Кіріспе

Түрме жүйесін реформалау

Түрме реформасы – түрме ішіндегі жағдайды жақсартуға, жазалау жүйесінің тиімділігін арттыруға немесе бас бостандығынан айыруға балама шараларды енгізуге бағытталған әрекет. Ол сондай-ақ қылмысқа байланысты өміріне әсер еткен адамдардың қайта оңалтылуын қамтамасыз етуге де назар аударады. Түрмелерде қылмыскерлер де, борышкерлер де ұсталған, солардың кейбіреулері әйелдері мен балаларын бірге алып келуге рұқсат алған. Түрме бастығы тұтқындардан тамақ-су, заңдық көмек үшін ақы алып табыс табады және жүйе жалпысымен сыбайлас жемқорлыққа толы болған. Он алтыншы ғасырдағы реформалардың бірі – Лондон қаласындағы Брайдуэллді әйелдер мен балаларға арналған түзеу мекемесі ретінде құру болды. Дәл осы жерде ғана медициналық көмек көрсетілген.

Континенттік елдер

Еуропадағы алғашқы қоғамдық түрме 1297 жылы Флоренцияда салынған Le Stinche болды, ол бірнеше басқа қалаларда да көшірілді. Заманауи қолданыс 1600 жылдан бастап Голландиядағы түрмелік жұмыс үйінен (Расфуи деп аталады) пайда болды. Үйді әдетте ерлі-зайыптылар, «әке» мен «ана» басқарды, көбінесе жұмыс шебері мен тәртіп шебері де болды. Тұтқындар көбінесе уақыттарын тоқыма, тоқу және мата жасаумен өткізді, олардың өнімдері өлшенді және ең төменгі көрсеткіштен асып кеткендерге шағын ақшалай сыйлық берілді, олар осы ақшаға түрме ішіндегі дүкеннен қосымша заттар сатып алатын. Мәжбүрлі еңбек ережесінен тек отбасылары күтімге қабілетсіз және жұмыс үйінде болу үшін ақы төлеген тұтқындар ғана босатылды. 17 ғасырдың соңында ақыл-есі дұрыс емес адамдарға арналған жеке мекемелер, beterhuis деп аталатын, осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін құрылды. Гамбургте 1669 жылы спинхаус ашылды, онда тек аса ірі қылмыскерлер ғана қабылданды. Бұл шығынды мемлекеттік қазына төледі және бұл үлгі 18 ғасырдағы Германияда тарады. Францияда 1748 жылы галереялар жойылғанға дейін галереялық құлдық кеңінен таралды. Содан кейін сотталғандар әскери-теңіз арсеналдарында ауыр жұмыс істеуге жіберілді. Тұтқындау госпиталь генеральдерінен бастау алды, олар көбінесе панаханалар болды, бірақ Парижде көптеген сотталғандарды қамтыды және Француз революциясына дейін сақталды. 18 ғасырда өлім жазасын қолдану және сот азаптаулары азайды, түрмеде қамау жүйесі басымдыққа ие болды, бірақ реформалық қозғалыстар бірден басталды. Көптеген елдер қаржылық тұрғыдан өзін-өзі қамтамасыз ететін мекеме ретінде осы мақсатқа ұмтылды және ұйымды көбінесе кәсіпкерлерге тапсырды, бірақ бұл өз шиеленістерін және зәбір-золымдықтарды тудырды. 19 ғасырдың ортасында бірнеше елде тұтқындарға қай кәсіпке оқуға баруды өзі таңдауға мүмкіндік беру бойынша тәжірибелер жүргізілді. 19 ғасырдың екінші жартысында қылмысты қайталаудың өсуі көптеген криминологтарды «қамау қылмыскерді қоғамға қайта интеграциялауға бағытталған бастапқы идеалды орындамады және орындай алмайды» деген тұжырымға келтірді. Бельгия 1888 жылы бірінші рет қылмыскерлерге шартты жазаны енгізуде бастама көтерді, содан кейін Франция 1891 жылы және келесі бірнеше жылда көптеген басқа елдер де осыны істеді. Шартты түрде босату 1830 жылдары Францияда тәжірибелік негізде енгізілді, 1850 жылы кәмелетке толмағандарға арналған заңдар қабылданды, ал Португалия оны 1861 жылдан бастап ересектерге қатысты қолдана бастады. Францияда 1885 жылы енгізілген шартты түрде босату жүйесі жеке қорғаншылық желісін пайдаланды. 1910 жылғы Халықаралық түрме конгресінде шартты түрде босату бүкіл Еуропа бойынша бекітілді. Осы реформалардың нәтижесінде көптеген еуропалық елдердің түрмедегі тұрғындары 20 ғасырдың бірінші жартысында екі есеге азайды. Бұл үрдіске ерекшелік ретінде Франция мен Италияны атауға болады, онда екі дүниежүзілік соғыс аралығында түрмедегілер саны күрт өсті. Германиядағы Ұлттық Социалистік мемлекет оны өзінің жауларынан арылу үшін маңызды құрал ретінде пайдаланды, өйткені қылмыстық мінез-құлықтың жаңа санаттарының салдарынан қылмыс деңгейі көтерілді. Ресей 1860 жылы дене жазасын жою арқылы қылмыстық және сот жүйесін реформалауды басталды, жаза ретінде қатаң еңбекпен жер аударуды жалғастырды және бұл Иосиф Сталиннің тұсында большевиктердің ерте реформаларына қарамастан қатыгездіктің жаңа деңгейіне дейін жетті. Соғыстан кейінгі реформалар жазаны сотталған қылмыскердің жеке ерекшеліктеріне бейімдеу қажеттігін атап көрсетті. 1965 жылы Швеция жазалаудың институционалды емес баламаларын атап өтетін жаңа қылмыстық кодексті қабылдады, оның ішінде шартты жазалар, бірінші рет қылмыскерлерді сынақтан өткізу және айыппұлдарды кеңінен қолдану. Пробациялық режимді қолдану ұзақ мерзімге сотталған әйелдердің санын күрт төмендетті: Францияда олардың саны 1946 жылы 5231-ден 1980 жылы 1121-ге дейін төмендеді. Пробация Еуропаның көптеген елдеріне тарады, бірақ қадағалау деңгейі әртүрлі. Нидерландыда сынақ кезінде күтім жасаудың басым бөлігін діни және қайырымдылық ұйымдары жүзеге асырады. Голландия үкіметі түзеу қызметкерлеріне көп қаржы жұмсайды, 1959 жылы 4500 тұтқынға 3100 адам бөлді. Алайда, бұл реформаларға қарамастан, 1960 жылдан кейін түрмедегілер саны қайтадан өсе бастады, тіпті қамауға алу саясатына берілмеген елдерде де.

