтан аудару қиынға соғады. Бос орындардың жоқтығы әріптерді тиісті сөздерге бөлуде қосымша қиындық тудырады.

Эпиграфтық жазба

Жазу (CIL I 2nd 2, 4) қара қоңыр bucchero ыдыстарынан жасалған үш вазаның қабырғасы бойымен қашалған, олар қысқа цилиндрлі білеулермен бір-біріне қосылған. Ол оңнан солға қарай, шамамен бір жарым айналыммен төмен спираль бойынша жазылған. Мәтін жазықтан қараған оқырман үшін төңкерілген күйде жазылған; Альдо Луиджи Просдоцими мұны жазудың бүйірден емес, жоғарыдан оқуға арналғандығымен түсіндірді. Кейбір әріптер грек әліпбиінің ықпалындағы ежелгі түрінде жазылған. Екі немесе және және үш бөлек бөлімдерде түзету іздері бар, олар бос орындармен бөлінген. Сөздерді бөлетін бос орындар да, тыныс белгілері де жоқ. Алғашқы тыныс белгілері буындық болған. Ол тек б.з.д. 7 ғасырында пайда болғандықтан, жазу одан да ертерек болуы керек. Жазу екі бөлек бөлімнен тұрады, екінші бөлімі «» деген сөзбен басталады. Ол favissa (қасиетті салым) ішінде табылған. Бұл «сөйлейтін жазулар» деп аталатын және архаикалық кезеңде кеңінен қолданылған жазулардың бір түріне жатады. Кейбір ғалымдар бұл заттың сапасы жоғары деп санайды және иесінің жоғары әлеуметтік статусын көрсетеді. Ал басқалары оны қарапайым зат деп есептейді.

Табылған жері

Ваза табылғаннан кейін көп ұзамай Генрих Дрессель ескі заттар сатушысынан сатып алған. Оны 1880 жылы жаңа ашылған Виа Национале көшесінің жанында, Квириналь және Виминаль төбелері арасындағы аңғарда ғимараттың іргетасын қазуға кіріскен жұмысшылар тапқан. Нақтырақ айтқанда, ол Римдегі Сан-Витале шіркеуінің жанында, Квиринальдың оңтүстік беткейінде табылған. Дресселге бұл жерде жерлеу орны болған деген хабар жеткен. Археолог Филиппо Коарелли бұл заттың патша Сервий Туллий құрметіне салынған Фортуна құдайханаларының бірінің, мүмкін Fortuna Publica немесе Citerior деп аталғанының, яғни Римге жақын Квириналь бойындағы ант беру орнына қойылған болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынды. Оның мерекесі сәуірдің тоғызыншы күні (5 сәуірде) қайталанатын. Дегенмен, 11 маусым – бастапқыда Матер Матутаға арналған Матралия мерекесі күні, сонымен қатар Фортуна Вирго күні де болды, ол қыздардың жасөспірім шағынан ересек өмірге және отбасылық өмірге көшуімен байланысты болған. Тағы бір ғалымның пікірінше, табылған жер Трастевереде, бірақ Виминаль мен Квириналь арасындағы аңғардың жанында орналасқан.

Тіл зерттеулерінің жалпы сипаттамасы

Бұл құжаттың ежелдігі бәріне белгілі. Тілдің морфологиясы, фонетикасы және синтаксисінде ежелгі белгілер көрінеді. Q әрпінен кейін u әрпінің жоқтығы, оның Форумдағы циппус жазуынан, сондай-ақ Лапис Нигерден (CIL I 1) гөрі көне екенін көрсетеді.

