Кіріспе

Батыс фильмдерінің қосалқы жанры

Ревизионистік батыс (кейде анти-батыс деп те аталады) – батыс фильмдерінің қосалқы жанры. Дәстүрлі батыстың постклассикалық нұсқасы саналатын ревизионизм, кейіпкерлерді дамыту және реализм арқылы дәстүрлі миф пен романтизмді бұзып, "Ескі Батыстағы" өмірдің азаматтық көрінісін ұсынады. Дәстүрлі батыс әрдайым жақсылық пен жамандық арасында нақты шекараны бейнелесе, ревизионистік батыс мұндай емес. Ревизионистік тақырыптар 20 ғасырдың басынан-ақ бар болған, бірақ 1968 жылы Хейс кодексінің шектеулері жеңілдетілгенде ғана ревизионизм дәстүрлі батысты толыққанды ығыстырды. Көптеген ертерек батыс фильмдері ревизионистік деп танылғанымен, олардың арасындағы айырмашылық көбінесе өзгермелі тақырыптар мен сюжеттік тәсілдермен шатастырылады. Кейбіреулері психологиялық батыстар деп аталады, олар психологиялық драма және психологиялық триллер жанрларымен тығыз байланысты және кейде олардың дәстүрлі фильмдерде басым болатын әрекет пен қызығушылық есебінен кейіпкерлерге назар аударады. Басқа ревизионистік фильмдерде, онда әрекет пен оқиғалылық маңыздылығын сақтайды, үнді батыстары немесе заңнан тыс/қарсыластырушы батыстар деп аталады, себебі дәстүрлі батырдың орнына басты кейіпкер – американдық үнді, заңнан тыс адам немесе қарсыластырушы болады. 1960 жылдардағы "спагетти-батыстар" Хейс кодексінің талаптарына бағынбады және анти-батыр немесе жаны ашыр зұлымды бейнелейтін моральдық тұрғыдан екіұшты оқиғаларды ұсыну арқылы күшті ревизионистік сипатқа ие болды. 1969 жылдан бастап батыс кино өндірісінде ревизионизм басымдық танытты.

Тұжырымдама

Дәстүрлі Батыс әдетте күшті еркек басты кейіпкерді бейнелейді, көбінесе заңгер немесе кавалерия офицері, ол өркениетті деп есептелетін халықтың атынан өркениетсіз деп саналатынтарға қарсы тікелей шара қолданады. Біріншілері адал қала тұрғындары немесе саяхатшылар ретінде, екіншілері – заңсыздыққа бет бұрғандар немесе жауыздыққа толы үндістер ретінде көрсетіледі. Ревизионисттік Батыста дәстүрлі формат пен тақырыптар, мысалы, үнді басты кейіпкер, күшті әйел кейіпкерлер, заңсыз басты кейіпкер, жабайы ортада тірі қалумен байланысты сюжеттер, немесе нақты батырларсыз, моральдық тұрғыдан күмәнді сюжеттер арқылы бұрмаланады – мұндай кейіпкерлер көбінесе «анти-батыр» немесе жаны ашыр туатын жаман адам ретінде бейнеленеді. Мақсаты – «жақсы» мен «жаман» арасындағы дәстүрлі шекараларды бұрмалау, өмірдің күмәнділігінің арасында тірі қалу қажеттілігін көрсету. Дәстүрлі Батыс кейіпкерлерді жақсы немесе жаман деп қарапайым түрде сипаттайды, олардың мінездеріне терең үңіліп, дамытуға көңіл бөлмейді. 1940 жылдары басталып, 1950 және 1960 жылдары кең таралған психологиялық Батыс, іс-қимылдан гөрі кейіпкерлерді дамытуға басымдық береді, бірақ дәстүрлі ерекшеліктердің көп бөлігін сақтайды. Көп жағдайда психологиялық Батыс 1960 жылдары цензура шектеулері жеңілдетілгенде және алынғанда ревизионисттік Батысқа айналды. Джордж Стивенс режиссерлік еткен «Шейн» (1953) – психологиялық Батыс. Басты кейіпкер (Алан Лэдд) алғашқыда дәстүрлі Батыс пейзажымен саяхаттайтын дәстүрлі Батыс адамы сияқты көрінеді, бірақ оның Ким Ньюман айтқандай, «аралас мотивтері бар сенімді кейіпкерлермен» толған күрделі ортаға енгені тез байқалады. Ранчер Рикер (Эмил Мейер) бұл туындының жауыз кейіпкері болғанымен, ол отыз жыл бойы мал өсіруді дамытуға тырысқанын, ал қазір оның жерін «содбустерлер» басып алғанын айтады, олардың көптегені Ньюман атап өткендей, аралас мотивтерге ие. Кейіпкерлердің күрделілігіне қарамастан, «Шейн» дәстүрлі стильде түсірілген және кейіпкер үш басты жаманды атып өлтірумен аяқталады. Дегенмен, соңында ревизионизмнің белгілері бар, өйткені көңілі толмаған Шейн Рикерге өзінің қару қолдану күні аяқталғанын мойындайды. Шейн белгісіз болашаққа қарай жол тартады, мүмкін жараланғандықтан өледі, ал фермер Старрет (Ван Хефлин) және оның отбасы осы қиындықтарды бастан кешіреді. «Шейн» – дәстүрлі элементтерімен бірге психологиялық Батыс. Он бес жыл өткен соң Серхио Леоне «Бір кезде Батыста» атты ревизионисттік Батысты түсірді, ол күрделі кейіпкерлер мен көптеген сюжеттік тәсілдер арқылы дәстүрлі Батысты толығымен бұрмалайды, олардың бастысы – кек алу, жұмбақ қарушы Гармониканың (Чарльз Бронсон) мотиві. «Шейн» сияқты, Батысты «мұрагерлікке» ие болғандар қарулы адамдар емес, бірақ бұл жағдайда – мейірімді қала құрылысшысы, бұрынғы әйел Гармоника (Клаудия Кардинале). Фильмнің соңында Гармоникадан басқа барлық қарсыластар өліп, ол да «Шейн» сияқты белгісіз болашаққа қарай жол тартады.

