Кіріспе
Қатты пальмалар – қысқа мерзімді суық температураға және тіпті кейде қарға төзімді болатын пальмалардың (Arecaceae) кез келген түрі. Кейбір пальмалар Оңтүстік Азияның биік таулы аймақтарында, нағыз қыс жағдайларында өседі, ал басқалары Оңтүстік Еуропаның жылы орташа белдеу аймақтарында, ал тағы басқалары Америка мен Океанияның орташа және субтропиктік аймақтарында табиғатта өседі. Осы орташа белдеу климатында өсетін пальмалардың кейбіреуі аз зақыммен қатты аязға төте шеге алады. Бұл "қатал" түрлердің көптеген түрлері орташа және субтропиктік климаттың жылы аймақтарында өсірілуі мүмкін. Пальмалардың суыққа төзімділігі түрлеріне қарай өзгереді. Ең төзімді түрлері Trachycarpeae, Washingtonia және Rhapis тайпаларында кездеседі, олардың түрлері жылдың ең суық айының орташа температурасы төмен болатын аймақтарда өседі, сондай-ақ Trachycarpus түрлері де жылдың ең суық айының орташа температурасы төмен болатын жерлерде табиғатта кездеседі. Жоғарыда аталған пальмалардың және басқа да тұқымдардың өкілдері кейде олар шынымен төзімді емес аймақтарда өсіріледі, түрлі жасанды қорғау шараларымен қыстатылады.
Hardy palms are any of the species of palm (Arecaceae) that are able to withstand brief periods of colder temperatures and even occasional snowfall. A few palms are native to higher elevations of South Asia where true winter conditions occur, while a few others are native to the warmer parts of the temperate zone in southern Europe, and others are native throughout temperate and subtropical locales in the Americas and Oceania. A few of these temperate climate palms can tolerate hard freezes with little or no damage. Many of these "hardy" species can be cultivated in warmer parts of temperate and subtropical climates. The cold hardiness of palms varies by species. The hardiest species are found in the tribe Trachycarpeae, Washingtonia, and Rhapis, with species which are found in the wild in areas where the mean temperature of the coldest month of the year is not much less than , and Trachycarpus, with species which are found in the wild in areas where the mean temperature of the coldest month of the year is as low as Members of the above palms and other genera are sometimes grown in areas where they are not truly hardy, overwintering with the aid of various kinds of artificial protection.
Жарықшы
Желдеткіш пальмалар (Arecaceae тайпасы Corypheae; желкен тәрізді жапырақтары бар) – барлық ең қатты пальмаларды қамтиды. Жел тегершік пальмалары (Trachycarpus fortunei, T. takil) – әлемдегі ең суыққа төзімді ағаш пальмалары деп саналады. Бұл мықты түрлер Шығыс Қытай, Мьянма және Гималай тауларында өседі, онда қыстың қатал (бірақ қысқа) жағдайлары болады. Олар жоғары биіктікте, суық жерде өседі. Сондай-ақ, жазғы төмен температураға төзімді. Ересекті Trachycarpus ағаштары Солтүстік Шотландияның 58°N еніне дейін және Норвегияның Ставангер (59°N) қаласында сәтті өсірілді. Жетілген даналар Ирландияның оңтүстік жағалауында, Англияның оңтүстік жағалауында, Канаданың оңтүстік-батысында (Ванкувер қаласында және Ванкувер аралында), Швейцарияның оңтүстігінде (Тичинода) кездеседі. Trachycarpus сондай-ақ Жапонияда, Австралияда және Жаңа Зеландияда кең таралған. АҚШ-та Trachycarpus Тынық мұхит жағалауында және солтүстікке қарай Вашингтонға дейін, ал Атлантика жағалауында оңтүстік Коннектикутқа дейін өсіріледі. Үлкен, жетілген даналарды