Бірінші бөлім

Түсіндірудің ыңғайлылығы үшін мәтін әдетте екі бөлімге бөлінеді, біріншісінде алғашқы екі бірлік бар және соңында аяқталады. Екі бөлім синтаксистік және семантикалық тәуелсіздік көрсетеді. Бұл мәтінді түсінуге көптеген әрекеттер жасалды. 1950 жылдары жазу негізінен вазалардың болжамды қызметіне байланысты (және осыған қатысты) түсіндірілді, олар махаббат сүзгісі немесе сұлулық құралдарына арналған ыдыстар ретінде қарастырылды: мәтін иесіне вазаға қатысты мінез-құлқы туралы мазақтап ескертеді немесе ықтимал сатып алушыны қызықтыруға тырысады. Бұл 1980 жылға дейін қолдау тапқан эротикалық түсіндірудің бір түрі. 1960 жылдары Жорж Дюмезил мәтінді түсіндіруде жаңа көзқарас ұсынды. Ол бұрынғы түсіндірмелердің ашылу формуласының салтанаттылығымен ("Iovesat deivos qoi med mitat": "Мені жіберген/жеткізген құдайларға ант беремін") және табылған жерімен үйлеспеуін атап өтті. Дюмезильдің түсіндірмесі: "Егер қыз сізге жақсы болмаса/сізбен оңай қарым-қатынаста болмаса ("nei ted endo cosmis virco sied" = "ne in te (=erga te) comis virgo sit"), біз оны және сізді келісімге келтіруге міндеттіміз ("asted noisi pakari vois"="at sit nobis pacari vobis"). Нысанды беру qoi med mitat сөздерімен білдіріледі. Мәтінде бейнеленген оқиға Рим қоғамында терең тамырланған әдет-ғұрыпты көрсетеді, оны Плаут Менахми сахнасында сипаттаған, онда қыздың тәрбиешісі немесе оның өкілдері ер адамға қатысты мінез-құлқына ресми кепілдік береді. Алайда Дюмезильдің түсіндірмесі тілдік қиындықтарға толы болды. Ол "одан бұрын" деген сөзді мағынасыз немесе жазушының қатесі деп санады, латын тіліндегі ope сөзінің жалғыз мүмкін мағынасы "күшпен" және ол сөзді генетив жағдайында басқарады. Сондықтан басқарушы сөз топ болуы мүмкін: бұл а тематикасының генетиві ережесіне ерекшелік болар еді, ол күткендей аяқталмайды, бұл Дюмезильдің пікірінше архаизм болуы мүмкін. "Біз" деген сөз "сіздерге" (екі тарапқа) татулық орнату билігін білдіреді. Дюмезил nois(i) және vois екі көпше сөзін түсіндіру үшін әр тараптан бірнеше тәрбиешінің қатысуын болжайды. Соңында, аяқталуы қиындықтар тудырады. Ол латын абстрактілік атауларын қалыптастыруда H. Osthoff ұсынғандай, сұйықтықты i-ге ассимиляциялау арқылы архаикалық e-la-дан туындауы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік - эла жұрнағын эла деп түсіндіру, яғни хет тілінде расталған ежелгі бейтарап эльдің әйелдік туындысы ретінде түсіндіру. Бұл жазушының екі қатесін мойындауды білдіреді. Антонино Пальяро бұл сөзді tutela есімінен туындаған сын есім ретінде түсіндірді, ope tuteria, яғни классикалық латын тіліндегі ope tutoria: сөз сол кезде генетивтегі анықтауыш болар еді. Дюмезильдің үлесі және табылған жері зерттеушілерге оның заңдық міндеттеменің белгісі ретінде маңыздылығын зерттеуді жалғастыруға негіз берді. Күш-жігер алғашқы бөлімнің соңғы сегментін түсіндіруге бағытталды.

