Кіріспе
Комаров шайқасы, немесе Замостье сақинасы, Польша-Совет соғысының ең маңызды шайқастарының бірі болды. Ол 1920 жылдың 20 тамызы мен 2 қыркүйегі аралығында Замостье қаласына жақын, Комарово ауылының (қазіргі Комаров) тұсында өтті. Бұл Еуропада атты әскердің жаяу әскер ретінде емес, өз қызметі бойынша қолданылған соңғы ірі шайқас болды. Шайқас Кеңес Одағының 1-ші атты әскері үшін ауыр салдарын тудырып, көптеген қаза тапты және толық қоршаудан мүжілді. Шайқастан кейін 1-ші атты әскердің рухы құлдырап, ол енді тиімді күш болып қала алмады.
the 1920 battle
The Battle of Komarów, or the Zamość Ring, was one of the most important battles of the Polish Soviet War. It took place between 20 August and 2 September 1920, near the village of Komarowo (now Komarów) near Zamość. It was the last large battle in Europe in which cavalry was used as such and not as mounted infantry. The battle ended in a disaster for the Soviet 1st Cavalry Army, which sustained heavy casualties and barely avoided being surrounded and destroyed. After the battle, the morale of the 1st Cavalry Army collapsed, and it no longer remained an effective fighting force.
Соғыс қарсаңы
Задуворце шайқасынан кейін Семен Будённыйдың басқаруындағы большевиктердің 1-ші атты әскерінің күштері күндік бірден астам уақытқа тоқтады. Осы кезде орыс атты әскерлері өздерінің бастамасын жоғалтып, Варшава шайқасына жете алмай немесе араласа алмай қалды. Большевиктер Польша астанасы үшін күресте жеңіліске ұшырап, шығысқа қарай шегіне бастағаннан кейін, Михаил Тухачевский Будённый әскерлеріне солтүстікке қарай жорықтап, Юзеф Пилсудскийдің алға жылжыған әскерлерінің оң фланкіне шабуыл жасауды бұйырды. Мақсаты – поляк әскерлерін солтүстіктен аударту арқылы жеңіліске ұшыраған Батыс армиясына жасалған қысымды жеңілдету болатын. Тухачевский, егер поляк әскерлері оңтүстікке бұрылса, солтүстіктегі апатты жағдайды түзетуге және Варшаваны басып алу үшін батысқа қарайғы шабуылды қайта бастауға болатынына сенді. Алайда, Львов маңындағы және Буг өзенінің жоғарғы ағысындағы ауыр шайқастар жорықты кейінге жылдырды. 1920 жылдың 30 тамызында 1-ші атты әскері Замость аймағына жеткен кезде, поляк әскерлері осы аймаққа көптеген әскерін қайта бағыттап, қорғаныс шебін құруға үлкерді.
Бастапқы қақтығыстар
29 тамызда 1-ші атқыштар армиясы поляк 1-ші атқыштар дивизиясының бөлімдерімен алғашқы шайқасын өткізді. Майор Станислав Мачек басқарған шағын "Арнаулы батальон" Вареж ауылының жанында сәтті кешіктіру шарасын жүргізді. Сол күні поляк 1-ші Креховце-Улан полкі дайындықсыз бірнеше большевик бөлімшелеріне кездесіп, Лыкошин және Тышовец ауылдарында 150 әскери тұтқын, үш артиллериялық құрал және жеті пулеметті жаулап алды. Келесі күні совет бөлімдері Замостьке қарай шабуылдарын жалғастырды, бірақ поляктардың жылдам қорғанысын бұзу қиын болды. Қала гарнизоны капитан Миколай Болтуч басқаратын бірнеше бөлімдерден тұрды. Олардың ішінде полковник Марко Безручко басқаратын Украина Халық Республикасы Армиясының 6-шы жаяу әскер дивизиясының қалдықтары, бір полк және поляк жаяу әскерінің екі батальоны, үш бронепоезд және бірнеше кішігірім бөлімшелер, барлығы 700-ге жуық штык және 150 сабель болды. Сонымен қатар, поляк 1-ші атқыштар дивизиясы қаланың батысына қарай Волица Брзозова және Комаров ауылдарына жылжыды. Замость аймағына келгеннен кейін Будённый үш мүмкіндікке ие болды: ол қалаға күшті қорғаныспен шабуылдауы, оның батысындағы орман ішіндегі 13-ші жаяу әскер дивизиясының бекіністерін бұзуға тырысуы немесе батысқа қарайғы белгісіз саны бар поляк атқыштар бірлігіне шабуыл жасауға әрекет етуі мүмкін. Қарсыластың күштері туралы көп білмесе де, Будённый әлі күшті қарсылық күтпеді және әскерлеріне қаладан батыстан айналып өтуге бұйрық берді.