18 ғасыр

XVIII ғасырда британдық әділет жүйесі қылмыс үшін айыппұл салу, ұяттау тірегіне тігу және қамшылау сияқты түрлі шараларды қолданды. 1776 жылға дейін, ұрлық сияқты көптеген қылмыстар үшін өлім жазасына орнына Америка Құрама Штаттарына жер аудару жиі ұсынылды. 1776 жылы түрмелер толып қалғанда, уақытша қамау орындары ретінде ескі желкенді кемелер пайдаланылды, олар кейіннен "қалдықтар" деп аталды. Ең белгілі реформатор – Джон Говард болды. Ол Англия мен Еуропаның жүздеген түрмелерін аралап, Бедфордширдің жоғары шерифі қызметін атқарган кезінен бастап 1777 жылы «Түрмелердің жағдайы» атты еңбегін жариялады. Ол әсіресе, ақталған, бірақ түрме бастығының ақысын төлей алмағандықтан әлі де қамауда отырған тұтқындарды көргенде қатты ойран болды. Ол әрбір тұтқынның әйел қылмыскерлер, ер қылмыскерлер, жас қылмыскерлер және борышкерлер үшін бөлек бөлімдері бар жеке камерада болуын ұсынды. Говардтың есімімен аталатын Қылмыстық реформалар жөніндегі Говард лигасы Джон Говардтың еңбегіне негізделген. Оның ынтасының нәтижесінде қабылданған 1779 жылғы Penitentiary Act (19 Geo. 3 c. 74) заңы жекелеген қамауды, діни оқытуды және еңбек режимін енгізіп, ерлер мен әйелдер үшін екі мемлекеттік түрме құруды ұсынды. Комитеттегі келіспеушіліктер мен Франциямен соғыстардың салдарынан олар ешқашан салынбады, ал түрмелер жергілікті биліктің жауапкершілігінде қалды. Бірақ келесі бірнеше жылда қабылданған басқа шаралар билік өкілдеріне осы реформалардың көпшілігін іске асыруға мүмкіндік берді және 1815 жылы түрме төлемдері жойылды. Элизабет Фрай сияқты квакерлер түрмелердің жағымсыз жағдайын жалғастырып жариялады, сондай-ақ Чарльз Диккенс өзінің «Дэвид Копперфилд» және «Маршалси» туралы «Кішкентай Доррит» романдары арқылы көрсетті. Сэмюэл Ромилли 1806 жылы ұрлық үшін өлім жазасын жоюға қол жеткізді, бірақ оны басқа ұқсас қылмыстар үшін жою бұрын болмаған саяси мәселенің туындауына әкелді. 1816 жылы құрылған Түрме тәртібін жақсарту қоғамы түрмелерді жобалау үшін Паноптиконды және ауыр еңбек құралы ретінде жүгіру дөңгелегін қолдады. 1824 жылға қарай 54 түрме осы тәсілді қабылдады. Роберт Пилдің 1823 жылғы «Жалғалар туралы» заңы (4 Geo. 4 c. 64) елде біркелкілікке қол жеткізуге тырысты, бірақ жергілікті түрмелер 1877 жылғы Түрме заңына (40 және 41 Vict. c. 21) дейін билік өкілдерінің бақылауында болды.

