Кіріспе
Селевкид патшасы Димитрий II (Δημήτριος Β`, Dēmḗtrios B; б.з.д. 125 жылы қайтыс болды), «Жеңімпаз» (Νικάτωρ, Nikátōr) атымен белгілі, Димитрий I Сотердің ұлдарының бірі еді. Оның анасы Лаодикия V болуы мүмкін, оның інісі Антиох VII Сидеттің де анасы осы болған. Димитрий Селевкид империясын екі рет басқарды, осы екі билік арасында Парфиядағы Гирканияда бірнеше жыл тұтқын болды. Алғашқы билігі б.з.д. 145 жылдың қыркүйегінен б.з.д. 138 жылдың шілде/тамызына дейін, ал екінші билігі б.з.д. 129 жылдан өліміне дейін, б.з.д. 125 жылға дейін созылды. Оның інісі Антиох VII екі билік аралығында Селевкид империясын басқарды.
Demetrius II (Δημήτριος Β`, Dēmḗtrios B; died 125 BC), called Nicator (Νικάτωρ, Nikátōr, "Victor"), was one of the sons of Demetrius I Soter. His mother may have been Laodice V, as was the case with his brother Antiochus VII Sidetes. Demetrius ruled the Seleucid Empire for two periods, separated by a number of years of captivity in Hyrcania in Parthia, first from September 145 BC to July/August 138 BC, and again from 129 BC until his death in 125 BC. His brother Antiochus VII ruled the Seleucid Empire in the interim between his two reigns.
Ерте өмір
Кеңес кезінде оның әкесі Димитрий I Селевкидтер тағы үшін Александр Баласпен күресті. Күтпегендей, Балас жеңіске жетті, ал Димитрийдің әкесі, анасы және үлкен ағасы қаза тапты. Жас Димитрий II Критке қашып, онда оның қамқорлары тәрбиеледі.
Александр Баласты жеңу
Шамамен б.з.д. 147 жылы ол Ласфен есімді адам басқарған крит жалдамалы әскерімен Сирияға қайтып келді, ал Александр Балас Киликиядағы көтеріліспен айналысып жатқанда. Б.з.д. 145 жылы Египет патшасы Птолемей VI Филометор әскерімен Сирияға Александр Баласты қолдау үшін жорыққа шықты, бірақ ол көп ұзамай қолдауын Деметрийге ауыстырды, мүмкін, Птолемейлік Сирияны басып алуын ресми түрде бекіту туралы ұсыныс алғаннан кейін. Птолемей қызы Клеопатра Теяны Александртан ажыратып, оны Деметрийге қайтадан үйлендіріп, одақты нығайтты. Біраз уақыттан кейін Антиохия Мысыр әскеріне тәуелді болды және Птолемей VI-ға патшалық тақ ұсынды. Бірақ ол Рим Египет пен Сирияның бірігуіне кешірім жасамаса керек деп ойлап, Деметрийді патша етуді талап етті. Птолемей Димитрий II-ге «жақсылыққа тәрбиеші және жолбасшы» болатынын уәделеді. Ол, әдетте, Деметрийді марионетка патша ретінде пайдалануды көздеген болуы мүмкін. Александр Киликиядан әскерімен оралды, бірақ Птолемей VI мен Деметрий II оның әскерін Оенопар өзеніндегі шайқаста жеңді. Александр содан кейін Арабияға қашып, онда өлтірілді. Птолемей шайқаста жараланып, үш күннен кейін қайтыс болды. Оның қарсыласы да, өзі тағайындаған қорғаушысы да жоқ болғаннан кейін, Деметрий патшалығын басқаруға мүмкіндік алды. 145 жылдың соңына қарай Деметрий II Птолемей әскерін Сириядан қудырып, Селевкид билігін қалпына келтірді, өзінің әскерін Мысыр шекарасына дейін жетектеп барды. Оның қаржылық жағдайы оны әскерлердің жалақысын кесіп, монета құнын төмендетуге итерген сияқты. Деметрий Антиохия қаласын да қатты жазалады, себебі олар Александрға қарсы оның әкесіне қарсы шығып, оған сыйсыздықпен сөйлеген. Ол азаматтарды қарусыздандырды және Ласфен басқарған крит жалдамалылары қарсылық көрсеткендерді, оның ішінде әйелдер мен балаларды өлтірді. Бұл Антиохиялықтардың көтерілісіне әкеп соқты және олар Деметрийді сарайда қоршап алды. Яһуди әскерлері Димитрийдің билігін күшпен қалпына келтіріп, қаланың үлкен бөлігін өртеп жіберді. Бұл қала тұрғындарының оған деген қарсылығын одан да күшейтті.