For the sake of convenience of interpretation, the text is usually divided into two sections, the first one containing the first two units and ending with The two sections show a relative syntactic and semantic independence. Many attempts have been made at deciphering the text. In the 1950s the inscription had been interpreted mainly on the basis of (and in relation to) the supposed function of the vases, considered either as containers for a love philter or of beauty products: the text would then mockingly threaten the owner about his behaviour towards the vase itself or try to attract a potential buyer. This is the so called erotic line of interpretation which found supporters until the 1980s. During the 1960s Georges Dumézil proposed a new line of thought in the interpreting of the text. He remarked the inconsistency of the previous interpretations both with the solemnity of the opening formula ("Iovesat deivos qoi med mitat": 'He swears for the gods who sends /delivers me') and with the site of the find. Dumézil's interpretation was: "If it happens that the girl is not nice to you/ has no easy relationship with you ("nei ted endo cosmis virco sied" = "ne in te (=erga te) comis virgo sit"), we shall have the obligation of bringing her and you into good harmony, accord, agreement ("asted noisi pakari vois"="at sit nobis pacari vobis"). The transmission of the object would be expressed by the words qoi med mitat. The story mirrored in the text would thus depict a custom deeply rooted in Roman society that is described by Plautus in the scene of the Menaechmi in which the tutor of the virgo or his representatives formally give a suretyship about her attitude towards a man. Dumézil's interpretation though was fraught with linguistic problems. Apart from the value of the before , which he considered meaningless or an error of the incisor, the only possible meaning of ope in Latin is 'by the power or force of', and it governs a word in the genitive case. Thence the only governing word could be the group : this would then be an exception to the rule of the genitive of the themes in a, which does not end in as as expected, an archaism perhaps in Dumézil's view. would then denote the means by which the nois(i), 'we', would have the authority of establishing peace between the 'vois' 'you' (the couple) of the main relationship justifying the delivery of the vase. Dumézil thinks of the involvement of more than one tutor for each party in order to explain the two plurals nois(i) and vois. Lastly the ending presents difficulties. It might derive from an archaic e s la as proposed by H. Osthoff in the formation of Latin abstract names with an assimilation of the liquid into an i. Another possibility would be to interpret the suffix ela as e la, i. e. as a female derivation of an ancient neuter el attested in Hittite. This would entail admitting the incisor made two errors. Antonino Pagliaro understood the word as an adjective from noun tutela, ope tuteria, i. e. ope tutoria in classical Latin: the word would thence be an attribute in the ablative. Dumézil's contribution and the location of the find gave researchers grounds to pursue their work of interpretation in the same direction, i. e. of its significance as a token of legal obligation. The efforts have centred on deciphering of the last segment of the first section,
As already mentioned above, the cult of Fortuna Virgo, celebrated on the day of the Matralia, was related to the role of girls who became married women. The passage saw girls as completely passive subjects both during the archaic period and great part of the republican: the matrimonial exchange was conducted, as far as legally relevant profiles were concerned, by the subjects who had potestas on the woman and by the future husband (or he/those who had potestas over him). This is testified by the fact the virgo had no right of pronouncing the nupta verba. The passage which presents the greatest difficulties is the central group of letters in the string Proposed interpretations include: iubet orders for ; futuitioni sexual intercourse for , the cut / or / so that would be the only recognisable Latin word. Dumézil attributes a peculiar semantic value to the syllabic group : a moral instrument that is nothing else than a form of the power the males of a family group (father, tutors) exercised on a girl, i. e. a variant or alteration of the word tutelae, similar to tu(i)tela. Since this interpretation has been proposed no critic has been able to disprove it. Authoritative scholars on the grounds of the lexeme toitesiai have proposed a theonym (Coarelli), a feminine proper name Tuteria (Peruzzi, Bolelli), or even a gentilicium, the gens Titur(n)ia (Simon and Elboj) mentioned by Cicero. In the 1990s, two further contributions have discussed once again the interpretation of the second part of the first grapheme, particularly morpheme toitesiai. Even though doubts have been cast over its correspondence with the technical Roman legal word tutela, Dumézil's intuition of recognising in the destination of the vase a juridical function, namely a matrimonial sponsio, was accepted and taken on. G. Pennisi reconstructs the text as follows: "Iovesat deivos qoi med mitat: nei ted cosmis virgo sied ast ednoisi opetoi pakari vois. Duenos med feced en manom einom duenoi ne med malos tatod". Segment is deciphered recurring to Homeric έεδνα in the meaning of nuptial gifts and the speaking token would be a marriage compact or promise by a young man in love to a girl to whom the vase is presented as a gift. The inscription would thence exhibit an oath structure consisting in an archaic form of coemptio: "Swears for the gods he who buys me": mitat = *emitat (the future bridegroom would be speaking in the third person). Then passing to the second person the compact would be set out in the second line by the offering of the nuptial gifts as a guarantee. The third line would complete the legal formula of the compact (Duenos / ne med malos tatod). Leo Peppe has proposed to interpret the inscription as a primitive form of matrimonial coemptio different from that presented in Gaius, consisting in a cumulative acceptance that included both the legal aspects concerning the transmission of the dotal assets and the religious ones inherent in the matrimonial cults and rites. F. Marco Simon and G. Fontana Elboj (autopsy) confirmed the interpretation of the previous proposals that see in the vase the symbol of a marriage compact. The authors ground their interpretation on the segment instead of They therefore identified a root *o it (composed by prefix *o and lexeme *i , cf. Latin eo) related to classic Latin utor, and suffix esios/a (cf. Valesios of the Lapis Satricanus and Leucesie of the carmen Saliare). The substantive oitesiai would be thus related to the semantic field of utor i. e. the concept of utilitas. Therefore, the text should be divided as: asted noisi; opet otesiai pakari vois. Opet would be an articulatory fusion between the dative opi and conjunction et. The whole text should thus be understood as: Ni erga te virgo comis sit, asted nobis; (iurat) opi et utilitati pangi vois, 'if the girl is not to your taste/agreeable to you, let her go back to us; (he swears) to give you guarantee about your disturb and your interest'. The segment oitesiai could be also understood as utensilium referred to the vase itself as a token of suretyship or usus in the technical legal sense of Roman marriage as a way of providing a guarantee. The last two hypotheses are, however, considered unacceptable by the authors on the grounds that no genitive marker is to be found in the segment oitesiai. The proposed interpretation would find support in its strict analogy with a passage of Terentius's Hecyra (vv. 136–151), in which a story similar to that supposedly recorded on the vase is described. The text would thus be the undertaking of an obligation concerning the eventuality that the girl go back to her family of origin, should she be not liked by the bridegroom (asted endo cosmis virco sied, asted noisi). Even after the last two contributions related above, Sacchi acknowledges that all attempts at interpreting the segment remain conjectural. Dumézil's hypothesis of a protoform of tutela, though attractive and plausible, remains unconfirmed.