19 ғасыр

Америкалық жекелеген жүйе кейбір реформаторлардың назарын аударды және 1816 жылы Миллбанк түрмесінің, ал 1842 жылы Пенттонвилл түрмесінің салынуына әкелді. Осы кезде Австралияға жер аудару мен кеме-түрмелерді пайдалану тоқтауға жақын болды, ал Джошуа Джебб жылына бір үлкен түрме ашылатын амбициялық түрме салу бағдарламасын іске қосты. Басты принциптер – ауыр қылмыстар үшін оқшаулау және қатаң еңбек, аяқпен айналдырылатын дөңгелектер мен иінтіректерді пайдалану. Дегенмен, 1860 жылдары қылмыстың өсуіне байланысты қоғамдық пікір қылмысқа қарсы шараларды күшейтуді талап етті, бұл жаза мерзімі өткеннен кейін босатылған "қылмыскерлердің толқынынан" туындады деп есептелді. Түрме комиссары, полковник Эдмунд Фредерик дю Кейн басшылығымен құрылған комиссия "қатаң еңбек, нашар тамақ және қатаң төсек" принципін қолданып, көптеген құқық бұзушылықтар үшін ең төменгі жаза мерзімін ұзартты. 1877 жылы ол Дизраэли үкіметін барлық түрмелерді жергілікті биліктен алып тастауға ынталандырды және 1895 жылы міндетті түрде зейнетке шыққанға дейін түрме жүйесіне қатаң бақылау орнатты. Ол сондай-ақ 1970 жылдарға дейін сақталған құпиялылық дәстүрін қалыптастырды, тіпті судьялар мен тергеушілер түрмелердің ішін көре алмады. 1890 жылдары түрмедегі тұрғындардың саны 20 000-нан асты.

1877 1914 жыл

Британдық қылмыстық-атқару жүйесі қатаң жазалаудан түрмеден шыққаннан кейінгі өмірге бейімделу үшін реформалау, білім беру және оқытуға көшті. Бұл реформалар даулы және көп пікір тудырды. 1877–1914 жылдар аралығындағы бірқатар маңызды заңнамалық реформалар қылмыстық-атқару жүйесінде елеулі жақсартуларға мүмкіндік берді. 1877 жылы бұрынғысынан жергілікті басқарылатын түрмелер Ішкі істер министрлігінің Түрме комиссиясы басқаруына алынып, мемлекеттік меншікке берілді. 1898 жылғы Түрме туралы заң (61 және 62 Vict. c. 41) Ішкі істер министріне парламент арқылы саяси процестен өтпей, өз бастамасымен көптеген реформаларды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. 1907 жылғы Қылмыскерлерді сынаққа алу туралы заң (7 Edw. 7. c. 17) түрмедегі тұтқындар санын күрт азайтып, қалыпты өмірге оралу механизмін қамтамасыз ететін жаңа сынаққа алу жүйесін енгізді. 1914 жылғы Қылмыстық әділеттілікті басқару туралы заң (4 және 5 Geo. 5. c. 58) соттарды айыппұл төлемеген адамдарға қамау жазасын тағайындамас бұрын, оларға уақыт беруді міндеттеді. Бұрын ондаған мың тұтқын осы себеппен ғана сотталған болатын. 1908 жылдан бастап Борстал жүйесі жас қылмыскерлерді түзеу мақсатында құрылды, ал 1908 жылғы Балалар туралы заң (8 Edw. 7. c. 67) 14 жасқа дейінгі балаларды түрмеге қамауға тыйым салды және 14-тен 16 жасқа дейінгі балаларға қатысты шектеулер енгізді. Басты реформатор – сэр Эвелин Рэгглз Бриз, Түрме комиссиясының төрағасы.