Диодоттың көтерілісі
Өзінің билігін нығайту үшін Димитрий Александр Баласқа байланысты шенеуніктерді жойды. Осы шенеуніктердің бірі, генерал Диодот Арабияға қашып, Александр Баластың кішкентай ұлын құтқарып алып, оны Антиох VI Дионис патша деп жариялады. Димитрийдің мінез-құлқына ашуланып немесе жалақысының кесілуіне ренжіді деген сылтаумен көптеген сарбаздары Диодотқа қашып кетті. Димитрий шайқаста жеңіліп, Апамея мен Антиохияны Диодотқа жоғалтты. Нумизматикалық деректер Апамеяның 144 жылдың басында, ал Антиохияның 144 жылдың соңында немесе 143 жылдың басында алынғанын көрсетеді. Деметрий астананы қайтарып ала алмады, орнына Селевкия Пиерияда бекінді. Антиох VI 142 немесе 141 жылы қайтыс болды, ал Диодот өзін Трифон деп жариялады. Димитрий Селевкияда, ал Диодот Антиохияда патшалықты бөлісіп биледі. Бастапқыда Диодот яһудилердің басшысы Жонатан Апфусты өз жағына тартты, бірақ бұл қарым-қатынас уақыт өте келе бұзылып, Диодот Жонатанды тұтқынға алып, өлім жазасын орындады. Шебер дипломатия және кең ауқымды еркіндіктер беру арқылы Димитрий II Жонатанның інісі Симон Тассиді жақын одақтас ретінде қолдауға қол жеткізді. Бұл жеңілдіктер кейіннен Хасмоней яһуди мемлекеті толық тәуелсіздікке қол жеткен сәт деп есептелді.
Парфян соғысы және тұтқындық (139130 б.з.д.)
Парфия патшасы Митридат I Димитрий мен Трифон арасындағы қақтығысты пайдаланып, 144 жылы Суза мен Элимайсты, ал 141 жылдың ортасында Месопотамияны басып алды. 139/8 жылы Димитрий осы аумақтарды парфтардан қайтарып алу үшін шығысқа сапар шекті. 140 жылға дейін Персия, Елам және тіпті Бактрияның қарастырылған билеушілері Димитрий II-ге парфтарға қарсы соғысында көмекші әскерлер (көбінесе парсылар мен вавилондықтар) жіберді. Ол бастапқыда сәттілікке жетті, бірақ Иран тауларында жеңіліп, б.з.д. 138 жылдың шілдесі немесе тамызында тұтқынға алынды. Осылайша парфтардың Месопотамиядағы билігі қайта бекітілді. Сирияда Трифон қысқа мерзімге Селевкидтердің қалған аумақтарының даусыз билеушісі болды, бірақ Селевкидтер әулетінің билігі Димитрийдің кіші інісі Антиох VII Сидеттес арқылы қайта орнатылды, ол Клеопатра Теяға үйленді. Митридат патша Димитрий II-ді тірі қалдырып, тіпті оны парфяндық Родогуна есімді ханшайымға үйлендіріп, одан балалары болды. Димитрий екі рет Каспий теңізінің жағалауындағы Гирканиядағы жер аударылудан қашуға тырысты, бір рет досы Каллимандрдың көмегімен, ол патшаны құтқару үшін бар күшін жұмсады: ол Бабилон және Парфия арқылы жасырын сапар шекті. Екеуі де тұтқынға алынғанда, парфян патшасы Каллимандрды жазаламады, керісінше Димитрийге адалдығы үшін марапаттады. Димитрий екінші рет қашуға тырысқанда, Митридат оны сөзсіз қорлады, оған алтын ойыншықтар жиынтығын сыйға тартты, осылайша Димитрий II-нің тынышсыз бала екенін және ойыншықтарға мұқтаж екенін білдірді. Алайда, парфтар Димитрий II-ге саяси себептермен мейірімділікпен қарады. Б.з.д. 130 жылы Антиох Сидеттес Парфияға қарсы жорыққа шығуға жеткілікті сенімді болды және маңызды алғашқы жеңістерге қол жеткізді. Содан кейін Фраат II өзінің ойынша күшті қадам жасады: ол Димитрийді босатты, екі бауыр азамат соғысын бастайды деп үміттенді. Алайда, Сидеттес ағасы босатылғаннан кейін көп ұзамай жеңіліп, оны ешқашан кездестірген жоқ. Фраат II Димитрийді қуу үшін адамдарды жіберді, бірақ ол Сирияға қауіпсіз оралып, тағын және патшайымын қайтарып алды.