Бірінші кезең
31 тамызда таңертең, советтік атқыштар бригадасы поляк позицияларының солтүстігіндегі батпақты аймақты кесіп өтті. Сонымен қатар, 11-ші атқыштар дивизиясы Любянки ауылында поляк жаяу әскерімен шайқасты, ал 6-шы атқыштар дивизиясы Замостьеден батысқа қарай түнгі уақытта поляк жаяу әскерімен толық қоршауға түсті. Таңғы сағат 6-да Грохов ұландарының 200 сарбазынан тұратын 2-ші полкіне поляк атты әскерінің негізгі бекіністерінің солтүстігіндегі "255-ші төбе" мақсатын басып алуға бұйрық берілді. Төбе қарсылықсыз алынды. Ұзақ өтпей, үлкен советтік колонна байқалды, ол ұйымдаспаған және әлдеқайда ірі советтік атты әскерімен араласып кеткен. Польша әскерлері шабуылға көшіп, жаудың артқы қатарларына ауыр зиян келтірді. Бірақ көп ұзамай, совет әскерлерінің қарсы шабуылына ұшырап, төбеден шегініп, жақын маңдағы Волица Снятка ауылына қашып кетті. Сол жерде поляктардың ауыр пулемет атысы ресейліктердің шабуылын тоқтатты. Сағат 10-да майор (кейін генерал) Стефан Дембинский басқаратын Польшаның Кіші Польша ұландарының 9-шы полкі ресейлік позицияларына шабуыл жасап, 255-ші төбені қайтарып алды. Орыстар бірнеше рет қарсы шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. Осы уақытта советтік атты әскеріне ұшыраған Волица Снятка ауылына Польшаның 8-ші Улан полкі, Герцог Жозеф Пониатовский басқаруымен шабуыл жасады. Ұзақ соққан шайқастан кейін, дезорганизацияланған большевик әскерлері ауыр жабдықтарының көп бөлігін және Буденныйдің штабтық машинасынан айырылып, шегінуге мәжбүр болды. Өзінің тұтқындалуынан құтылды. 4-ші атқыштар дивизиясы жеңіліске ұшырады. Сағат 12-де поляк 9-шы полкі 4-ші дивизиясының орнына келген советтік 11-ші атқыштар дивизиясына қарсы төбеден тағы бір шабуыл жасады. Шабуыл ауыр жарақаттармен кері қайтарылды. Шамамен 30 минуттан кейін совет әскерлері шегінуге мәжбүр болды, бірақ поляктардың VII атқыштар бригадасы күйреудің алдында тұрды. Сондай-ақ, 9-шы полк достық артиллерияның атысынан ауыр зиян шекті. Осы уақытқа дейін резервте сақталған Польшаның VI атқыштар бригадасы төбеден төмен қууға кірісті. Шегініп келе жатқан большевик атты әскерінің сол қанатына шабуыл жасағаннан кейін, олар дезорганизацияланған түрде Замостьеге қарай шегіне бастады. Қууды капитан (кейін генерал) Тадеуш Коморовский басқаратын 12-ші Подолиялық Улан полкі жалғастырды. Шегіну кезінде поляктар жауға ауыр зиян келтірді. Қуу аяқталғаннан кейін, шайқас кешкі сағат 5-ке дейін тоқтатылды.