Жоғарыда айтылғандай, Матралия күні тойланатын Фортуна Вирго культы үйленген әйелге айналған қыздардың рөлімен байланысты болды. Бұл үзіндіде қыздар архаикалық кезеңде де, республикалық кезеңнің көп бөлігінде де мүлдем пассивті субъектілер ретінде көрінді: некелік алмасу, заңдық тұрғыдан маңызды мәселелерге қатысты, әйелге және болашақ күйеуге (немесе оған potestas болғандарға) potestas болған тұлғалар жүргізді. Бұл туралы қыздың nupta verba-ны айтуға құқығы жоқ екендігі дәлелденген. Ең қиындықты туғызатын үзінді - бұл тізбектегі әріптердің орталық тобы. Ұсынылған түсіндірмелерге мыналар жатады: iubet бұйрық беру үшін; futuitioni жыныстық қатынас үшін, кесу / немесе / сондықтан жалғыз танымал латын сөзі болар еді. Дюмезил силлабикалық топқа ерекше семантикалық құндылық береді: бұл отбасылық топтың еркектері (әке, тәрбиешілер) қызға қолданатын биліктің формасы ғана болатын моральдық құрал, яғни tutela-ға ұқсас tutelae сөзінің нұсқасы немесе өзгеруі. Бұл түсінік ұсынылғаннан бері ешқандай сыншы оны жоққа шығара алмады. Сала бойынша білікті ғалымдар лексема тоитесай негізінде теонимді (Коарелли), әйелдің жеке аты Тутерияны (Перуцци, Болелли) немесе тіпті Цицерон айтқан Титур (Симон және Эльбой) генесін ұсынды. 1990 жылдары тағы екі еңбек бірінші графеманың екінші бөлігінің, әсіресе морфема тоицеясының түсіндірілуін талқылады. Тіпті оның техникалық Римдік құқықтық сөз tutelaмен сәйкестігіне күмән келтірсе де, Дюмезильдің вазаның мақсатына құқықтық функция, атап айтқанда, некелік спонсио тану туралы түсінігі қабылданды және қабылданды. Г. Пенниси мәтінді келесідей қайта құруда: "Iovesat deivos qoi med mitat: nei ted cosmis virgo sied ast ednoisi opetoi pakari vois. Duenos med feced en manom einom duenoi ne med malos tatod". Сегмент Homeric έεδνα сөзіне сүйене отырып, үйлену сыйлықтары мағынасында түсіндірілді, ал сөйлеу белгісі - жас жігіттің сүйікті қызға сыйлық ретінде ұсынған некелік келісімшарты немесе уәдесі. Жазуда ант беру құрылымы бар, ежелгі coemptio нысаны: "Мені сатып алатыны құдайларға ант етеді": mitat = *emitat (келешек күйеу үшінші тұлғада сөйлейді). Екінші тұлғаға өту арқылы келісімшарт екінші жолда үйлену сыйлықтарын ұсыну арқылы белгіленеді. Үшінші жол келісімшарттың заңдық формуласын аяқтайды (Duenos / ne med malos tatod). Лео Пеппе жазуды Гай ұсынғаннан өзгеше, примитивтік некелік coemptio нысаны ретінде түсіндіруді ұсынды, құқықтық аспектілерді қамтитын жиынтық қабылдаудан тұрады. мүліктік активтерді беру және некелік культтар мен рәсімдерге қатысты діни аспектілер. Ф. Марко Симон және Г. Фонтана Эльбой (автопсия) бұрынғы ұсыныстардың вазаны некелік келісімшарттың символы ретінде көретін түсіндірмесін растады. Авторлар өз түсіндірмелерін сегментке негіздейді, оның орнына. Сондықтан олар *o it түбірін анықтады (префикс *o және лексема *i, латын тіліндегі eo-мен салыстырыңыз) және жұрнақ esios/a (Lapis Satricanus-тан Valesios және carmen Saliare-дан Leucesie-мен салыстырыңыз). Субстантив oitesiai осылайша utor семантикалық саласына, яғни utilitas ұғымына байланысты. Сондықтан мәтінді келесідей бөлу керек: asted noisi; opet otesiai pakari vois. Opet - dative opi және қосылыс et арасындағы артикуляциялық бірігіс. Мәтінді келесідей түсіну керек: Ni erga te virgo comis sit, asted nobis; (ант етеді) opi et utilitati pangi vois, 'егер қыз сізге ұнамаса/сізге ыңғайлы болмаса, оны бізге қайтарып беріңіз; (ант етеді) сіздің алапаттығыңыз бен мүддеңіз үшін кепілдік беру'. oitesiai сегментін вазаның өзіне кепілдік беру белгісі ретінде немесе римдік некесіндегі usus түсінігінде қолдануға болады. Алайда, авторлар бұл екі гипотезаны қабылдамайды, себебі oitesiai сегментінде генетивтік маркер табылмады. Ұсынылған түсіндірме Теренцийдің Hecyra өлеңінің (vv. 136–151) бір өлеңімен тығыз аналогияға ие болғандықтан қолдау табады, онда вазада жазылған оқиғаға ұқсас оқиға сипатталған. Мәтін міндеттемелерді қабылдау болар еді...