Уинстон Черчилль

1906-1914 жылдары Либералдық партия үкіметі маңызды реформаларды жүзеге асырды. Басты тұлға – Уинстон Черчилль, ол 1910-1911 жылдары Либералдық ішкі істер министрі қызметін атқарған кезде. Ол 1899 жылы Бур соғысында тұтқынға түсіп, осы арқылы танымал болды. 28 күннен кейін ол қашып құтылды және бұқаралық ақпарат құралдары мен оның өзінің кітабы оны бір түндікте ұлттық батыр етіп көрсетті. Кейін ол былай деп жазды: "Мен өмірімде осы тұтқындықтан артық ештеңені жек көрген емеспін. Сол күндерді еске алғанда, мен тұтқындар мен қамаудағыларға ең шын пейілмен аянып баққанмын". Ішкі істер министрі ретінде ол елдің жазалау жүйесіне жауапты болды. Биограф Пол Аддисонның айтуынша: "20 ғасырдағы басқа да ішкі істер министрлерінен гөрі, Черчилль тұтқындардың адал досы болды. Ол ішкі істер министрлігіне жазалау жүйесінің шамадан тыс қатал екендігіне берік сеніммен келді". Ол түрмеге жіберілетін адамдардың санын азайту, олардың мерзімін қысқарту, түрмедегі өмірді көтерек ету және оңалту мүмкіндігін арттыру үшін жұмыс істеді. Оның реформалары саяси тұрғыдан аса танымал болмаса да, британдық жазалау жүйесіне ұзақ мерзімдік маңызды әсер етті.

Борстал жүйесі

1894-95 жылдары Герберт Гладстонның түрмелер жөніндегі комитеті қылмысқа бейімділіктің жасөспірім шағының ортасынан жиырма жасқа дейін ең жоғары деңгейде екенін көрсетті. Ол орталық үкімет қылмыс жасау мен түрмеге қамау циклын жаңа түзеу мекемесін құру арқылы тоқтату керек деген пікірде болды, бұл мекеме Кенттегі Борстал ауылының атымен аталып, алғашқысы сол ауылда орналасты. Бұл қозғалыс бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Александр Патерсон комиссар болып тағайындалғанда, ол ағылшын жеке мектебінің үлгісінде билікті уәкілдік ету және жеке жауапкершілікті ынталандыру арқылы өркендеді: түрме блогы «үйлер» деп аталып, әр үйдің басшысы болды. Жайма-жай серуендеуге көтермеледі, ешкім қашқан жоқ. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Патерсон қайтыс болғанға дейін түрмедегі адамдар саны төмен деңгейде қалып келді, бірақ содан кейін қозғалыс өзін жаңарта алмады. Борсталдың кейбір элементтері негізгі түрме жүйесіне енді, соның ішінде ашық түрмелер мен үй басшылары (кейіннен губернаторлардың көмекшілері деп аталды), сондай-ақ Борсталдан тәлім алған түрме қызметкерлері өз тәжірибелерін кең ауқымда пайдаланды. Алайда, ХХ ғасырда түрме жүйесі көбінесе Виктория дәуірінде салынған ғимараттарда қалып, олардың сыйымдылығы шамадан асып, оның салдарынан жағдай нашарлады.