Екінші билік (130125 б.з.д.)
Дегенмен, Селевкидтер мемлекеті бұрынғы шаhратына көлеңке ғана болды, сондай-ақ Димитрийге билік жүргізу қиынға соқты. Оның бірінші әйелі Клеопатра Тея қайтып келген күйеуіне деген жек көрушілік танытты. Ол, әлдебір, өзінің жеңілісінің артық болуынан және империяның құлдырауына байланысты жалпы наразылықтан, сондай-ақ Парфияға жіберілген көптеген селевкидтік әскерлер мен отбасы мүшелерінің қаза болуына реніштен танымал болмады. Деметрийдің сәтіне орай, Фраат II-ге шығыстан сак көшпелілерінің шабуылы болды. Парфтар тұтқынға алынған гректерді сактарға қарсы пайдалануға тырысты, бірақ олар көбінесе дезертирлік жасады, ал Фраат шайқаста қаза тапты. Парфияның келесі патшасы Артабан да қысқа және қанаулы билік етті, ол Парфияның батысына емес, шығысына соғыс жүргізді. Бұл Селевкидтер мемлекетіне парфяндық қауіптен уақытша демалыс берді. Сол уақытта Птолемей Египетінде патшайым Клеопатра II мен оның бауыры патша Птолемей VIII арасында билік күресі күшейді. Клеопатраға елорда Александриядағы грек әкімшілігі қолдау көрсетсе, Птолемей VIII-ге ауылдық жерлер мен тумасы египеттіктер қолдау көрсетті. Клеопатра II Димитрий II-ге көмек сұраған болуы мүмкін, немесе ол саяхатшылар мен тыңшылардан Птолемей VIII-нің үкіметі әлсіз деген ойға келген болуы мүмкін. Шамамен б.з.д. 128 жылы Димитрий II Клеопатра II-ні "құтқару" үшін Египетке әскери жорық ұйымдастырды. Ежелгі дереккөздер Селевкидтер мемлекеті үшін көптеген мәселелер туындаған кезде Деметрий II-ні ақымақтық деп айыптайды. Заманауи тарихшы Джон Грейнджер оны ақылға қонымды тәуекел ретінде қорғайды: жақындағы тарихта шағын күштер дезертирлік толқынын тудырған, сондықтан егер Птолемей VIII шынымен де хабарланғандай танымал болмаса, бұл жұмыс істеуі мүмкін. Жалпы алғанда, Селевкидтер мен Птолемейлер үшін геосаяси жағдай соншалықты қиын болды, қалған грек мемлекеттерін біріктіру олардың маңыздылығын сақтаудың жалғыз жолы болуы мүмкін, өйткені Антигонид Македониясы бұрынғы онжылдықтарда Риммен басылып алынған. Дегенмен, бұл тәуекел сәтсіз аяқталды. Димитрий II Египетке кіретін қақпа Пелузий бекінісінің сыртында лагерь құрды, бірақ Птолемей VIII-нің әскері адал болды; жаппай дезертирлік болған жоқ. Деметрийдің әскері құрғақ шөлде бүлік көтерді. Птолемей VIII патша Селевкидтік патшалықтың басқа да талапкерін тауып, оның Деметрий II-ге ашық қарсы тұруын талап етті. Ол Птолемейлер қолдаған Димитрийге қарсы азаматтық соғыс жүргізу үшін Александр Баласның заңсыз ұлы деп саналатын Александр II Забинас есімді адамды тауып, жіберді. Деметрийдің билігінің қалған бөлігі Александр II-ге қарсы жеңіліске ұшыраған соғысқа жұмсалды. Ол Сирия мен Киликияның адалдығын сақтады, бірақ астана Антиохияны емес. Б.з.д. 126 жылы Димитрий Дамаск түбінде жеңілді. Ол тұтқындалып, әйелі оны тастап кеткеннен кейін Тирдің жанындағы кемеде өлтірілді және храмда пана табудан бас тартты. Оның орнын жеңімпаз Александр II иеленді, ал оның патшайымы Клеопатра Тея Птолемей Аккода олардың екі ұлы Селевк V Филометор және Антиох VIII Гриппен бірге билік жүргізді.
Операда
Димитрий II Никатор мен Клеопатра Теяның өмірінен алынған оқиғалар Пьетро Метастасионың "Деметрио" либреттосының негізінде жатыр. Алғаш рет 1731 жылы композитор Антонио Кальдара Вена император сарайы үшін жазған бұл либретто Метастасионың ең танымал туындыларының бірі болды және 1790 жылға дейін ондаған 18 ғасыр композиторлары оны музыкаға қойды.