Некеге байланысты демеу туралы заңдық ескерту

Екінші жолдың түсіндірілімінде әлі де түсініксіз тұстар болса да, мәтінде ант формуласы бар екендігі жалпыға бірдей қабылданды. Архаикалық ант пен оның құқықтық мәні туралы ғалымдар арасында үлкен келісім бар. Сондай-ақ, объектінің діни маңызы болуы мүмкін: діни ритуалдармен сіңген құрал, өйткені антты объектінің қолданылуы заң практикасында мүмкін болған, және бұл лингвистикалық талдаумен расталғандай көрінеді. Анттың архаикалық дәуірде жеке азаматтық құқықтың құралы ретінде кеңінен қолданылуы мүмкін, бірақ бұл мәселе әлі толыққанды талданбаған. Жазуда sponsio диалогының тікелей еске түсіретін бөлігі болмаса да, яғни "spondes tu?" "Spondeo!" сұрақ-жауабына сәйкес, ішкі және сыртқы дәлелдер некелік спонсионың жасалғанын болжауға мүмкіндік береді. Мұндай антты қолдану кейінгі әдебиеттерде де кездеседі. Дюмезилдің пікірінше, объектінің құқықтық функциясы ретінде спонсионың іздерінен басқа, дәлелдеме беру, яғни дәлелдеушілік ұстаным да бар. Сервий Энеидаға түсіндірме бергенде, Лацийде неке тақташалары енгізілгенге дейін тараптар уәде белгілерін (символа) алмастырғанын айтады, оларға некеге келісімдерін және кепілдерді (sponsores) атап көрсеткен. Осы кезеңде гректердің екі жазулы (тесера) қолдануы да белгілі. Спонсио – міндеттемелердің ең көне формаларының бірі, оның діни сипаты және қалыңдықпен байланысы мойындалған. Ежелгі деректерде архаикалық спонсалияның діни сипаты болғаны айтылған. Брент Вайнның бірінші сөйлемдегі сөз бен үшінші сөйлемнің бөлігіне жасаған лингвистикалық талдауы осындай түсіндірмеге қолдау көрсетеді: ол митаттың митаре жиілікті етістігінің түрі болады деп санайды, бұл IE түбірі *meɨ̯-ге байланысты өткен шаққа қатысты есімшеден туындаған. Семантикалық тұрғыдан бұл жиілікті факттивтік деп қарастырылуы керек, содан кейін "алмастыру үшін беруге себеп болу" мағынасын беретін етістікке жетуге болады, демек "беру (алмастыру үшін)". Вайнның бөлікке жасаған талдауы символдар алмасу гипотезасына да сәйкес келеді. Ол, лингвистердің архаикалық кезең үшін қалыпты деп санайтындай, екі тілдегі сөздердің бірдей жазылуына негіздеме жасап, бір сөзді оқшаулауға болады деп санайды. Бұл форма зат есімдік емес, кеңінен расталған құрылым және латын тіліндегі mūnus, mūneris 'міндет, қызмет, ұсыныс' сөзінің тікелей алдындағы *mói̯n es сөзінен туындаған болуы мүмкін. Митат пен [m]einom көрінісі семантикалық байланысты көрсетеді және этимологиялық фигураны құрауы мүмкін. Бұл аллитеративтік форма көне латын тіліндегі donum do тіркесіне ұқсас, donum [m]einom (*déh3 no) үшін болжалданғандай қалыптасқан. *Meinom mito donum do-мен қатар болған, екеуі де ұқсас, бірақ мәдени жағынан ерекше мінез-құлықтарға қатысты, біріншісі, мүмкін, "айырбас/өзара қарым-қатынасты қамтиды". Құжат сұраққа да жауап береді, яғни неке манустың болуымен немесе болмауымен жүргізілген. Дюмезил әйелдің тәуелсіз мәртебесін жоғалтпай неке құру туралы тезисті қолдады (sine capitis deminutio). Соңғы жағдайда, архаикалық дәуірде спонсио тікелей nuptiae-мен байланысты, манустың бастапқы құрылымына тәуелсіз неке формасы болғандығын мойындау керек. Сонда спонсалия заңды тұлғалар некенің құқықтық және экономикалық аспектілеріне қатысты келісімдерді анықтаған жағдай болар еді: қарын, әйелдің болашақ құқықтық мәртебесі, ол бір немесе бірнеше адамның potestas/tutela-сына берілуі мүмкін, әйелдің мәртебесін өзгерту үшін өтемақылар және уәде бұзу үшін кепілдіктер. Геллидің сөзінде айтылғандай, екі қабат болуы мүмкін. Бұл зат неке рәсімінде, қыздың емес, оның қамқоршысының міндеттемесін растайтын құжат ретінде ғибадатханаға қойылған болуы мүмкін. Келісім болашақ күйеу жігіттің құқықтарының заңды кепілі болар еді.