Даму

Пікір ревизионистік немесе психологиялық вестерн фильмдерінің шығу тегі туралы екіге бөлінген, бірақ көбінесе 1930 жылдардағы кейбір фильмдерде қараңғы көзқарас белгілері болғаны туралы келісім бар. "Westward Ho" (1935), Роберт Н. Брэдбери режиссерлік еткен және Джон Уэйннің ойнаған фильмі, онда батыр өшпенділік іздеуіне қатысқан жасақ басшысы болады, – AllMovie тізіміндегі ревизионистік вестерн фильмдерінің ең ертегісі болып табылады. AllMovie психологиялық вестерн ретінде жіктеген ең ертегі фильмдер – "Окс Боу Инциденті" және "Заңсыз" (1943). Outlaw/Gunfighter жанры заңсыздық жасағандар мен мылтық көтеріп жүргендерді дәстүрлі вестерндердегідей қара киім киген стереотиптік кейіпкерлер ретінде емес, адамдар ретінде бейнелейді. Мақсаты – мылтық атудың қатысушыларға тигізген әсерін зерттеу, олардың невроздары мен іздейтін жақсы қасиеттерін ашу. AllMovie-дің осы типтегі ең ертегі фильмдері екі үнсіз фильм: J. P. McGowan режиссерлік еткен және Al Hoxie басты рөлде ойнаған "The Road Agent" (1926); және Ллойд Инграхам режиссерлік еткен және Fred Thomson ойнаған "Jesse James" (1927). Ұқсас үлгіде, "Үнді вестерні" дәстүрлі вестернде "батырлық" ақ қоныс аударушылар мен кавалерияның жауы болып саналатын американдықтарға қатысты жағымсыз стереотиптерді жоюға тырысады, оларды жақсы жағынан бейнелейді. "Үнді вестернінде" рөлдер ауысып, бейбіт американдықтар ақ нәсілге қарсы күреске итермеленуі мүмкін. Бірақ көбінесе американдық еркек немесе әйел рөлін Burt Lancaster және Jean Peters сияқты ақ нәсілді актерлер ойнайды. "Күгірткелермен билеу" фильмінде Mary McDonnell Лакота тайпасы тәрбиелеген ақ қыздың рөлін ойнады. Бұрынғы фильмдерде американдықтарға жақсы қатынас көрсетілген, бірақ бұл жанрдағы маңызды жетістік – Delmer Daves режиссерлік еткен және James Stewart, Jeff Chandler (Кочиз рөлінде) ойнаған "Сынған жебе" (1950) болды. Kim Newman Chandler-дің ойнаған рөлін "1950 жылдардағы американдық батырдың үлгісі" деп атады және фильм Sitting Bull, Crazy Horse және Geronimo сияқты басқа да американдық басшыларға жақсы ниет білдірді – нәтижесінде "вестерн фильмдерінде американдықтарды қолдау сәнге айналды". Көптеген фильмдер 1950 жылдары Маккартизм кезеңінде түсірілді және сол кездегі киноиндустриясының қара тізіміне қарсы күресуге тырысты, әсіресе Gary Cooper ойнаған "Жоғарғы түскі сағат" (1952). 1960 жылдары шектеуші Hays кодексі жеңілдетілген және кейіннен тоқтатылған кезде, New Hollywood ұрпағының көптеген режиссерлері, мысалы, Sam Peckinpah, George Roy Hill және Robert Altman вестерн жанрына назар аударды және әрқайсысы жанрда өз классикаларын жасады, соның ішінде Peckinpah-ның "Жабайы топ" (1969), Hill-дің "Butch Cassidy және Sundance Kid" (1969) және Altman-ның "McCabe & Mrs. Miller" (1971). Осы уақытта Sergio Leone және Sergio Corbucci сияқты еуропалық режиссерлер американдық күтулер мен Hays кодексінен цензураланбаған вестерн фильмдерін түсірді, бұл спагетти-вестерндер де вестерн жанрына жаңа көзқарас ұсынды. Бұл жанрдың алғашқы мысалдары – Leone-нің Clint Eastwood ойнаған "Бір қолдағы доллар" және Corbucci-нің Cameron Mitchell ойнаған "Minnesota Clay", екеуі де 1964 жылы түсірілді. Ревизионистік және психологиялық вестерн фильмдері өздерінің стандартты параметрлерінен нео-вестернге дейін жеткізілді, оның ішінде Coen ағайындыларының Cormac McCarthy-дің еңбегіне негізделген "Қарт еркектерге арналған ел жоқ" (2007) фильмі бар, McCarthy ревизионистік вестерн әдебиетін жазумен танымал, мысалы, "Қан меридианы" романы.