Америка Құрама Штаттары

Америкадағы колониялық дәуірде жазалар қатал болды. 1736 жылы Массачусетс штатының ассамблеясы ұрлық жасаған адамды айыппұл төлеуге немесе қамшымен сабауға бұйырды. Екінші рет ұсталған жағдайда үш есе зиян төлеп, мойнына арқан байлап бір сағат бағанада тұруға және содан кейін отыз рет дүре соғылуға тиіс болды. Үшінші рет қылмыс жасаса, оны асып өлтіруге үкім шығарылар еді. Бірақ оның іске асырылуы қиын болды, себебі тиімді полиция жүйесі болмады және судьялар жазаның тым қатал екенін санаса, айыптама қоймайтын. Жергілікті түрмелерде негізінен сотталуын күтіп отырған немесе жазасын өтеуге тиіс адамдар мен қарыздар ұсталатын. Тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген штаттар қылмыстық жазалау заңдарын өзгертті. 1786 жылы Пенсильвания тонау және ұрлық үшін өлім жазасын жойды, ал 1794 жылы оны тек бірінші дәрежелі кісі өлтіру үшін ғана сақтап қалды. Басқа штаттар да осылай істеді және барлық жағдайда қандай балама жазалар қолданылуы керек деген сұраққа түрмеге қамау жауап ретінде қарастырылды. Пенсильвания Уолнат көшесіндегі ескі түрмен мемлекеттік түрмеге айналдырды. Нью-Йорк Гринвич Виллиджде Ньюгейт мемлекеттік түрмесін салды, содан кейін басқа штаттар да одан үлгі алды. Бірақ 1820 жылға қарай заңдық реформаға сенім азайды, себебі заңдық өзгерістер қылмыс деңгейіне ешқандай айқын әсер етпеді және тұтқындар үлкен бөлмелерде алкогольді қоса алғанда, олжаны бөліскен түрмелер бүлікшіл болып, қашып кетуге бейімделді. Осыған жауап ретінде Нью-Йорк Аберн жүйесін жасады, онда тұтқындар жеке-жеке камераларда ұсталып, бірге тамақтанғанда және жұмыс істегенде сөйлеуге тыйым салынды, оны Аберн мемлекеттік түрмесінде және Оссинингтегі Синг-Сингте іске қосты. Бұл реформаның мақсаты оңалту болды: реформаторлар түрме отбасы мен мектеп үшін үлгі болады деді және барлық штаттар осы жоспарды қабылдады (бірақ Пенсильвания тұтқындарды одан да көп бөліп ұстады). Жүйенің атағы кеңінен тарады және АҚШ-қа түрмелерді көруге келгендердің қатарында де Токвиль де болды, ол сапарының нәтижесінде «Америка демократиясы» атты еңбегін жазды. Алайда, 1860 жылдарға қарай түрмелерде адамдар тығырыққа тіреліп, жағдай нашарлады, себебі түрмеде қатаңдық күшейді және тұтқындарды ұстаудың жиі қатыгез әдістері қолданылды, сонымен қатар зорлық-зомбылық қылмыстары үшін ұзақ мерзімге сотталды. Тұтқындардың көп бөлігі жаңадан көшіп келген адамдар еді. 18 штаттың түрмелерін аралап шыққаннан кейін, Енох Вайнс және Теодор Дуайт қазіргі жүйедегі кемшіліктерді сипаттаған және оларды жоюды ұсынған маңызды есеп дайындады. Олардың басты тұжырымы – АҚШ-тағы ешбір мемлекеттік түрме тұтқындарды оңалтуды басты мақсат ретінде қарастырмайтындығы болды. Олар 1870 жылы Цинциннатиде өткен Ұлттық конгресте мақұлданған реформалардың күн тәртібін белгіледі. Бұл идеялар 1876 жылы Нью-Йорктегі Эльмира реформаториясында Зевлон Брокуэй басқаратын тәжірибеге енгізілді. Жобаның негізгі бөлігі – жалпы пәндер мен қабілеті төмендерге кәсіптік оқытуды қамтитын білім беру бағдарламасы болды. Жақсы мінез-құлық танытқан тұтқындар мерзімінен бұрын босатылатын. Бірақ 1890 жылдары Эльмирада жоспарланғаннан екі есе көп тұтқындар болды және олар бағдарлама арналған 16 мен 31 жас аралығындағы алғашқы қылмыскерлер ғана емес еді. Оның әртүрлі штаттарда бірнеше еліктеушілері болғанымен, ол елдегі түрмелердің нашарлауын тоқтатуға көмектеспеді, олар өздерінің қарапайым өмірін жалғастырды. Оңтүстік штаттарда, тұтқындардың 75 пайызын құраған қара нәсілділерге қатысты қатыгез қанаушылық болды, онда штаттар тұтқындарды шынжырмен бұғаулап, құлдардан да жаман қарым-қатынас жасайтын кәсіпкерлерге жалға берді. 1920 жылдары түрмедегі есірткі қолдану да проблемаға айналды. ХХ ғасырдың басында әлеуметтік ауытқудың психиатриялық түсіндірмелері криминология мен саясатты қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1926 жылы 67 түрмеде психиатрлар, ал 45-те психологтар жұмыс істеді. Медицина тілінде қылмыскерлерді «емдеу» үшін қолданылды. Шын мәнінде олардың мінез-құлқының себептері туралы аз мәлімет болды және рецепттер бұрынғы реформа әдістерінен көп айырмашылығы жоқ еді. Пробациялық жүйе енгізілді, бірақ көбінесе шартты жазалаудың баламасы ретінде пайдаланылды, ал тағайындалған пробациялық қызметкерлердің білімі жеткіліксіз болды және олардың істерінің саны бірнеше жүзді құрады, бұл көмек көрсетуді немесе қадағалауды іс жүзінде мүмкін емес етті. Сонымен қатар, олар тағы бір сот процесін өткізбей немесе заңды процедураларды сақтамай пробацияны күштен тоқтатуға құқылы болды. 