Although there are still obscure points in the interpretation of line two, it is generally accepted that the text contains the formula of an oath. On the archaic oath and its juridical value there is large agreement among scholars. It looks also probable that the object should have a religious implication: an instrument permeated by religious ritualism, as the oath could well be employed in legal practice at the time of the object, as seems supported by linguistic analysis. The usage of the oath in archaic times as an instrument of private civil law could have been widespread, even though the issue has not yet been thoroughly analysed. Even though in the inscription there is no segment directly reminiscent of the dialogic formula of the sponsio, i. e. "spondes tu ? ", "spondeo! ", internal and external evidence allow the assumption of the enactment of a matrimonial sponsio. Such a usage of oaths is attested in later literary sources. Besides the trace of a sponsio as the legal function of the object, Dumézil would also see that of providing a piece evidence, i. e. a probatory attitude. Servius in his commentary to the Aeneid writes that, before the introduction of the matrimonial tablets, in Latium the parties used to exchange tokens of pledge (symbola) on which they stated as a promise that they agreed to the marriage and nominated guarantors (sponsores). To the same time of the regal period is ascribed the introduction of the Greek use of double scriptures, tesserae. The sponsio is one of the most ancient forms of verbal undertaking of obligation and its religious nature is acknowledged, as well as its connection with betrothal. The ancient sources are in agreement that the archaic sponsalia had a religious nature. Brent Vine's study which focuses on the linguistic analysis of the word of the first sentence and of the segment of the third lends support to such an interpretation: he argues that mitat would be a form of a frequentative verb mitare based on a past participle in to of an IE root *meɨ̯, with the meaning of 'exchange'. Semantically this frequentative should be considered factitive, thence arriving at a verb that would mean 'to cause to be given in exchange', hence 'to give (in exchange)'. Vine's analysis of the segment fits the hypothesis of an exchange of symbola equally well. He argues that a word could be isolated on the grounds of the single spelling of geminates which is considered normal by linguists for the archaic period. This he proposes to understand as reflecting a substantivised *méi̯ no , meaning 'something given in exchange, gift' from the same root *mei̯ as in This form would be a no substantive, a widely attested formation and may be presupposed by Latin mūnus, mūneris 'duty, service, office, offering', from immediate antecedent *mói̯ n es The appearance of mitat and [m]einom show a semantic contiguity and may constitute a figura etymologica. This alliterative form would be analogous to the Old Latin phrase donum do, donum being formed exactly in the same way as supposed for [m]einom (*déh3 no ). *Meinom mito would have existed beside donum do, both referring to similar but culturally distinct behaviours, the first one perhaps "specifically involving exchange/reciprocity". The document raises also the question of the kind of the marriage in question, and specifically of whether it was with or without manus. Dumézil supported the thesis of a marriage without loss the independent status of the woman (sine capitis deminutio). In the last case it should be admitted that in archaic times a form of marriage existed in which the sponsio was directly linked to the nuptiae, independently from the initial constitution of the manus. The sponsalia would then be the occasion upon which the legal subjects defined the compacts concerning the juridical and economic aspects of the marriage: the dowry, the future legal status of the woman who could be put under the potestas/tutela of one or more persons, the compensations for a passage of status of the woman and the guarantees for breach of promise. Two strata were perhaps present as testified by the expression more atque iure of Gellius. Then the object in question could well have been deposited in a temple upon the occasion of a marriage ritual as a probatory document of an engagement undertaken not by the girl but by her sponsor. The compact would be also a legal guarantee of the rights of the future bridegroom.