Спагетти-вестерндер

Еуропалық елдер, ауызсыз фильмдер пайда болғаннан бері батыс туындыларын импорттап келген, өздерінің нұсқаларын жасауды бастады және 1964 жылы Серджио Леоненің «Бір жұдырық доллар» фильмі халықаралық хитке айналып, спагетти-вестерн filone-ін бастады. Олардың көпшілігі испандық локацияларда түсірілгенімен, АҚШ актерлері жұмыс істеді және еуропалық және АҚШ продюсерлері бірлесіп өндірді, бірақ ең табысты режиссерлердің көпшілігі итальяндықтар болды, нәтижесінде бұл фильмдер спагетти-вестерн деп қате аталатын болды. Леонеге көбінесе осы бірлескен өндірістегі еуропалық вестерндердің дамуын бастаған деп есептейді, себебі «Бір жұдырық доллар» фильмінің қаржылық сәттілігіне байланысты ол маңызды рөл атқарды. Остин Фишер сияқты ғалымдар бұл танымал жанрда итальяндық режиссерлер, Дамиано Дамиани, Серджио Соллима және Серджио Корбуччи сияқты, халықаралық және ұлттық оқиғаларға жауап ретінде 1960 жылдардың екінші жартысында солшыл идеологияны бейнелеу үшін вестерн жанрын таңдады, Мексика мен АҚШ арасындағы қақтығысты итальяндық саясат тұрғысынан қарастырды. Леоне «Аты жоқ адам» бейнесі арқылы, Клинт Иствудтің реалистік анти-батыры арқылы моральдық тұрғыдан бейтарап қарулы адамды танымал етті, ол Джанго және Ринго сияқты спагетти-вестерндерде қайта-қайта көшірілді және оның әмбебап қасиеттерінің біріне айналды.

Қарсы мәдениет

1960-шы жылдардың соңынан бастап тәуелсіз киноөндірушілер ревизионистік және галлюциногендік фильмдер жасады, кейіннен олар "қышқыл батыс фильмдері" деп аталатын жеке, бірақ байланысты поджанр ретінде танылды. Бұл фильмдер капитализмді және контрмәдениетті сынау үшін батыс жанрының дәстүрлі элементтерін түбірінен өзгертті. Монте Хеллманның "Ату және дауылда жүру" (1966), Алехандро Ходоровскийдің "Эль Топо" (1970), Роланд Кликтың "Дэдлок" (1970), Роберт Дауни ағаның "Грейзерс Палас" (1972), Алекс Кокстың "Уокер" (1987) және Джим Джармуштың "Өлі адам" (1995) осы санатқа жатады. 1970-ші жылдардың басында түсірілген фильмдер ерекше гиперреалистік түсірілім және өндіріс дизайнымен көзге түсті. Клинт Иствуд сияқты режиссерлердің фильмдері батыс жанрымен жақсы таныс кәсіпқойлар жасаған, жанрды сынап, оны кеңейтуге бағытталған туындылар еді. Иствудтың "Заңнан тыс Джози Уэльс" (1976) және "Кешірімсіз" (1992) фильмдерінде әйелдер мен үндістерге маңызды рөлдер берілді.

Ревизионисттік батыс фильмдерінің тізімі

Бұл тізім толық емес. Оған ревизионистік вестерн, вестернге қарсы, психологиялық вестерн, үнді вестерні, заңнан тыс вестерн, дуэльші вестерні немесе спагетти вестерні деп аталған маңызды фильмдер кіреді. 1970 жылға қарай ревизионизм дәстүрлі вестерн жанрын басым жанр ретінде ығыстырды, сондықтан тізімде осы уақытқа дейін шыққан фильмдер осы тұжырымның қалыптасуын көрсету үшін назарда ұсталады.