Екінші кезең
Сағат 17:00 шамасында Волица Снятка ауылының жанында 8-ші полкке тағы да кеңес атқыштар әскері шабуыл жасады. Қауіптің алдын алу үшін полковник Роммель барлық VI атқыштар бригадасына (Жазловец уландық 1-ші, 12-ші және 14-ші полктері) жаудың қанатын шабуылдауға бұйрық берді. Үлкен шайқастан кейін орыс әскерлері солтүстікке қарай шегінді. Ұзақ тынығудан кейін, аймақтағы ең күшті бөлім – бүкіл 6-шы атқыштар дивизиясы, поляк жаяу әскерлерінің қоршауын бұзып, шайқас алаңына жетті. Польшаның VI бригадасы бірнеше сағат бұрынғы сәтті қуудан кейін Нивиркув ауылы мен төңірегіне қайтарылып, демалып жатты. VII бригада солтүстік-шығысқа қарай Нивиркув маңында VI бригада күштерімен қосылу үшін жолға шықты. Жолдың ортасында Волица Снятка төңірегіндегі орманнан үлкен орыс қатары шығып келе жатқанын көрді. Орыс 6-шы дивизиясы (алты полк күшінде) қатар құрды, бірақ әлі шабуылға көшкен жоқ. Юлиус Роммель барлық қолдағы күштеріне орыстар шабуылға көшпес бұрын, толыққанды шабуыл жасауға бұйрық берді. 8-ші және 9-шы полктер алдыңғы қатарда шабуылдады, ал 1-ші Креховце уландық полкіне жаудың сол қанатына шабуыл жасау тапсырылды. Көп ұзамай Нивиркувтан келген 12-ші полктің қалған бөлімдері қосылып, жаудың артқы қатарына шабуыл жасады. 30 минуттық шайқастан кейін Буденный дивизиясына шегінуге бұйрық берді. Бірден шығудың жалғыз жолы – полковник Михал Лыжвинский басқаратын 2-ші Легиондық жаяу әскер дивизиясының бекіністері арқылы шығысқа қарай болды. Шегінетін кеңес әскерлері бұрғыланып өтіп кетті, бірақ ауыр шығынға ұшырады. Күндізгі шайқас осымен аяқталды.
Нәтижелер мен зардап шеккендер
Польшаның 1-ші атты әскер дивизиясы содан кейін шегініп келе жатқан совет әскерін қуды. Будённый әскерлері поляк шебін бұзып өтуге қол жеткізді, бірақ поляктар оларға демалуға және қайта ұйымдасуға жеткілікті уақыт бермеді. 2 қыркүйекте поляктардың VI атты бригадасы Лашчовқа жетті, онда советтік 44-ші атты дивизияны сәтті айналып өтіп, оның бір полкін талқандады (шайқастан тек 100 тұтқын аман қалды). 1-ші атты армия толығымен қоршауға алынбады және толық құрылудан құтыла алды, бірақ ол енді алға жылжып келе жатқан поляктарға қауіп төндірмеді. 1920 жылдың 5 қыркүйегінде қайта топтасу мүмкіндігі болмағандықтан, ол Хрубиешов қаласын, ал ертесі күні – Влодзимиер Волынскийді жоғалтты. 1920 жылдың 12 қыркүйегінде генерал Владислав Сикорский басқаратын Нимен шайқасынан шыққан поляк әскерлері совет бақылауындағы Волыньға сәтті шабуыл жасады. Барлық жақтан қысымға ұшыраған 1-ші атты армия 18 қыркүйекте Ровноны жоғалтып, шығысқа қарай шегінуге мәжбүр болды. Қыркүйек айының соңында поляк әскерлері Случ өзеніне жетті, бұл Варшаваға шабуыл басталар алдында совет әскері ұстаған шекараға жақын болды. Одан кейін Будённый армиясы майданнан шығарылды және қазан айындағы атысты тоқтатуға дейін қайта оралмады. Комаров шайқасы Ресейдің 1-ші атты армиясы үшін апатқа ұласты. Сан жағынан айтарлықтай басым болғанына қарамастан, ол күшін шоғырландыра алмады және ұйымдасқан бірлік ретінде әрекет ете алмады, нәтижесінде поляк әскері тарапынан қайтарылған бірнеше шабуыл толқындары туды. Байланыстың нашар болуы және барлау мәліметтерін елемеу Ресей тарапында ауыр шығындарға әкелді. Польша армиясы шамамен 500 қаза тапты және 700 жылқысын жоғалтты. Қызыл Армия поляк әскерін тұтқынға алмады. Соңғылардың нақты шығындары жарияланбады және белгісіз күйде қалды. Комаров шайқасы қатысқан әскерлердің санына байланысты 20 ғасырдың ең ірі атты шайқасы деп есептеледі. Оны кейде "1813 жылдан кейінгі ең ірі атты шайқас" немесе "Замостьедегі керемет" деп атайды, алайда "1813 жылдан кейінгі ең ірі атты шайқас" деген пікір жиі қайталанатын қателік болып табылады. Мысалы, 1863 жылғы Брэнди Стейшн шайқасында көбірек атты әскерлер қатысты.