1913 жылы Томас Мотт Осборн Нью-Йорк түрме жүйесін реформалау комиссиясының төрағасы болып тағайындалды және Абернде 1400 тұтқыдан құралған 49 тұтқыдан тұратын құпия дауыс беру арқылы сайланған Өзара әл-ауқат лигасының құрылуын ұйымдастырды. Ол сондай-ақ Синг-Сингте жолақты форманы алып тастады және ойын-сауық пен киноны енгізді. Осборн 1916 жылы «Қоғам және түрмелер: Жаңа пенологияға қатысты бірнеше ұсыныстар» атты кітабын жариялады, ол түрме реформасы туралы пікірталасқа әсер етті және түрмеде отырған адамдарға қоғамның көзқарасын өзгертуге үлес қосты. Прогрессивтік реформалар 1920 жылдардың соңына қарай «Үлкен үйге» әкелді – кәсіби басқарумен жабдықталған, орташа есеппен 2500 адамға арналған түрмелер, сол кездегі дене жазасының және түрме еңбегінің зорлық-зомбылық формаларын жоюға бағытталған. АҚШ түрме жүйесі 1950 жылдардың басында түрме жағдайларының жеткіліксіздігі, гигиена немесе медициналық көмектің жоқтығы, нашар тағам сапасы және күзетшілердің қатыгездігіне байланысты бірқатар бүліктерге тап болды. Келесі онжылдықта барлық талаптар соттар тарапынан құқық ретінде танылды. Түрмедегі тұтқындардың саны өсті, олардың арасында афроамерикалықтардың үлесі артық болды, 2002 жылы Иллинойс штатында есірткі қылмысы үшін сотталғандардың 90 пайызы афроамерикалықтарды құрады. 2010 жылға қарай АҚШ басқа елдерге қарағанда көбірек тұтқындарды ұстады және халықтың үлесі түрмеде басқа елдерге қарағанда жоғары болды. «Жаппай қамау» қанағаттандырушылық және экономикалық проблемаға айналды, себебі 2,3 миллион американдық тұтқындардың әрқайсысы жылына шамамен 25 000 доллар тұрады. Қайта қылмыс жасау көрсеткіші жоғары болды және 2009–2010 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезінде пайдалы бағдарламалар көбінесе қысқартылды. 2011 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Браун мен Плата ісінде Калифорнияның денсаулық сақтаудың конституциялық талаптар деңгейін қамтамасыз ете алмауына байланысты мыңдаған Калифорния тұтқындарын босату туралы шешім шығарды. 2015 жылы Кох отбасының қоры, ACLU, Американдық прогресс орталығы, Міндетті ең төменгі жазаға қарсы отбасылар, Қоғамдық қауіпсіздік коалициясы және МакАртур қоры АҚШ-та қылмыстық әділеттілікті реформалау мәселесін одан да қатаң қарастыру үшін бірікті. Кохтар мен олардың серіктері негізінен төмен кірісті және аз ұлттық қауымдастықтардан азаматтардың жүйелі түрде қылмыстық жазаға тартылуы мен түрмеге қамалуына қарсы күреседі. Реформаторлар тобы қайта қылмыс жасау деңгейін төмендетуге және оңалған адамдардың жұмыс күшіне қабылдануына кедерес келтіретін кедергілерді азайтуға жұмыс істейді. Олар сондай-ақ құқық қорғау органдарының жеке мүліктің көп бөлігінен айыруына себеп болатын мүлікті тәркілеу тәжірибесін тоқтатуды мақсат етеді. АҚШ-тағы декарцерация реформалық және жоюшылық стратегияларын біріктіреді, «алдыңғы есік» опциялары, мысалы, жазаларды реформалау, қылмыстық қылықтарды қарапайым қылмыстарға дейін төмендету, ауыстыру және психикалық денсаулық сақтауға көмек көрсетуден бастап, «артқы есік» тәсілдеріне дейін, мысалы, шартты түрде босатуды реформалау және қоғамдық бақылау бағдарламаларына ерте босату, зорлықсыз қылмыстар жасаған тұтқындарға амнистия беру және түрмелердің сыйымдылығын шектеу. Реформалар ұлғайып бара жатқан өзгерістерге бағытталған, ал жоюшылық тәсілдер бюджетті қайта бөлуді, түрмелерді жабуды және қамаудың тиімді екенін және қажеттілік екенін күдік тудыратын қалпына келтіру және трансформациялық әділет бағдарламаларын қамтиды. Жоюшылар отбасылық және қоғамдық психикалық денсаулық сақтауға, қолжетімді тұрғын үйге және сапалы білімге инвестиция салуды ұсынады, осылайша түрме қызметкерлерін басқа экономикалық секторлардағы жұмыстарға көшіруге болады.