Екінші бөлім

Саккидің пікірінше, құжатты түсіндіру үшін ең маңызды мәселе – лексикалық жұптың мағынасы. Дуэнос атауы көбінесе нысанды жасаған шебердің есімі деп есептелген. Мұндай түсіндіру сөздің екінші кездесуін түсіндіруде қиындықтар тудырады, сондай-ақ түсіндіру мәселесіне де келеді, себебі егер Дуэнос – адамды анықтайтын және оны «жақсы» деп сипаттайтын есім болса, онда «маном» сөзін де «жақсы» мағынасында қолдануды түсіну қиын. «Маномды» manum («қол») деп түсіну оңайырақ: «Дюэнос мені өз қолымен жасады». Сакки Палмер мен Колоннадан кейін бұл жұпты ежелгі дереккөздерде көрсетілгендей, ерекше техникалық, діни және құқықтық мағынаны білдіретіндей түсіндіруді ұсынады. Дуэнос классикалық латынның bonus («жақсы») сөзінен шыққан, бірақ бастапқыда бұл сөздің діни және қасиетті мағынасы болған: ең көне қасиетті формулаларда ол техникалық мағынаға ие болған, ал қайталау эвритмиядан басқа да мағыналарды білдірген. Колонна орта республикадағы optumus duonorum формуласына сілтеме жасайды, бұл жоғарғы топтарға арналған қасиетті мағынасы бар біліктілік формуласы болған. Сәйкестіктер – Капитолийлік Юпитердің Optumus және Maximus эпитеттерінің қарама-қарсылығы, ерте Фалиска Тития жазуы «Eco quton euotenosio titias duenom duenas. Salu[ ]voltene», оны «жақсылардың арасында жақсы» деп түсіндіріледі, Л. Корнелий Сципионның эпитафиясы, б.з.д. 259 жылғы консул, duonoro[m] optumo[m] viro[m], онда дуон сөзінің оптимус сөзімен синонимі емес екені анық көрінеді, ол ops («молшылық») сөзінен шыққан және әртүрлі семантикалық мәнді білдіреді. Колонна сондай-ақ «Кармен Саляреде (Дюэнос құмырасына ұқсас) bonus (дуон) және manus бірге кездеседі, екеуі де бір тұлғаға, құдай Церуске қатысты, бұл олардың синонимдігін жоққа шығарады» деп еске салады. Мәтіндегі сөздің қолданылуын одан әрі түсіндіру үшін Сакки Цицеронның De Legibus II 9, 22: Deorum Manium iura sancta sunto-ның белгілі бір бөлігіне сілтеме жасайды. Мұнда да, жоғарыда аталған екі жағдайда «Маниумның, бастапқыда «жақсылар» дегенді білдіргені (Пауль exc. Festi бойынша) және құрметті (B)onos = Дуэнос, қасиетті өлгендерге қатысты (= divos) арасындағы қарама-қайшылықты байқауға болады». Цицерон мұнда ежелгі заманнан келе жатқан понтификтердің нұсқауымен сақталған сөздік және лексиканың бастапқы даналығын саналы түрде сақтайды. Басқаша айтқанда, dii Manes этикалық мағынада «жақсы» бола бермейді, бірақ понтификтердің нұсқауына сәйкес өлімге бағышталған (leto datos) өлгендер құдайларға (= divos) айналады. Осылайша, дуэнос эпитеті құрметпен берілген, понтификтердің рәсіміне сәйкес дұрыс бағышталған нәрсені білдіреді. Сакки Дуэнос жазуында сөйлеушінің діни заңға сәйкес рәсімді орындап жатқанын, мүмкін жеке consecratio-ны жасап жатқанын айтады: бағыштау формуласы жеке dedicatio dis, құдайларға бағыштау болып табылады. Сондықтан дуэнос эпитетін бастапқы техникалық мағынасында түсіну керек. Мәтінді қалпына келтіру келесідей болуы керек: «Діни заңмен бекітілген тәртіпте әрекет ететін тарап мені жақсы мақсат үшін жасады/бағыштады. Мені де, дінге адал тарапты да зардап етуге немесе алдауға болмайды». Ваза – рәсімді өткізгеннен кейін іс-әрекеттің мазмұнын бағыштайтын, оның «дәлелдеу функциясы мен құраушы элементі» болатын сөйлейтін нысан. Вайн неміс авторларын келтіреді, олар әлі де эротикалық түсіндіруді ұстанады. Олар вазаны әдемілік бұйымдарын сақтауға арналған ыдыс деп санайды және соңғы сөзді «жаман адам мені ұрламасын» деп түсіндіреді. Бұл латынның *stare етістігінің түрі болуы мүмкін, ол өзінің homonymie fâcheuse [көзге көрінбейтін біртектілігі] үшін сақталмады, ол Хетт tāyezzi «ұрлайды», Веда stená stāyú «ұрлық жасаушы» сияқты әдеттегі «тұру» етістігімен бірге. Сакки де, Вайн да Дуэнос жазуының формуласы мен Тибурдан алынған пьедесталдағы жазу (мүмкін, ант еткен мүсін) арасындағы керемет параллельділікті атап өтеді: Вайн мұнда munus мағынасын түсіндіру үшін қолдау табады.