Мэрилендтен оңтүстікке қарай Джорджияға дейін табуға болады, бірақ олардың саны оңтүстік Джорджиядан Флоридаға қарай азаяды, онда жергілікті пальмалар өседі. АҚШ-тың ішкі аймағында Огайо өзенінің солтүстігінде, Теннесси мен Солтүстік Каролинаның жоғары биіктіктерінде ұзақ жылдардан бері өсіп келе жатқан үлгілер туралы мәліметтер бар. USDA аймағының 7-ші белдеуіне дейін қысқа төзімді деп бағаланады. Жел тегершік пальмалары барлық пальмалардың ішіндегі ең суыққа және салқын жазға төзімділері, бірақ инелі пальмалардың, Sabal minor-дың абсолюттік ең төменгі температурасы, сондай-ақ шөлдік пальмаларға түнгі қысқаша суық әсер етуі мүмкін. Бисмарк пальмасы (Bismarckia nobilis) – Африканың шығыс жағалауындағы Мадагаскар аралының тумасы, бұл суыққа төзімді пальма Флоридадағы әшекейлік пальмалардың ішіндегі ең көп сұранысқа ие, негізінен оның бірегей сұр түсі мен температураға төзімділігі; сондықтан ол кез-келген субтропиктік ортада жақсы өседі. Ол Алабама, Аризона, Арканзас, Калифорния, Джорджия, Луизиана, Миссисипи, Невада және Техас сияқты штаттарда кездеседі. Бұл өте тез өсетін пальма, дұрыс жағдайда 5 жылда өсіп шығады. Көктемнің соңында ағаштан кішкентай, хош иісті гүлдер шығады. Толық жетілгенде, ол жапайы табиғатта 70 фут (21 метр) биіктікке жете алады; алайда, көпшілігі 40 футтан (12 метрден) аспайды. Бұл пальманың сабақтарында өткір тікендер пайда болады, сондықтан оны кесу кезінде тиісті сақтық шараларын қолдану керек. Жерорта теңізінің желкенді пальмасы (Chamaerops humilis) – Криттік пальмадан басқа, Оңтүстік Еуропаның жалғыз пальмасы, ол құрғақшылыққа төзімді және қатты, бірақ ыстық жазды жақсы көреді. Бұл пальма осы жерде көрсетілген көптеген пальмалардан нашаррақ шыдайтын болса да, оның ең солтүстік мекені бар. USDA аймағының 8-ші белдеуіне дейін қысқа төзімді деп бағаланады. Бұл түр Еуропаның оңтүстік-батысында және Африканың солтүстік-батысында көп кездеседі. Бұл өте баяу өсетін өсімдік. Атлас тауларының биік жерлерінде өсетін көк түсті түр (cerifera) жақында саудаға енгізілді және алғашқы есептерде ол 5 °C (9 °F) немесе одан да көп градусқа дейін жасыл түрден қатты болуы мүмкін екендігі айтылған. Игла пальмасы (Rhapidophyllum hystrix) – Бұл топталған және әдетте сабағы жоқ пальма АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы субтропикалық аймақтарында, Флориданың орталық бөлігінен Джорджия, Миссисипи, Оңтүстік Каролина және Алабама штаттарына дейін өседі. Ол -20 °C (5 °F) -қа төзімді болып саналады және Флоридадан Массачусетс штатының оңтүстігіне дейінгі Шығыс жағалауында және Калифорниядан Сиэтлге дейінгі Батыс жағалауында өсіріледі. Олар Теннесси алқабындағы және Огайо алқабындағы аймақтарда өмір сүруде. Иглалы пальма өте баяу өседі және сирек қана биіктігі 1 метрден асады, бірақ оңтүстіктегі өте ескі үлгілер биіктігі мен ені бойынша жетеді. 1960 жылдардың басында Теннесси штатының Уайт округінде өсіп келе жатқан, сондай-ақ Вашингтон қаласында АҚШ Ұлттық Арборетумында биіктігі бойынша ең биік болып табылатын, құжаттандырылған үлгілер бар. Мазари пальмасы (Nannorrhops richtiana) – Бұл пальма, Солтүстік Пәкістанның, Ауғанстанның, Иранның және оның айналасындағы аймақтардың құрғақ, таулы жерлеріне тән, сонымен қатар өте суыққа төзімді (бәлкім шамамен -29 °C), бірақ ыстық жаздар мен құрғақ топырақты қажет етеді. Алайда, оны өсірудің шектеулі болуына байланысты, бұл пальма туралы көп