Теориялық зерттеушілер

Көптеген теоретиктер түрме реформасы тақырыбында жазды және оңалтуға ғылыми, мейірімді және дәлелдерге негізделген көзқарастарды қолдады. Ең танымалдарының бірі – Томас Мотт Осборн, Портсмут теңіз түрмесінің бұрынғы басшысы және Нью-Йорктегі Синг-Синг түрмесінің бұрынғы қадағалаушысы, ол түрмедегі өмірді жақсырақ түсіну үшін өзі қысқа мерзімге тұтқын ретінде өмір сүрді. Осборн басқа да белгілі түрме реформасы теоретиктеріне, мысалы Остин МакКормикке ұстаздық етті. Виктор Фолк Нельсон сияқты түрмедегілер де американ түрме реформасы туралы теориялар мен әдебиетке үлес қосты.

Жазалау, кек алу және жазалау

Бұл "көзге көз, тіске тіс" түрме философиясына негізделген, ол негізінен егер бір адам екінші адамға зиян келтірсе, оған да дәл сондай зиян келтірілуі керек дегенді білдіреді. Мұндағы мақсат – өздеріне, отбасыларына немесе топтарына қарсы қылмыс жасалғанда "құн төлеу" қажеттілігі қанағаттандырылмаған адамдардың жеке басымен іс жүргізуіне, топтық немесе кландық соғыстарға және басқа да әрекеттерге жол бермеу. Дегенмен, әртүрлі "зиянды" қалай бағалау қиын. Мысалы, кісі өлтірген адамды өлім жазасына кесу – "өмірге өмір" принципімен дұрыс деп есептелуі мүмкін. Ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру және әділдікке қол жеткізудің басқа да жолдарының бір кемшілігі – қылмыскерлерді "ұстау" өте қымбатқа түседі. Бұл аргументке қарамастан, өлім жазасы ісі бойынша апелляциялардың көп саны қылмыскерді ұстау құнынан асып кетеді. Алайда, бұл пікірталас қаржылық мәселені екінші орынға қояды. Бұл жағдайда "ұстау" туралы пікір адам құқығын сақтайтын жаза өмір бойына бас бостандығынан айыруды қамтауы тиіс емес деген теорияға негізделген. Яғни, тіпті өлім жазасы да, ешқандай шартты түрде босатусыз өмір бойына түрмеде отырудан моральдық және этикалық жағынан жоғары тұр.

Қорқыту

Қылмыскер "өзіне де, басқаларға да қауіпті" деп есептеледі. Қылмыскерлерді қатаң жағдайларға ұшырату арқылы билік олардың болашақта қылмыстық әрекеттерден аулақ болуына, сондай-ақ басқаларға мұндай әрекеттерден сақтанудың пайдасын көрсетуге үміттенеді. Яғни, жазаның қорқынышы қылмыстың өзінен күтілетін пайда немесе ләззаттан басым түсуі керек. Ескерту моделі жиі "көзге көз" принципінен асып түседі, қылмыстың салдарына қарағанда әлдеқайда қатаң жаза тағайындайды. Бұрын жазалау, қоғамда ұятқа салу және жайсыз жағдайға түсіру, сондай-ақ діни қауымдастықтарда жаза ретінде қолданылған. Азаптау, әсіресе қорқынышты жазалау түрлері (мысалы, асып қою немесе бас кесу), тіпті ұсақ қылмыстар үшін де, ескертудің тағы бір мысалы болып табылады. Ескерту моделінің бір кемшілігі – қылмыскерлер көбінесе уақытқа қатысты қысқа мерзімдік көзқарасқа ие, ал ұзақ мерзімді салдарлар олар үшін маңызсыз. Сонымен қатар, олардың өмірлік жағдайы соншалықты ауыр болуы мүмкін, сондықтан адам құқықтары заңнамасына сәйкес келетін қылмыстық сот жүйесіндегі кез келген емдеу олардың бұрынғы жағдайынан жақсару ретінде қабылданады. Бұрын Еуропалық монахтар психикалық аурулардың қамауда ұсталуына қарсы болған, ал олардың этикалық принциптері Доротея Дикстің психикалық денсаулығына қатысты дұрыс күтімді табу миссиясына зор ықпал еткен.