The most relevant issue for the interpretation of the document in Sacchi's view is the meaning the lexical couple The meaning of Duenos has been often considered to be the name of the craftsman who made the object. Such an interpretation meets with the difficulty of how to explain the second occurrence of the word and with the problem of how to interpret , since if Duenos is a name identifying a person and qualifying him as 'good' then it would be difficult to understand the use of manom in the same sense of 'good'. It should be easier to understand manom as manum ('hand'), i. e. reading: "Duenos made me with his own hands". Sacchi, following Palmer and Colonna, proposes to interpret the couple as conveying a specifically technical religious and legal meaning as is testified in ancient sources. Duenos has given classic Latin bonus, 'good', but originally the adjective had certainly religious and sacral implications: in the oldest sacral formulae it had a more technical acception and the repetition had other implications than just eurythmy. Colonna refers to the formula optumus duonorum of the mid republic which was a qualificative formula with sacral implication reserved to the upper classes. Correspondences are the opposition of the epithets Optimus and Maximus of Capitoline Jupiter, the early Faliscan Titia inscription "Eco quton euotenosio titias duenom duenas. Salu[ ]voltene" interpreted as 'good among the good', the epitaph of Lucius Cornelius Scipio, the consul of 259 BC, duonoro[m] optumo[m] viro[m] in which clearly the adjective duonus is not the synonym of optumus, that as derived from ops, plenty, has different semantic connotations. Colonna also reminds that "in the Carmen Saliare (similarly to the Duenos vase) bonus (duonus) and manus occur together, both referred to the same character, the god Cerus, fact that makes their synonymity implausible". In order to further clarify the use of the adjective in the text, Sacchi makes reference also to a well known passage of Cicero's De Legibus II 9, 22: Deorum Manium iura sancta sunto. (B)onos leto datos divos habento Here too as in the above two instances "one can remark the opposition between Manium, that, as shown in Paulus exc. Festi, originally meant 'the good ones' and the qualificative (B)onos = Duenos as referred to the deified dead (= divos). Cicero here relates a pontifical prescription of high antiquity consciously preserving the original wise of expression and lexic". In other words, one could argue that it is not meant that the dii Manes become 'good' in the ethic sense, but rather that the dead consecrated to death according to the pontifical prescriptions (leto datos) do become gods (= divos). The epithet duenos would then design that which has been given in homage, consecrated correctly according to the pontifical ritual. Sacchi opines that in the case of the Duenos inscription the speaker is acting according to the religious legal ritual, presumably enacting a private consecratio: the formula of the dedication is then a case of private dedicatio dis, dedication to the gods. The epithet duenos should therefore be interpreted as used in its original technical sense. The restitution of the text should thus be: "A party acting in the way sanctioned by religious law made/consecrated me for a good end. That no harm/fraud be done to me and to one who is a party (equally) religiously sanctioned by the gods". The vase is a speaking token that after the celebration of the ritual consecrates the content of the action, of which it is "the form in its probatory function and the matter as a constituent element". Vine quotes German authors who still follow the erotic thread of interpretation. They think of the vase as a container for beauty products and interpret the last phrase as 'let no evil person steal me'. " would be a form of a Latin verb *stare that failed to survive for its homonymie fâcheuse [unfortunate homonymy] with the ordinary verb for 'stand, as found in Hittite tāyezzi 'steals', Vedic stená stāyú 'thief'. Both Sacchi and Vine remark the striking parallelism between the formula of the Duenos inscription: and the inscription on a pedestal (probably of a votive statue) from Tibur: Vine finds in it support for his interpreting of as meaning munus.

Космис

Сакки тіл тарихы мен семантикалық тұрғыдан қарастырып, ғылыми әдебиетте дәстүрлі түрде қабылданған бірінші бөлімдегі "cosmis" түсінігін қабылдамайды. Ол бұл терминді күйеу жігіттердің шаштарын әдептеудің ерекше стиліне сілтеме жасайтын "seni crines" деп түсіндіруді ұсынады, бұл түсінік Фесттің мына сөзімен расталады: "Comptus id est ornatus qui apud nos comis: et comae dicuntur capilli cum aliqua cura compositi", "Comptus, яғни әсемделген, біз оны comis дейміз; ал comae – қандай да бір күтіммен жасалған шаш". Жазуда осы сөздің қолданылуы, қыздың үйленуге дайын екендігіне тікелей меңзеу болар еді. Фест бұл әдетті ең көне неке рәсімдерінің бірі деп санайды. "Comis" сөзінің ұқсас қолданысын Геллиус Аргейлер тойындағы flaminica dialis дәстүрін баяндағанда кездестіруге болады.

Ежелгі латын тілінің алғашқы үлгілері

Преенестин фибуласы латын тілінің ең ерте сақталған мысалы деп есептеледі. Лапис Нигер жазуы – Рим монархиясы дәуіріне жататын көне латынның тағы бір мысалы, алайда ғалымдар оның сақталған бөліктеріндегі мәтіннің мағынасын анықтауда қиындықтарға келіп отыр.