нәрсе белгілі емес. Мазари пальмасын өсіру оңай емес; оның тіршілігі үшін толық дренаж және күн сәулесі қажет. Бұл пальма сулы аязды көтере алмайды. Saw palmetto (Serenoa repens) – Бұл пальмалар Флоридаға және Оңтүстік Каролинадан Луизианаға дейінгі жағалау аймақтарына тән. Олар түрлі шыршалы ормандарда (мысалы, Longleaf pine ecosystem, Loblolly pine аймақтары және Оңтүстік Флорида шыршалы далалары), сондай-ақ бұталы, құрғақ және сулы шалғындарда кездеседі. Sabal пальмалары (palmettos; 13 түрі) – Бұл пальмалар Оңтүстік-Шығыс АҚШ, Мексика, Орталық Америка және Кариб теңізіне тән. Капуста пальмасы (Sabal palmetto), Флорида және Оңтүстік Каролина штаттарының символы, АҚШ-тың оңтүстік Атлантика және Мексика шығанағының жағалауында кең таралған және өсуі үшін ыстық және ылғалды жаз қажет. Бұл түр USDA төзімділік аймағының 8-ші белдеуіне дейін төзімді деп бағаланады және температураның -9 °C-қа дейін төмендеуіне қысқа мерзімге шыдай алады. Үлкен және ересектеген үлгілер Вирджинияның оңтүстік-шығысынан Флоридаға және Техасқа дейін табылған. Мэрилендтің оңтүстігіндегі, Делавэрдегі және Бриджпорт қаласындағы Коннектикуттың жағалауындағы 7b аймағында өсетін шағын үлгілердің де құжатталған жағдайлары бар. Мексикалық пальметто (Sabal mexicana) – капуста пальмасының жақын туысы, ол Техастың оңтүстігінде және Солтүстік Мексикада өседі. Кішкентай пальметто (Sabal minor) – игла пальмасы сияқты USDA аймағының 6b белдеуіне дейін төзімді. Ол температураның -18 °C-қа дейін төмендеуіне қысқа мерзімге шыдай алады. АҚШ-тың оңтүстік Атлантика және Мексика шығанағының жағалауындағы батпақты жерлерде және жазықтарда өсетін бұл түр ұзақ мерзімге ыстыққа және құрғақшылыққа төзімді. Sabal minor АҚШ-тың 35 градус енінен төменгі барлық оңтүстік бөлігінде және шығыс жағалауында 41 градус еніне дейін және батыс жағалауында 45 градус еніне дейін сәтті өсіріледі. Caranday пальмасы (Trithrinax campestris) – Оңтүстік Америкалық arecaceae пальмасы Уругвай мен Аргентинаның солтүстік-шығысындағы саванналарда өседі. Бұл құрғақ, жақсы дренаждалған, тасты топырақта өсетін мықты пальма. Оның ерекше ерекшеліктері – ықпамды пішіні, жасыл немесе сұр жапырақтары және бірнеше маусымдық құрғақ, өлі бұтақтармен (қаптал) толық жабылып жатқан сабағы. Ол құрғақшылыққа өте төзімді және өсу маусымында емес болса, 9 °C/15 °C температураға төзімді, бірақ осы жағдайда жапырақтарын төгіп тастайды. Ол әлемдегі ең суыққа төзімді пальмалардың бірі, өйткені ол Кордоба тауларында да өседі. Washingtonia пальмалары (Washingtonia filifera, W. robusta) – Бұл пальмалар Оңтүстік Калифорния мен Солтүстік Мексикаға тән, олар өздерінің туған жерлерінде 30 метрге дейін өседі. W. filifera -9 °C-қа дейін төзімді; ол құрғақ Жерорта теңізі климатын жақсы көреді, бірақ Брисбен, Сидней, Хьюстон және Жаңа Орлеан сияқты ылғалды субтропикалық климатта да өседі. Оны кейде контейнерлерде өсіреді немесе оған толыққанды жарамайтын аймақтарда қысқа мерзімді үлгі ретінде отырғызады. W. robusta сәл нашаррақ, ол Солтүстік Мексиканың Баха Калифорния түбегіне тән. Оның W. filifera-дан мықты сабағы және қатаң жапырақтары бар және -10 °C (14 °F) температураға төзімді. Livistona australis – Ол Оңтүстік-Шығыс Австралияға тән. Rhapis excelsa – Ол Қытайға тән және шамамен төзімді. Мексикалық көк пальма (Brahea armata) – Ол Мексиканың Баха Калифорниясына тән және шамамен -8 °C (18 °F) температураға төзімді.