Оңалту, реформа және түзету

("Реформа" деген сөз мұнда қылмыстық-атқару жүйесінің емес, жеке адамның реформасын білдіреді.) Мақсаты – адамның кемшіліктерін "жасауға келтіру" және оны қоғамның өнімді мүшесі ретінде қайтару. Білім беру, жұмыс дағдыларын игеру, ынтаны кейінге шегу, басқаларға құрметпен қарау және өзіңді-өзің тәрбиелеуге баса назар аударылады. Аз қылмыс жасаған, одан аз зардап шеккен жас қылмыскерлердің реформаға ұшыру ықтималдығы жоғары. "Реформалық мектептер" және "дайындық лагерлері" осы үлгі бойынша құрылады. Бұл модельдің бір кемшілігі – қылмыскерлер қылмыс жасағандықтан ғана қол жеткізе алмайтын жаттығулармен және басқа да игіліктермен марапатталады. 1969 жылдың соңында жабылғанға дейін, сол кезде Мемлекеттік түзеу мекемесі, Филадельфия деп аталған, Шығыс штатының жазалау мекемесі түрмедегі барлық тұтқындарды қатыстыру мақсатымен ерікті топтық терапияның кең ауқымды бағдарламасын құрды. 1967 жылы жоспар басталып, бағдарлама көптеген тұтқындардың ерікті түрде топтық терапияға қатысуымен сәтті болғандай көрінеді. Қызықтысы, топтарды екі терапевт басқарды: біреуі психология немесе әлеуметтік жұмыс бөлімінен, екіншісі түрме күзетшілерінің қатарынан.

Қоғамнан шығарылу

Мұндағы мақсат – қылмыскерлерді әлеуетті құрбандардан алшақтату, осылайша олардың жасауы мүмкін қылмыстар санын азайту. Осы модельге қатысты сын – қылмыскер кеткеннен кейін туындаған "бос орынды" толтыру үшін басқалары жасаған қылмыстардың саны мен ауырлығы артуы мүмкін. Мысалы, есірткі сатушыны түрмеге қамау сол аймақта есірткіге деген сұранысты қанағаттандырмайды, нәтижесінде жаңа немесе бұрынғы есірткі сатушы пайда болып, ол бос орынды толтырады. Бұл жаңа есірткі сатушы бұрын ешқандай қылмысқа қатыспаған болуы мүмкін, немесе бұрынғы есірткі сатушыға қарауыл болып тұру сияқты жеңіл қылмыстар жасаған болуы мүмкін.

Қайтару немесе өтеу

Тұтқындар қоғам алдындағы "қарызын" өтеуге мәжбүр болады. Көптеген түрмелерде еңбекақысы төленбеген немесе аз төленетін жұмыс жиі кездеседі, көбінесе бұл қоғамға пайда келтіреді. Кейбір елдерде түрмелер еңбек лагері ретінде жұмыс істейді. Сыншылардың пікірінше, өтеу моделі үкіметке түрмеге көбірек адамдарды жіберуге экономикалық мүмкіндік береді. Сыбайлас жемқорлық немесе авторитарлық режимдерде, мысалы, Иосиф Сталин басқарған бұрынғы Кеңес Одағында, көптеген азаматтар заңды бұзудың ұсақ-түйек мәселелері үшін мәжбүрлі еңбекке кесілді, себебі үкімет еңбек лагерьлерін табыс көзі ретінде қажет етті. Кішкентай қылмыскерлер үшін түрмеге қарағанда қоғамдық жұмыс көбірек қолданылуда.

Қорғаушылық қызмет

Джон Говард қазір түрме реформасының негізін қалаушысы ретінде кеңінен танылады, ол 1770-ші және 1780-ші жылдары Еуропаның түрмелерін аралап сапар шекті. Сонымен қатар, көрнекті әлеуметтік реформатор Джонас Ханвей "түрмеде жалғыздықта отыру, ешкім сұрамайтын пайдалы еңбекпен және қарапайым тамақтану" идеясын ұсынды. Шындығында, бұл модель Англияда көптеген ондаған жылдар бойы кең таралды.