Жапырақты пальмалар
Жапырақтары түйіршікті пальмалардың біразы қатты аязға төзімді. Олар Arecaceae тұқымдасына жатады, мұнда аталған түрлер Areceae (Chamaedorea), Cocoseae (Butia, Jubaea) және Phoeniceae (Phoenix) тұқымдастарына жатады. Чили шарап пальмасы (Jubaea chilensis) – Ең қатты жапырақты пальмаға үміткер, ол шамамен 12 °C (10 °F) дейін төзімді және Сиэтл, Ванкувер және Лондонға дейін табысты өсіріледі. Бұл пальма ыстық, ылғалды тропикалық климатта жақсы өспейді. Бутия пальмасы немесе желе пальмасы, пиндо пальмасы (Butia odorata) – Джубаеамен бірге, мүмкін, ең қатты белгілі жапырақты пальма. B. odorata – Бразилия мен Уругвайда өсетін пальма. Chamaedorea microspadix және Chamaedorea radicalis – Chamaedorea тұқымдасының ең мықты түрлері. Екі түрі де Мексикадан келеді және олар 6 °C (21 °F) температурадан төмен температурада жапырақтарын жоғалтады. Канар аралы пальмасы (Phoenix canariensis) – Бұл түр 10 °C (14 °F) температураға төзімді, және Англияның оңтүстігіне дейін (50 °N) өсіріледі, өмір сүруші тұқым шығарады (Саутси, Гэмпшир, Англияда). Солтүстік Америкада жетілген даналар Батыс жағалаудағы Голд-Бич, Орегон (42,5°N) және Шығыс жағалаудағы Уилмингтон, Солтүстік Каролина (35,2°N) сияқты алыс солтүстікке дейін кездеседі. Бұл пальма әлемдегі ең көп өсірілетін пальмалардың бірі болып табылады және ылғалдылығы төмен және суару аз; ол Жерорта теңізі климатында да, шөлді климатта да сәндік ретінде қолданылады. Ылғалды климат жағдайында бұл ағаштардың түбінен семсерлік папоротниктер өсіп шығады. Криттік пальма (Phoenix theophrasti) – Феникс өсімдіктерінің тағы бір түрі, ол осыған ұқсас аязға төзімді, тіпті одан да қатты болуы мүмкін. Грекиядағы Критте және Түркияның оңтүстік-батысында өседі, бірақ оның төзімділігі жеткілікті түрде тексерілмеген. Күншіл пальма (Phoenix dactylifera) – Канар аралдарындағы осы туысы және жеуге жарамды күншіл жемістерді өндіруші, сондай-ақ шамамен 11 °C (12 °F) дейін төзімді, бірақ өте ылғалды аймақтарға төзбейді. Бұл пальма жемісі жеуге жарамды және көп түрлі болғандықтан Таяу Шығыстағы негізгі өсімдіктердің бірі болып табылады. Ceroxylon quindiuense – Колумбияның Анд тауларында өседі, теңіз деңгейінен жоғарыда. Бұл биіктікте ол қысқа уақытқа дейін кейде қатып қалады. Ceroxylon alpinum – Анд тауларында өседі. Archontophoenix cunninghamiana – Австралияның тумасы. Beccariophoenix alfredii – Мадагаскарға жататын, аздап аязға төзімді. Кокос пальмасына ұқсайды. Howea forsteriana – Австралиядағы Лорд-Хоу аралының тумасы. Rhopalostylis sapida – Жаңа Зеландияның тумасы. Бұл әлемдегі ең оңтүстік пальма, 44°S-қа дейін орналасқан. Caryota – Жалпы алғанда, кездейсоқ аязға төзімді деп саналады. Dypsis decipiens – Мадагаскарға тән. Calamus caryotoides – Австралияның Квинсленд штатының жері. Calamus erectus – Оңтүстік Азияда өседі.
Өсімдіктер
Кейбір өсімдіктер, Еуропаның көп бөлігі, Солтүстік Қытай/Жапония, Корея, АҚШ-тың солтүстігі, Жаңа Зеландия сияқты қоңыржай климатта субтропиктік ландшафттарда қолданылатын және әдетте "пальмалар" деп аталатын, бірақ Arecaceae тұқымдасына жатпайтын мыналар: Aloidendron barberae, Beaucarnea recurvata, Berberis eurybracteata, Cordyline australis, Cordyline indivisa, Cycas revoluta, Dasylirion, Cyathea australis, Cyathea capensis, Cyathea cooperi, Cyathea dealbata, Cyathea medullaris, Dicksonia antarctica, Dicksonia squarrosa, Dioon angustifolium, Dioon edule, Encephalartos, Macrozamia communis, Macrozamia johnsonii, Macrozamia riedlei, Mahonia oiwakensis, Musa basjoo, Musa sikkimensis, Pseudopanax ferox, Rhus typhina, Xanthorrhoea, Yucca aloifolia, Yucca gigantea, Yucca rostrata және Zamia integrifolia.
Қаттылығы
Жалпы, төзімді пальмалар температураның белгілі бір диапазонында қысқа ғана уақытқа төзуге қабілетті. Сондықтан, бұл төзімді пальмаларды өсіруді және ұзақ мерзімді екпелерді 7а немесе одан жоғары төзімділік аймағымен шектейді. Желден қорғалған жағдайда (ғимараттың оңтүстік жағына отырғызылғанда) кейбір төзімді пальмаларды осы диапазоннан сәл төмен температуралы аймақтарда өсіруге болады. АҚШ-та төзімді пальмаларды өсіру әдетте USDA 6b/7a аймақтарынан оңтүстікке қарай талпынылады. 6b аймағынан төменгі, өте суық қыс болатын аймақтарда, суыққа төзімді пальмалар шағын жылыжайлармен және орамалармен жартылай (немесе толық) жабылып өсіріледі. Суық қыс аймақтарындағы бағбаншылықты ұнататын кейбір адамдар осы қысқы жабындардың ішін жылытуға дейін барады. Осылайша, суық қыста төмен температуралы аймақтарда төзімді пальмалардың өсірілуі туралы эпизодтық хабарлар кездеседі.